Ukurhulula Umbungu Ngendlela Ephephileko Nesemthethweni Kusimahla

Allison Cooper

Akunasizathu esenza abomma basebenzise amatlinigi wokurhulula umbungu angekho emthethweni nangakaphephi nabafuna ukurhulula umbungu.  Lokhu kukhulunywe liSekela likaNgqongqotjhe wezePilo, uDorh. Sibongiseni Dhlomo, ohlathulula ukuthi ukuya ngokomthetho, boke abomma banelungelo lokurhulula umbungu, simahla, eembhedlela zombuso namkha emtholapilo lokha nabaneemveke ezili-12 zokuthoma basebantwini.
“Kuba buhlungu kithi sibarholi bakarhulumende ukubona abantu bekhethu bafulathela iinsetjenziswa zezepilo eziphephileko nezasimahla, ngonobangela owaziwa ngibo, ukuyokulahla imalabo yokugcina kungakafaneli ngokubhadela umuntu ozokubeka ipilwabo engozini. Akunasizathu esenza abomma balungise umtjhapho wokuzithwala bangakazilungiseleli ngokurhulula umbungu ngendlela engakaphephi nengekho emthethweni, ngoba soke siyayenza imitjhapho. Ukurhulula umbungu ngokungasimthetho akulungisi litho,” kutjho  uDorh.  Dhlomo.
Ungezelelangokuthi, umNyango wezePilo unamaziko wezepilo wombuso ama-346 anikela ngesizo lokurhulula umbungu ngendlela ephephileko.  
Amaziko laasePumalanga Kapa (ama-46), eFreyistata (ali-16), e-Gauteng (ama-25), KwaZulu-Natala (ama56), eLimpopo (ama-54), eMpumalanga (ama-27), eTlhagwini Kapa ( mathandathu), eTlhagwini Tjingalanga (ama-26) ne Tjingalanga Kapa (ama90).  
Ukuhlangahlangana Okubangelwa Kurhulula Umbungu Ngokungasimthetho
UmJaphethekamNqophisi weHlelo lePilo yabeNtwana naboMma emNyangweni wezePilo KwaZulu-Natala, u-Phalanndwa Muthuphei, uthi abomma bangaba nemiraro eminengi nabarhulula umbungu emtholapilo ongasasebenzi ngokomthetho.  
“Imiraro leyo kungaba kukopha khulu, ukudabuka kwesibeletho, ukulimala okumasikizi kwezitho zobufazi namathumbu, ukugula kwamathumbu  nokungenwa kweengazi yitjhefu.
“Ngemva kwesikhathi, abomma bangaqalana nengozi yokungasaba nembeleko, umntwana okhulela ngaphakathi kwetjhubhu, ukubuya  endlelelni namkha ukubeletha ngaphambi kwesikhathi ngitjho nokuhlongakala imbala,” kutjho u-Muthuphei. 
“Abomma bangathinteka nangokwemizwa ngonobangela wokurhulula umbungu ngendlela engakaphephi nengekho emthethweni, okufaka hlangana ukuhlangahlangana, ukugandeleleka ngokomkhumbulo nemiraro yokwakha ubuhlobo nabanye abantu.
Ungezelela ngokuthi, “Ukurhulula umbungu ngendlela engakaphephi kungaba nomthelela omumbi ukuya ngokwezehlalakuhle yabomma, yabentwana, imindeni nomphakathi”.
Iindlela Zokurhulula Umbungu Ezisemthethweni  
U-Muthuphei uthi abomma abafuna ukurhulula umbungu baneendlela eziphephileko nezasimahla zokwenza njalo emitholapilo neembhedlela zombuso. 
Uthi, “Iindlela zokurhulula umbungu kufuze zihlale zikhona godu umsebenzi loyo kufuze wenziwe ngudorhodere obanduliweko nonelemuko namkha umhlengi ogunyaziwekoIindlela zokurhurhulula umbungu, okungenziwa ngeenhlahla namkha ngokuhlinzwa, zilawulwa kukuthi umma loyo unesikhathi eside kangangani asebantwini.
Ukurhululaumbungu ngokusebenzisa iinhlahla, okufaka hlangana ukusela imihlobo emibili yamapilisi yokurhulula umbungu, kungenziwa ukufikela eemvekeni ezilithoba umuntu asebantwini.  
“Nakube ozithweleko usese ngaphakathi kweemveke ezilithoba azithwele, angarhulula asekhaya, hayi etlinigi namkha esibhedlela,” kutjho u-Muthuphei.
Ukurhulula umbungu ngokuhlinzwa kwenziwa mhlengi ogunyaziweko (emuntwini osele asebantwini ukufikela  eemvekeni ezili-12) namkha udorhodere  (ukusukela eemvekeni ezili-12 ukuyokufika kezima-20 asebantwini).
Ukuya ngokomThetho wokuziKhethela ukuRhulula umBungu (umThetho Nomboro 92 we-1996), umbungu ungarhululwa lokha umuntu aneemveke ezili-13 ukufikela kezima20 lokha udorhodere, emva kokukhulumisana nomma osebantwini akholelwa ukuthi:
• Ukuraga nokuba sebantwini kunengozi emzimbeni namkha emkhumbulwenakhe.
• Kungaba nengozi ekulu yokuthi umbungu ungalimala namkha urholophale ngokomkhumbulo.
• Ukuba sebantwini kumphumela wokukatwa namkha wokuchiselana umseme nelunga lomndeni.
• Ukuba sebantwini kukamma kuzokuba nomthelela omumbi ebujameni bakhe bezehlalakuhle  nezomnotho. 
Umbungu ungarhululwa nangemva kweveke yama20 lokha udorhodere, ngemva kokukhulumisana nomhlengi ombelethisi ogunyaziweko, bakholwa ukuthi ipilo kamma osebantwini ingalimala, kube nokurholophala kombungu namkha ingozi kiwo. Ukuya ngomThetho, boke abomma, ngitjho nabaneminyaka engaphasi keli-18, banelungelo lokurhulula umbungu.
Ukuya ngokomNyango wezePilo weTjingalanga Kapa, nawumncani, uzokululekwa ukuthi ukhulumisane nomuntu omkhulu omthembako ukhambe naye ngelanga obekelwe lona lokurhulula umbungu. Nanyana kunjalo, nokho,  awukakatelelwa  ukwenza lokho.