Yilwa nebugebengu, hhayi netifiki

Vukuzenzele Unnamed

Iminyaka lengemashumi lamabili nesihlanu leyengca, Umtsetfosisekelo wetfu lomusha wentsandvo yelinyenti wacala kusebenta.
Kuvuma lomtsetfosisekelo wetfu, sacinisekisa kutinikela kwetfu kutsi sibe ngummango lowesekelwe etikwemagugu entsandvo yelinyenti, bulungiswa betenhlalo kanye nemalungelo eluntfu.
Besenta futsi kwehlukana ngalokuphelele nelimuva letfu. Loku bekulimuva lebeleyeme ebuhlangeni lelitivete ngekulawula kungena kwebantfu, kubekelana umsebenti, tindzawo temacembu kanye nemapasi.
Ngesikhatsi emahambambili etfu abhala Umculu Wenkhululeko nga-1955, imitsetfomgomo yawo ifakiwe kuMtsetfosisekelo wetfu, futsi wamemetela kutsi iNingizimu Afrika yabo bonkhe labahlala kuyo, bebafuna ummango lokhululekile emcondvweni wekutinaka wona kakhulu, buve, buhlanga nekubandlulula ngekwebulili.
Ngako-ke kuyatsikameta kakhulu kutsi letehlakalo letisandza kwenteka letivakalalisa umcondvo wekungevani nebekuchamuka etincenyeni  talelive tiletsa futsi limuva letfu lesikhatsi selubandlululo.
Sibone bantfu bamiswa etitaladini takhamuti letitimele bacindzetelwa kutsi bavete timphepha tekutatisa kucinisekisa simo sabo sekuba bachamuki. Sibone labanye baholi bemacembu etepolitiki basho titatimende letingasito busayensi letimayelana nebachamuki ngekuchaphata tikhalo tebantfu kute bazuze ngekwetepolitiki.
Sibone imishuco lecondze emakhaya ebantfu kanye nasetindzaweni tabo tekuhlala kuyewuhlolwa bufakazi betento tebugebengu. Sibone bantfu bahlaselwa, balinyatwa futsi labanye babulawa ngenca yekubukeka kwabo nome ngenca yendlela letsite labaphimisa ngayo emagama nabakhuluma.
Lena yindlela bacindzeteli belubandlululo bebasebenta ngayo.
Bebatsi luhlobo lolutsite lwebantfu bangahlala kuphela etindzaweni letitsite, bachume emabhizinisi latsite nome basebente imisebenti letsite.
Ngesikhatsi selubandlululo, bantfu labamnyama bebatsatseka njalo njengebasolwa futsi bebamiswa  ngemaphoyisa nabatfolakala etindzweni lebetatiwa ngekutsi talabamhlophe. Bantfu labamnyama bebacindzetelwa kutsi bavete emapasi nangabe bangenti njalo, bebavalelwa ejele.
Ngeke sivume kutsi tento letite bulungiswa letifanana naleto kutsi tiphindze futsi tenteke.
Letehlakalo taselokishini laseGauteng eDiepsloot letisandza kwenteka betitehlakalo letibuhlungu. Ngesikhatsi nje seliviki linye, bantfu labasikhombisa babulawa, lokwavusa imibhikisho.
Kulahleka kwemphilo kuyadzabukisa, njengekubulawa kwem-Afrika wakitsi waseZimbabwe lokusolelwa kutsi ufele etandleni tetinchapheli temmango.
Bugebengu yinkinga lenkhulu kulelive. Bunemtselela lomubi kuyo yonkhe imimango kantsi bantfu sebadziniwe kube kufanele kuphila ngekwesaba tigebengu.
Lokuphambene naloko lokushiwo kulamanye emacembu laphikisana nebekuchamuka kanye nalabanye nje, labenta bugebengu ngulabamnyama nalabamhlophe, labadvuna nalabasikati, umchamuki nesakhamuti.
Bugebengu, hhayi tifiki, sitsa setfu sonkhe lekumele kutsi sisebente ngekuhlanganyela sibuncobe.
Ngeke sibuncobe bugebengu ngekususa lutfutfuva, budlova, kwesabisa kanye nebunchapheli lobucondziswe kubetive, ikakhulu betive labachamuka emaveni aseAfrika.
Siyavuma kutsi imimango leminyenti iyadzinwa kwehluleka kwemaphoyisa kutsi alwe netigebengu. Emkhatsini wetinyatselo lesititsatsako kunika emakhono ekusebenta  emaphoyisa ngekutweba tikhulu temaphoyisa letengetiwe leti-12 000.
Siphindza futsi sisungula emaforamu ebuphoyisa temmango kulolonkhe lelive.
Lemaforamu ahlanganisa ndzawonye labamelele imimango kanye nalabamelele emaphoyisa kute kwentiwe ncono tekuphepha emmangweni kanye nekwenta emaphoyisa kutsi atilandze.
Nanome sicinisa sandla ekulweni kwetfu nebugebengu, kute bulungiswa ekutseni bantfu batitsatsele umtsetfo etandleni tabo.
Ngalokufananako, siyabona kutsi tifiki letingekho emtse tfweni tifaka ebungotini tekuvikeleka, tekusimama taseNingizimu Afrika kanye nenchubekelembili kutemnotfo.
Tifiki letingekho emtsetfweni tinemtselela ekuletfweni kwetinsita futsi tibeka imitfwalo leyengetiwe kutinsita letimcoka njengekunakekela ngetemphilo kanye nemfundvo.
Njenganome ngabe ngusiphi sive lesitimele, sinalo lilungelo lekufezekisa tinchubomgomo kanye netinyatselo letitawucinisekisa bucotfo beminyele yetfu, kuvikela emalungelo ebantfu baseNingizimu Afrika kanye nekwenta kutsi bonkhe labo labahlala ngekhatsi kuleminyele yetfu nabo banelilungelo lekutsi babe lapha.
Kulawula kungena kwebantfu kulelive ngumsebenti wahulumende.
Kute sakhamuti lesitimele lesingatsatsa indzima yetiphatsimandla leticinisekisa kugcina umtsetfo ngekutsi sicindzetele tifiki kutsi tivete timphepha tekutatisa.
Ngephasi kweSigaba se-41 seMtsetfo Wetifiki, lilunga lemaphoyisa kuphela nome  siphatsimandla setekungena eveni lesingabuta umuntfu timphepha tekutatisa njengesakhamuti, umhlali wesiphelane nome sifiki.
Nangabe letiphatsimandla tikholwa, ngetizatfu letivakalako, kutsi lowo muntfu ulapha kulelive ngalokungekho emtsetfweni, bangavalelwa ngesikhatsi kusentiwa luphenyo lwesimo sabo. Ekwenteni loko, tiphatsimandla leticinisekisa kugcinwa kwemtsetfo kufanele kutsi tihloniphe emalungelo nesitfunti sakhe.
Kucinisekisa kugcinwa kwemtsetfo wetekungena nekuphuma eveni ngulubekwe embili kutsi hulumende acale ngako kukwenta. Senta umsebenti wekucinisekisa kutsi tinhlangano tenkhohlakalo letigcugcutela inkhohlakalo yekungena nekuphuma eveni ngekuhlanganyela netikhulu letikhohlakele tiyaboshwa.
Njengawo onkhe emabhizinisi, emabhizinisi etifiki kufanele kutsi ahloniphe imitsetfo lefanele, lokufaka ekhatsi imitsetfosimiso yetemphilo netekuphepha, tinato tonkhe timvume letidzingekako netimvume tekusebenta, futsi akhokha umtselo lodzingekako.
Silive lentsandvo yelinyenti lelisekelwe kubusa kwemtsetfo. Tento letinga sito temtsetfo leticondziswe kubantfu bekufika, baneti mphepha nome bete timphepha, ngeke buvunyelwe.
Lamuhla, lulaka lwetfu lungacondziswa kubachamuki baseZimbabwe, eMzambiki, eNigeria nome ePakistan. Kusasa, lulaka lwetfu kungenteka lucondziswe kitsi sodvwa.
Asigcileni ekutseni sincoba bugebengu, akukhatsalekile kutsi bentiwa ngubani.
