Ibandla Elikhethekileko Litjengisa Ukuthi Ubulelesi Abubuyiseli

Allison Cooper

Embizweni kaMengameli ya mhlapha ebeyibanjelwe e-Mahikeng, izakhamuzi ezimbadlwana zizwakalise iinlilo zazo ngokutjhitjhiriza kwehlelo lokulwa nobukhohlakali.
Zingitjele esekhe ngakuzwa eendaweni ezinengi kilo loke ilizweli: ukuthi abaphehli balezizenzo zobulelesi bayaziwa, ngoba bakhamba bazikhakhazisa ngalokho abakuthole ebulelesinobo.
Kodwana isandla so mthetho side. Labo abebele umbuso bangacabanga ukuthi baphunyurhile.
Kodwana imisebenzabo izabalandela ekugcineni, nanyana kungaba bobani, nanyana bahlezi kiziphi iinkhundla.Bazakufunda ukuthi ubulelesi abubuyiseli.
Malungana nalokhu-ke, esinye seenkhali zethu ezibukhali khulu ekulwiseni ubukhohlakali nokuthunjwa kombuso liBandla eliKhethekileko lezePhenyo (i-SIU), engalisungula ngomnyaka wee-2019.
Ibandleli lisebenza ngamacala avulwa yi-SIU nayiqeda ukuphenya ngawo. Ibandla eliKhethekilekweli lavu lelwa ukukhambisa  ukugwetjwa kwamacala msinyana. Lendlela yokusebenza-ke yenze kwakghonakala ukuthi imali nepahla elahlekele umbuso ngezenzo zobukhohlakali ibuyiswe msinyana, kungasaba nokuriyada emakhotho aphakemeko lapho i-SIU kufuze ilindele idlhego layo nabanye abammangali.
I-SIU ingabawa umlayo wokulonda nokukghadziswa kwepahla ukubalekela ukuthi umBuso ungalahlekelwa ukuya phambili. Lokhu kuqakathekile nakukhunjulwa ukuthi izelelesi ezisolwako zivamisile ukuba bosikhu ndla asifuthumali, zifihle namkha zithengise ipahla eziyithole ngobukhohlakali.
Akunakuzaza ukuthi iBandla eliKhethekileko libe mtjhugululi wezinto. Solo lasungulwa, iBandleli selibuyise imali elinganiselwa ku-R8.6 wamabhiliyoni emakontrakeni angekho emthethweni.Kunanyana ngiyiphi ipi yokulwa nobukhohlakali, ipumelelo yayo ayilinganiswa ngokuthi kutjhutjhiswe abenzi bayo kwaphela. Nepahla abayithole ngenca yokulelesa kwabo kufuze bona ibuyiswe. Imali le ngeyezakhamuzi, ngalokho-ke kufuze bona isetjenziselwe ukuphumelelisa iindingo zazo.
Ibandla eliKhethekileko mhlapha lilayele iinkhampani zokwakha ezimbili ukuthi zibuyise imali eziyenze ngama-R40 weengidi ngamakontraga womsebenzi wokwakha ifensi yomkhawulo we-Beit Bridge. Lokhu-ke kwenzeke  ngemva kobana i-SIU iphe nyile, yavumbulula ubu khohlakali bobugalajana obunengi, ekubalwa hlangana nabo nokubhadalwa ngaphambi kwesikhathi kweenkhampani zibhadalwa mNya ngo wezemiSebenzi yemBusweni nezomTha ngalasisekelo.
Eemvekaneni eziphelilekwezi nje kwaphela, leliBandla libuyekeze labe labekela ngeqadi imali engaphezulu kwekhulu leengidi zamaRanda ngamakontraka womsebenzi angekho emthethweni avuke abe asebenza naku thengwa ipahla ekhambisana neCOVID-19.
IBandla eliKhethekilekweli libuye laphumelela nokubuyisa imali eemphathimandleni zeenkhundla eziphakemeko emabhizinisini wombuso ezenze imisebenzi yebhizinisi ephambuke endleleni.
Isibonelo, nyakenye isi khulu salokhuya se-Trans net silayelwe ukubhadala i-R26 yeengidi esayithola njengomnikazimatjhere wefemu yababonisani bezobunjiniyera eyayikontrakwe ukwenza umsebenzi kwaTransnet ukube isikhulwesi sasimsebenzi wombuso.
Sekube mahlandla ambadlwana i-SIU ibawa iBandla eliKhethekile ukuriyadisa ukubhadelwa kwepentjheni yabantu abathileko, nakusalindelwe umphumela wephenyo, ebasebenzini bembusweni amagamabo abalwa ezenzweni zoku khwabaniswa kweemali nekusetjenzisweni kweemali ngendlela edla imali ngokunganasidingo nesaphazako. 
Amacala aphambi kwe Bandla eliKhethekileko atjengisa ukuthi usesemnengi umsebenzi ekusafuze wenziwe ukuqinisa indlela yokuphatha nokulawula kiwo woke amakoro wombuso. Amacala la akho mba itlhayelo embi yeenkhulu ezilawulako noku bhalelwa ukuthobela imithetho nekambiso yamahlelo wokuthenga ipahla neensetjenziswa ze mbusweni. Ngikhe ngatjho phambilini ukuthi kuzakuba budisi ukuthumba ipi yobukhohlakali, nokuthi  kuzakuthatha isikhathi ukurarulula ithungelelwano lobukhohlakali elinabileko esele linzinzile.
Ngikhe ngaveza nokuthi ngokufanako, kufuze bona silwe nobukhohlakali bekoro yangeqadi ngamandla alinganako, ngoba komunye nomunye umsebenzi wembusweni ovumela ukufunjathiswa, kunosomabhizinisi ofuna ukufumathisa.
Lobubudlelwano bobukhohlakali burhurhule amandla nekghono lombuso lokufikisela abantu izenzelwa othunywe ukuzenza. Ubudlelwanobu buyibuyisele emva imizamo yombuso yokwenzela izakhamkuzi imisebenzi yezepilo emihle, yokutholela izakhamuzi amanzi amahle, kunye neyokuqinisekisa ukuthi abantu neendawo zoke namabhizinisi bahlala banegezi soke isikhathi. Kodwana-ke njengoba iBandla eliKhethekile seli tjengisile, kancani kancani siyazijikisa izinto. Izelelesi ezephula umthetho azigcini ngokubotjhwa nje kwaphela beziye nekhotho; kodwana zithi zingadliwa macala bezidliwe nepahla leyo eziyithole ngobulelesi.
Isese yide indlela esisazoyikhamba, begodu isese yinengi khulu imali eyetjelwe umbuso ekusafuze bona ibuyiswe. Kodwana i-SIU neBandla eliKhethekileko lithome kuhle khulu, nje-ke nginethemba elipheleleko lokuthi umsebenzalo usazokuveza ipumelelo enengi eenyangeni neminyakeni ezako le.