Inkhundla yetebulungiswa lekhetsekile ikhombisa kutsi bugebengu abunambuyiselo

Allison Cooper

KuleMbizo yeli hhovisi laMengameli lesandza kwenteka eMahikeng, takhamuti letinyenti tikhombise kukhatsateka mayelana nelitubane lekulwa nenkhohlakalo.
Bangitjele tintfo lengiti vile nakuleminye imimango kulo lonkhe lelive: kutsi lababhebhetseli baletento letinjena bayatiwa, ngoba babukisa ngenzuzo yebugebengu babo.
Kodvwa sandla semtsetfo sidze. Labo labantjontjele umbuso bangakholelwa ekutseni baphunyulile.
Kodvwa-ke ekugcineni tento tabo titawubabamba, noma ngabe bangubobani, nanoma ngusiphi sikhundla labakuso.
Batawufundza kutsi bugebengu abunambuyiselo.
Mayelana naloku, sinye setikhali tetfu lesinemandla kakhulu kutsi silwe nenkhohlakalo nekubanjwa kwembuso ngabhongwane Inkhundla Yetebulungiswa Lekhetsekile Yeluphiko Lwetekuphenya Lolu khetsekile (i-SIU), lenga yisungula nga-2019.
Yehlulela ngetindzaba letisungulwe yi-SIU kute kutekwe emacala embango ngemuva kwekuphotfula luphenyo lwayo. Inkhundla Yetebulungiswa Lekhe  tsekile yasungulelwa kutsi kusheshiswe kutekwa kwemacala. Lendlela seye nte kwakhona kutsi timali kanye nemphahla yembuso lebeyilahlekile ngekwetizatfu tetento tenkhohlakalo kutsi titfolwe masinyane,  kugwenywe kubambeleleka etinkantolo letiphakeme, lapho i-SIU ifanele kutsi ilindzele litfuba layo ikanye nalabanye bamangali.
I-SIU ingacela imiyalelo yekulondvolota kanye nekubanjwa kwemphahla kute kutsi kuvinjelwe lokunye kulahlekelwa Umbuso longahlangabeta nako. Loku kubalulekile uma kucutjungulwa kutsi benti balokubi labasuke basoleka bavamise kuhambahamba, babhace noma balahle imali labayitfole ngenkhohlakalo.
Akungabateki kutsi Inkhundla Yetebulungiswa Lekhetsekile itishintjile  tintfo. Kusukelwa yasungu lwa, leNkhundla sivumbulule tigidzigidzi leticishe tibe ngu-R8.6 kumakontileka langekho emtsetfweni.
Nanoma ngukuphi kulwa nenkhohlakalo lokutsiwa kube yimphumelelo, akweneli kutsi babhebhetseli bashushiwe. Loko labakuzuze kubugebengu babo kufanele kutfolwe kutsatfwe. Lemali lena yetakhamuti futsi ifanele kutsi isetjentiselwe kuhlangabetana netidzingo tabo.
Lenkhundla Yetebulungi  swa Lekhetsekile isandza kuyalela tinkampane tekwakha letimbili kutsi tibuyise intalo letitfole kumakontileka etigidzi letinge-R40 ekufaka fenisi emnyeleni e-Beit Bridge.
Loku kulandzela luphenyo lolwentiwa yi-SIU leyatfola lokunyenti lokungahambi kahle, lokufaka ekhatsi inkhokhelophambilini yaletinkampani leyentiwa Litiko Letemisebenti Yahulumende Nesakhiwo nchanti.
Kulamaviki lambalwa lengcile-nje kuphela, Lenkhundla Yetebulu  ngiswa ibuyekete yaphindze yabeka eceleni emakontileka emali lengetulu kwetigidzi letingetulu kwe-R100 langahambi kahle nalangekho emtsetfweni lavele ekutsengweni kwetintfo letiphatselene neCOVID-19.
Lenkhundla Yetebu lungiswa Lekhetsekile iphindze futsi yaphumelela ekutfoleni imali kulabakhulu besigungu lesiphetse kutinkampani tembuso labachuba tebhizinisi letingahambi kahle.
Sibonelo-nje, kulomnya ka lowendlulile loyo bekasikhulu saka-Transnet wayalelwa kutsi akhokhe tigidzi letinge-R26 lati tfola njengemninimasheya enkampanini yebunjingalwati betebunjiniyela labanikwa ikontileka yeTransnet abe asasebenta njengesisebenti lesicashwe ngalokuphelele.
I-SIU emacaleni lama nyentana icele iNkhundla Yetebulungiswa kutsi ibambelele kukhokhwa kwetinzuzo tetemphesheni, lapho kusalindvwe umphumela weluphenyo lwayo, kubasebenti bahulumende labatsintseka ekutiphatseni ngalokungakalungi kwetimali noma kusetjentiswa kwemali lokungenasidzi ngo nalokusaphata imali.
Emacala lasembi kwe Nkhundla Yetebulungiswa Lekhetsekile akhombisa kutsi usesemkhulu umsebenti lokusamele wentiwe kucinisa kwengamela imisebenti yahulumende nekuphatsa kuto tonkhe tinhlaka tembuso.
Akhomba kungaphumeleli lokukhulu kwetikhulu letiphendvulako kanye nekwehluleka kuhambisana nemitsetfo nemitsetfomgomo lelawula kutsengwa kwemphahla.
Ngike ngasho phambilini kutsi kuncoba imphi yenkhohlakalo kutawuba matima, futsi kutawutsatsa sikhatsi kudzalula lentfu mbeleta leseyijulile.
Ngikugcizelele nekutsi kumele silwe nenkhohlakalo etinkampanini letitimele ngemandla lalinganako, ngoba kuwo wonkhe umsebenti wemkhakha wahulumende lotimisele ngekufumbatsiswa, kunasomabhizinisi lotimisele ngekufumbatsisa.
Lobudlelwane lobu khohlakele sebumoshe bukhoni bembuso kutsi  isebente ngekuya kweligunyakwenta layo. Bubuyisele emuva imitamo yembuso yekunika sive tinsita tekunakekelwa ngetekwelashwa letisezingeni lelifanele,  kuphakelwa emanti lahlantekile, kanye nekucinisekisa kutfolakala kwagezi lokungenamnca muko emimangweni nakumabhizinisi.
Kodvwa-ke, njengobe  leNkhundla Yetebulungi  swa Lekhetsekile seyi khombisile, siyatigucula tintfo kancanekancane.
Babhebhetseli ababoshwanje kuphela bayiswe nasenkantolo; kodvwa baphindze futsi balahlekelwe nguloko labakuzuze kulobugebengu.
Iseseyindze indlela lefanele kutsi ihanjwe, futsi yinkhulu kakhulu imali yahulumende lentjontjiwe lekufanele kutsi itfolwe.
Kodvwa-ke i-SIU kanye neNkhundla Yetebulu  ngiswa Lekhetsekile bente sicalo lesihle kakhulu, futsi ngiyetsemba kakhulu kutsi kusatawuba nalenye imphumelelo lenkhulu etinyangeni naseminyakeni letako.
