Hulumende nemkhakha lotimele bamcoka ekukhuliseni umnotfo 

Vukuzenzele Unnamed

Njengoba sisebenta kukhulisa umnotfo wetfu nekwakha ematfuba emsebenti, kunekucocisana lokubanti lokumayelana netindzima letehlukene lekumele tidlalwe nguhulumende nabosomabhizinisi kute kufinyelelwe kuletinhloso.  Labanye bantfu babona kutsi kufuneka sikhetse emkhatsini, kulolunye luhlangotsi, sive lesisatfutfuka lesidlala indzima lemcoka kutingucuko temnotfo nakutenhlalo, kantsi, kulolunye, kufuneka kufakwe umfutfo, ekukhuliseni umkhakha lotimele lohamba embili ekukhuliseni umnotfo nasekuvuleni ematfuba emsebenti.
Liciniso litsi sikudzinga kokubili loku. Sidzinga sive lesikhona kutfutfuka kanye nemkhakha lotimele losebenta kahle nalosheshisako.
Kudzingeka kutsi yomibili imikhakha isebentisane futsi ihambisane. Lomcondvo lona awusimusha. Eminyakeni lemashumi lamatsatfu leyengca, ngemnyaka we-1992, iAfrican National Congress yavumelana ngaledokhumenti lenesihloko lesitsi ‘Ready to Govern’. Ledokhumenti iniketa tinkhombandlela  teNingizimu Afrika yentsandvoyelinyenti futsi, kuleminyaka lemashumi lamatsatfu, ibe nemtselela ekukhombeni kutsi kufuneka kuphatfwe ngekulandzela intsandvoyelinyenti nangekunikana ematfuba.
Ledokhumenti letsi ‘Ready to Govern’ beyihlose kutsi kube nahulumende wentsandvoyelinyenti lotawusebenta kuchumanisa,  kuhlela kanye nekukhomba indlela yekutfutfukisa umnotfo lotawuba nephethini yekukhula kwemnotfo lotawuletsa kusimama nekubambisana nembutfo wetinyonyane tebasebenti, emabhizinisi kanye naletinye tinhlaka temmango.
Ledokhumenti beyikhuluma ngesidzingo sekutsi kube nenchubomgomo yetemnotfo letawuletsa intsandvoyelinyenti kutemnotfo bese yakha ematfuba emisebenti letawunika bantfu baseNingizimu Afrika imiholo lesezingeni lekutiphilisa.
Ledokhumenti futsi beyihlose kutsi kube ‘nemkhakha lotimele loshukumako, lotawusebentisa emakhono nekuhlakanipha kwawo wonkhe umuntfu waseNingizimu Afrika …nekutsi emabhizinisi asebente ngendlela lefaka ligalelo lelikhulu ekwakheni ematfuba emisebenti, lokutawuhlala kukhutsatwa njalo.’  Kulenkhulumo YaMenga meli Lemayelana Nebunjalo Belive yakamuva, ngichazile kutsi kufuneka hulumende, emabhizinisi nebasebenti basebentisane njani, kube nguloyo naloyo asebentise likhono lakhe lelingakavami, kwakha ematfuba emsebenti.  Lenye yetintfo letihamba embili ekukhuliseni umnotfo nekucashwa kwebantfu ngilamabhizinisi ahulumende (ema-SOE). Akhicita gezi, alawula emacweba, akha imigwaco futsi aphakela emanti ladzingwa ngumnotfo kute ukhone kusebenta.
Kusukela kwafika intsa ndvoyelinyenti, lama-SOE akhulise kukhulu kufinyelela kutinsita letisisekelo kulabo labaphuyile. Kungako incenye lebucayi yeluhlelo lwetfu kukukhulisa emabhizinisi ahulumende, kuwabuyisele esimeni semnotfo lesikahle, kutfutfukisa kusebenta kwawo nekutsi siwente kutsi adlale indzima lemcoka kakhulu naletawuletsa inzuzo kutemnotfo.  Kuliciniso loko lokuhloswe ‘yiReady to Govern’, hulumende uhola kokubili kukhula kwemnotfo netingucuko ngekusebentisa tintfo letifana netinchubomgomo tekucudzelana, tibonelelo tekufukulwa lokubanti kwebantfu labamnyama kutemnotfo kanye nemitsetfo yetekulingana emsebentini, nangekuchumanisa kuniketwa kwemalayisensi lahlukahlukene kute asebente yonkhe indzawo kanye netibopho tekunikwa emandla.
Hulumende futsi uyatsintseka ngco ekukhiciteni ematfuba ekucashwa ngetulu kwalawo alabo labasebenta kuHulumende.
Loluhlelo Lwemisebenti Yahulumende Lolululiwe, lolwacala kusebenta kusukela ngemnyaka we-2003, selukhicite ematfuba emise-benti ebantfwini labatigidzi.  Esikhatsini lesisandza kwendlula, aphendvula kulomtselela lomubi walobhubhane weCOVID-19, lohulumende lona ungamele kukhula lokumcoka kakhulu kwekucashwa nguhulumende emlandvweni walelive.
Luhlelo LwaMengameli Lwekugcugcutela Kucashwa lisekele ematfuba emisebenti langetulu kwe-85 000 etinyangeni leti-16 kuphela.
Kungeta kulokukhula kwekucashwa nguhulumende, sisite bantfu labasha labangasebenti kute sibalungiselele kusebenta, sibente bacasheke kanye nekubachumanisa nematfuba.
Kunaletinye tindlela letinengi hulumende langafaka ngato ligalelo ngco ekuvuleni ematfuba emsebenti, lokufaka ekhatsi kusisa kakhulu kusakhiwonchanti, kusungula tindzawo letikhetsekile tetemnotfo nangekusekela timboni leticasha bantfu ngebunengi.
Kulomnyaka sigcile kakhulu kumabhizinisi lamancane, lasafufusa, kutinhlangano temabhizinisi nakumkhakha longakahleleki.  Ngalokuhlela kabusha sicinisekiso semalimboleko  lesatfulwa ngasekucaleni kwetinyanga tekubhedvuka kwabhubhane weCOVID-19, senta kutsi imali ‘longaphindza uyibolekwe’ itfolakale kalula kumabhizinisi lamancane.
Sikhulisa lesikhutsati sekuncishicelwa intsela futsi sibuka letinye tingucuko tekulawula letehlukahlukene kute sente kuba malula kutsi emabhizinisi lamancane akhone kucasha bantfu labanengi.
Njengoba ngishilo kuNkhulumo YaMengameli Yebunjalo Belive, leti ngule tinye tetindlela lesititsatsako njengahulumende “kwenta simo lesitawenta umkhakha lotimele usebente – yomibili umkhakha lomkhulu nalomncane – kugcama, kukhula, kufinyelela etimakethe, kwakha imikhicito lemisha nekungeta kucashwa kwebasebenti. “ Umkhakha lotimele ucasha emakota lamatsatfu ebasebenti baseNingizimu Afrika futsi ubukene nekusisa lokungetulu kwesigamu lesingulokubili kulokutsatsu kanye netindleko teluphenyo netekutfutfukisa.
Edvute nesive lesinelikhono nalesisatfutfuka, live letfu lidzinga umkhakha lotimele lokhulako losisa kumakhono ekukhicita.
Njengoba umkhakha wangasese ukhula, tindlela tebantfu labanengi tekuphila tiyasekelwa futsi tiyasimama. Imphahla netinsita tiyaphakelwa ngebunyenti futsi nahulumende wentsandvoyelinyenti uyakhona kugcogca ngalokungetiwe intsela kute kutfutfukiswe tenhlalo.
Ledokhumenti ‘iReady to Govern’ itsi umsebenti wahulumende “kufuneka kube kucondzanisa tidzingo temnotfo wavelonkhe ngendlela levumelana netimo”, nanoma ngabe loko kukhulisa umkhakha wahulumende etindzaweni letibucayi noma kuwunciphisa kuletinye tindzawo. 
Angeke sikhone kutfola umnotfo lonjena ngaphandle kwekuba nako kokubili sive lesinemandla nalesisatfutfuka kanye nemkhakha lotimele lofaka konkhe, lokhula masinyane. Akufuneki sicelwe kutsi sikhetse kunye noma lolokunye. Sikudzinga kokubili.
