Kutfutfukiswa Kwalabamnyama Ngekwetemnotfo ngulokufanele ekukhuliseni umnotfo 

Vukuzenzele Unnamed

Ngenyanga kaMabasa kulonyaka, kube nekutsengiselana lokuyinchophamlandvo lokumayelana nekutfutfukiswa kabanti kwalabamnyama ngekwetemnotfo lokuphotfulwe eMphumalanga Kapa lokwente ncono kakhulu kutimbandzakanya kwemabhizinisi laphetfwe bomake labamnyama kumkhakha wetemandla.
Sikhumulo semafutsa etimoto lasamanti lamanyenti lesiphetfwe baka-BP Southern Africa e-East London sitsengiselwe i-Wasaa, lokuyinkampani letimele lekhicita emakhemikhali aphethiloli. Wasaa utfole yonkhe imphahla lesuswako yalesikhungo kanye nemashezi e-20% kumaphayiphi lahambisa amafutsa.
Umbiko wanga-2020 weKhomishini Yekutfutfukiswa Kabanti Kwalabamnyama Ngekwetemnotfo ukhombisa kutsi imikhakha leminyenti yetemnotfo isilela emuva ngemigomo yebunikati babomake labamnyama, lokutfolakala kwalokutsengiselana yinka mpani yemafutsa etimoto lamanti lephetswe umake lomnyama kuyintfutfuko le yinchophamlandvo.
Kufaka ligalelo kumtamo wetfu wavelonkhe wekulungisa kungalingani kanye nekucinisekisa kutsi kunekutimbandzakanya lokuvakalako kumnotfo walelive kwebantfu balelive labanyenti.
Kungasikudzala kangakanani, ngimemetele kucokwa kweMkhandlu Wekweluleka Ngekutfutfukiswa Kabanti Ngekwetemnotfo Kwebantfu Labamnyama, lowakhiwa nguhulumende, ngemabhizinisi, basebenti, kanye nalabanye labatsintsekako. Wasungulelwa kutsi uhole embili umkhankhaso wekuletsa tingucuko kutemnotfo.
Lomkhandlu uvela kumbiko weKhomishini ye-BEE leyawukhipha wanga-2001.Lombiko wasuselwa kusifundvolucwaningo lolubanti lolumayelana nemumo wemnotfo waseNingizimu Afrika, nekutsi yini loko lebekudzingekile kute kuguculwa umnotfo, kukhuliswe emabhizinisi alabamnyama, kucinisekisa kutsi kunelulawulo lolukhulu kanye nebunikati bemabhizinisi, kanye nekufaka bomake labamnyama kumkhakha lomkhulu wemnotfo.
Kulomnyaka lotako, kutawube sekuphele iminyakalishumi lemibili kusukela Umtsetfo Wekutfutfukiswa Kabanti Kwebantfu Laba mnyama Ngekwetemnotfo (i-B-BBEE) – lokunguwo lowasungula lomkhandlu – waphasiswa.
Kutinikela kwetfu ekugciliseni nasekujuliseni kutfutfukiswa kwetemnotfo ngeke kunyakatiswe lutfo. Kungaleso sizatfu kutsi kutfutfukiswa ngekwetemnotfo kuyincenye lehlangene nekwakha kabusha temnotfo wetfu kanye nekuvuseteleka kabusha ngemuva kwekuvuka kulolubhubhane lwe-COVID-19.
Loku ngulokunye kweticinisekiso lengatisho kuMkhandlu Wemabhizinisi aLabamnyama ekucaleni kwalenyanga lephelile, lapho sacocisana khona ngesimo se-B-BBEE kulelive, inchubekelembili leseyentiwe nekutsi yini loko lekumele kutsi sikwente ngekuhlanganyela kute sakheni loko lesitakuzuza.
Nanome kube nenchubekelembili lemcoka kuleminyakalishumi lemibili leyengcile, kunetindzawo letitsite lapho kube nekubuyela emuva.
Sibuyele emuva mayelana nekwandzisa lulawulo lwa labamnyama, kutfutfukiswa kwemakhono, kugcilisa kutfutfukiswa kwemabhizinisi kanye nekwengeta kutsengwa kute kunikwe bomake labamnyama ematfuba kanye nelusha.
Hulumende welubandlululo  wakha ngemabomu umnotfo longekho esimeni lesihle lowawakhiwe ngendlela yekutsi kuzuze kuphela bantfu labamhlophe. Linyenti lebantfu baseNingizimu Afrika lakhishelwa eceleni kumnotfo lomkhulu, ngekutsi bosomabhizinisi labamnyama bangena kuphela etimbonini tekutse ngisa letincane emalokishini.
Ekupheleni kwelubandlululo, tinkampani talabamnyama letibhalisiwe ku-JSE betingephasi kweliphesenti linye. Lenombolo ayikabincono kuleminyaka lengema-28 leyengcile.
Ngesikhatsi lesifanako, kube khona tihlongoto temkhakha wangasese letibalulekile ka nye netinyatselo letentiwe ngumbuso kwenta kutsi kube nenchubo lenkhulu nalenengi yekutimbandzakanya ngalokuphatsekako kwebantfu labamnyama kutemnotfo.
Emkhatsini wa-2017 na-2020, cishe tivumelwane tekutfutfukiswa letinge-500 tangeniswa kutsi tibhaliswe kuKhomishini ye-B-BBEE. Kumikhakha lemcoka lefanana neyekwakha, yetindlu, lwatiso nebuchwepheshe betekuchumana, tekuvakasha netekutfutsa, bunikati bebantfu labamnyama bengce imigomo lebeyihlosiwe.
Ingucuko kutemnotfo kanye nekukhula kutemnotfo kwetfungene kutselelana emanti.
Lokunye ngeke kube khona ngaphandle kwalokunye.
Ngekuhlanganisa tetingucuko kutsi tibe yinchubo yetetimboni, sitfutfukisa kakhulu indlela yekukhula kwemnotfo lokufaka wonkhe wonkhe kube nekwabelana, kunekutsi umcebo ugcile endzaweni yinye.
Litiko Letekuhweba, Timboni Nekuchudzelana (i-DTIC) lichuba lenjongo ngekusebentisa tinhlelo letahlukahlukene. Lisebentisa luhlelo lwekwesekela emabhizinisi lasemalokishini, kuceceshwa lokuphatselene ngekutfumela umkhicito ngephandle kulelive lokwentiwa Ikoporasi Yetekutfutfukiswa Tetimboni (i-IDC) kumabhizinisi alabamnyama, abomake newelusha, kanye nekwandzisa tabelomali tetakhiwonchanti kuma-SMME eTindzaweni Tekuhweba Ne kuchuba Ibhizinisi ngekulandzela imitsetfosimiso lehlukile eTshwane.
Ngekusebentisa emasu lamakhulu emikhakha sichuba kutsi kugcilwe endzaweni yemmango letakwenta ku tsi emabhizinisi ebantfu labamnyama azuze. Sibonelo, kusungulwe bafuyi beti nkhukhu laba-10 labamnyama ngelutjalomali lwetigidzi letinge-R336 njengencenye yelisu lelikhulu letinkhukhu.
Hulumende uphindze futsi wetfula inethiwekhi yalaba mnyama labatsengisela emave angephandle latawuchumanisa emabhizinisi alabamnyama mayelana nekudla, nemikhicito yebunjiniyela, tincenye tetimoto, imikhicito yekutenta muhle kanye naleminye imikhakha yemnotfo.
Njengenchenye yemkhankhaso wetfu wekudala bosotimboni labamnyama labasha, kulomnyaka lo phelile hulumende uvume tigidzigidzi leti-R2.5 ekusekeleni lokusha bosotimboni labamnyama labalinganiselwa ku-180 ngemalimboleko lekhishwe yi-IDC neSikhwama Savelonkhe Sekutfutfukisa (i-NEF) kanye sibonelelomali lesivela kusikimi sesikhutsati saka-DTIC. Kuleminyaka lemitsatfu letako kukhona futsi letinye tigidzigidzi letinge-R21 letetsenjiswe yi-IDC, yi-NEF kanye naletinye tikhungo kute kwesekelwe bosotimboni labamnyama. Kukhona futsi tigidzigidzi letinge-R25 letengetiwe letetsenjisiwe tekwesekela tinkampani talabamnyama, tabomake, lusha kanye netebasebenti.
Kuyacaca kutsi kusafanele kutsi kwentiwe umsebenti lomkhulu kute kulungiswe tinsayeya letinyenti emabhi zinisi alabamnyama labukene nato. Loku kufaka ekhatsi bulukhuni bekufinyelela kutfola imali yekucala ibhizinisi kanye neyekuyikhulisa kanye nekutsi ema-SMME atfole emamakethe emikhicito yawo.
Emabhizinisi abomake labamnyama, ikakhulu ahlangabetana nebulukhuni kutivumelwane letinkhulu tekutsengiselana.
Kubhidlita lomjikeleto wekubete intfutfuko ngekusebentisa kutfutfukiswa kwalabamnyama akusiko kuphela sento lesikhombisa kwenta lokufanele; kuphindze futsi kwente ingcondvo levakalako yebhizinisi.
Lokukhishelwa ngephandle lokuchubekako kwelinyenti lebantfu labamnyama ku mnotfo lomkhulu kukhinya beta kukhula kutemnotfo, ekugcineni kuba nemtselela kuyo yonkhe ibhizinisi. Kwengeta sisekelo setebhizinisi salelive kumcoka kakhulu ekutseni kube nekukhula kwemnotfo.
Sinesibopho sekwabelana kutsi sichube umtamo wekugcizelela i-B-BBEE ngobe imayelana nekususa kungalingani. Iminotfo lengalingani idala kutsi kube nemimango lengalingani, nekutsi imimango lengalingani ayikhuli futsi ayichumi.
Hhayi kutsi akukalungi kuphela, kodvwa kuphindze futsi kungabi nekusimama, kugcina tinhlaka tebunikati nekulawula kube setandleni kakhulu talabamhlophe nome talabadvuna.
Kahle hle, kuko konkhe, ngabantfu baseNingizimu Afrika labangebatsengi bekucala balemikhicito naletinsita.
Loku kufanele kutsi kubonakale kunekwehlukahlukana ekucasheni nasetentweni tekulawula, kubunikati nasekutsengeni imphahla.
Kutfutfukiswa kabanti kwalabamnyama ngekwetemnotfo kutawufezekiswa kuphela ngekutsi kubambisanwe kanye nekwabelana ngekutinikela kutsi kwentiwe tingucuko.
Kucokwa kweMkhandlu lomusha we-B-BBEE kutasisita kutsi sengete iminyele yekutfutfukiswa kabanti kwebantfu labamnyama kutemnotfo.
Ngicela emabhizinisi, basebenti kanye netimboni kutsi tisebentisane nalomkhandlu njengaloku wenta lomsebenti lomcoka nakangaka.
