Tivikele ku-COVID-19 ngembi kobusika 

Allison Cooper

Njengoba lenyuka lizinga lekutseleleka nge-COVID-19 eNingizimu Afrika ngembi kwesikhatsi lesilinganisiwe sekutseleleka kwelihlandla lesihlanu nekungena kwetinyanga tasebusika sekusondzele, hulumende uyachubeka kucela ummango kutsi ugomele leligciwane futsi ungashiywa sikhatsi sekutfola imijovo yekuvusetela.
Ngekusho KweNdvuna Yetemphilo Dkt Joe Phaahla, mhla ti-25 Mabasa iNingizimu Afrika ibe nekutseleleka lokusha kwe-COVID-19 lokukhule nge-137%, uma kucatsaniswa netinsuku letengcile letisikhombisa, lokubangwa kakhulu kutseleleka lokusemazingeni lasetulu eGauteng, KwaZulu-Natali naseNshonalanga Kapa.  
“I-COVID-19 isasenebungoti futsi angeke sikhone  kuyekela tonkhe tindlela tekutivikela,” kwasho Indvuna Phahla.
“Siyaphindza futsi sicela bonkhe labo labasengakagomi kutsi bagome.
Basengaphansi kwe-50% bantfu labadzala labatsetse umtsamo wekucala wekugoma futsi loko akusikahle. Sicela bantfu labadzala labasesebasha kutsi baye kuyogoma.
Kuvikeleka ngekwemvelo kuhamba kuhambe kuphele akufani nekwekugoma, angeke ukuhlelele sikhatsi. Sicela bonkhe labo lekufuneka batfole imijovo yekuvusetela kutsi batsatse lelitfuba ngembi kwekungena kwebusika lobunemandla.
Litiko Letemphilo laseNshonalanga Kapa litsi lwatiso lwasekhaya nelwemave emhlaba lukhomba kutsi kugomela i-COVID-19 kusa-seyindlela lehamba embili yekulwa naleligciwane.
Loku kumcoka kakhulu ebantfwini labanemasotja emtimba labutsakatsaka.
I-COVID-19 angeke iphele nyalo nanyalo. Kute siyincobe, kufuneka sicinisekise kutsi bantfu bagoma ngebunyenti futsi bachubeke kutsatsa imijovo yabo yekuvusetela, litiko lasho njalo.
Lihlandla lesihlanu 
Nanoma tigameko tekutseleleka nge-COVID-19 tenyuka, futsi ngalesikhatsi lelive lilindzele kutsi libe nekutseleleka ngemandla kwelihlandla lesihlanu, kusengakatiwa kutsi kutawuba kubi kanganani.
“Lokusengakacaci kahle kutsi bososayensi betfu basitjela kutsi lelihlandla lelisha litawuta ngeluhlotjana leligciwane lolusha loluteketiswa ngekutsi yiPi, lolutawenta kutsi kube nekutselelana kakhulu futsi angeke sikubalekele kutseleleka ngayo. Kodvwa,  kwanyalo, lokucinisekiwe kutsi lokutawuba nemandla tinhlotjana teligciwane letincane teOmicron letibitwa ngekutsi yi-B.4 ne B.5” ngekusho kwaPhaahla.
Vikela Kutseleleka
Ungasita kuvikela kusabalalisa i-COVID-19 ngekucinisekisa: 
• Kutsi kugomela kwakho i-COVID-19 (lokufaka ekhatsi kutsatsa imijovo yekuvusetela) kwenteke ngalokuphelele.
• Kutsi indzawo lokuyo levalekile ingenisa kahle umoya.
• Ngekufaka sifonyo uma usendzaweni levalekile noma usemkhatsini kwebantfu.
• Ngekutsi utfole umgomo wemkhuhlane.
• Kutsi uyati lekufanele ukwente uma unetimphawu temkhuhlane.
• Kutsi ugeza tandla futsi usebentisa sibulalimagciwane.