I-SONA 2022: Kwenta ncono timphilo tebantfu netindlela tabo tekutiphilisa

Vukuzenzele Unnamed

Hulumende utibophelele ekucaliseni bantfu embili, futsi utinikete tinsuku leti-100 kutsi acedzele luhlelo lekukhulisa umnotfo waseNingizimu Afrika loluta wufaka yonkhe imikhakha yemmango, lolutawuvula ematfuba emisebenti nalolutawucedza indlala.
Loku kugcizelelwe nguMengameli Cyril Ramaphosa kuNkhulumo YaMengameli Yebunjalo Belive Yemnyaka we-2022.
“Lomsebenti utawentiwa usukele kulesisekelo saLoluhlelo Lwekakhiwa Kabusha Nelekusimamisa Umnotfo, lokutawuhlala kuluhlelo lwetfu lolujwayelekile lekwakha kabusha umnotfo,” usho njalo.
Mengameli utsite lokucaliswa embili nguhulumende kuncoba lobhubhane Wesifo seKho rona (iCOVID-19), kwakha sakhiwonchanti, kukhulisa imikhicito yalelive, kwakha ematfuba emisebenti kanye nekubukana nalenhlekelele yetemandla agezi.
“Uma ngabe kunentfo leyodvwa lesivumelana ngayo  sonkhe, ngukutsi kulesikhatsi lesikuso nyalo – sekukhula kwebuphuya, sekuswelakala kwemisebenti kanye nesekungalingani – asikavumeleki futsi asinakusimama.” 
Kwakha ematfuba emisebenti
Lomnyaka lophelile, lizinga lekungasebenti lafinyelela emazingeni lasetulu kakhulu lema-34.9% kwikota yesitsatfu, ngenca yalokucekelwa phasi kwemnotfo lokwabangwa yi COVID-19.
“Siyati sonkhe kutsi hulumende akakhi imisebenti.
Emabhizinisi ngiwo lakha imisebenti. Umsebenti lomcoka wahulumende kwakha simo lesitawenta imikhakha letimele – yomibili lomkhulu nalomncane – kutsi ihlangane, ikhule, ifinyelele etimakethe letinsha, yakhe imikhicito lemisha, nekutsi ikhulise lizinga lekucasha basebenti,” usho njalo.
Bacishe babe-80% bantfu  labasebentako labacashwe ngumkhakha lotimele.
Mengameli utse hulumende utawutfula luhlelo lolusha lwesicinisekiso semalimboleko kute kululame emabhizinisi lamancane.
Luhlelo LwaMengameli Lwekugcugcutela Kucashwa, loseluvele lusekele ematfuba ekucashwa la-850 000, lutawukhuliswa. Linyenti lalabo labazuzile bekubantfu labasha; bomake labangetulu kwe-60%.
Loluhlelo lwekugcugcutela kucashwa lutawenta kutsi Litiko Letasekhaya likhone kucasha lusha lolungasebenti lolu-10 000 lolutawusebenta kwenta emarekhodi emaphe pha abe dijithali, futsi Sikhwama Sekucashwa Kwemmango sitawakha lamanye ematfuba emisebenti la-50 000.
Litiko Letemfundvo Lephakeme Netekucecesha litawufaka bantfu labangasebenti labaneticu tebuchwepheshe netemisebenti yetandla neyetekucecesha laba-10 000 etindzaweni tekusebenta kusuka ngaMabasa 2022.
Lenkhundla iSAYouth.mobi  lesita bantfu labasha labafuna kufinyelela kumatfuba emisebenti nekwesekelwa nyalo seyibhalise bantfu labasha labangetulu kwetigidzi leti-2.3.
Kulaba, labangetulu kwe-600 000 sebafakiwe etindzaweni letinematfuba ekusebenta.
“Luphiko Lwelusha Lwavelonkhe loluvuselelwe kabusha lutawucasha licembu lalo lekucala lebantfu labasha laba-50 000 kulomnyaka lotako [wa-2023], ngekuvula ematfuba ekutsi bantfu labasha bahlanganyele nemimango yabo, batfutfukise emakhono abo nangekutsi bakhulise ematfuba ekutsi bacasheke.
Sibonelelo se-SRD siyachubeka
Sibonelelo Sahulumende Sekucedza Kukhatsateka lokubangwe yiCOVID-19, lesincedze bantfu labangasebenti labangetulu kwetigidzi leti-10, selulelwe sikhatsi lesingulomunye umnyaka – sitawuchubeka kute kube kusekupheleni kweNdlovulenkhulu 2023.
Kwengeta, hulumende nebalingani bakhe batawubuka tindlela tekuchubeka kusekela bantfu labakhatsatekile ngekwetimali ngendlela lengakhonakala kulelive yesikhatsi lesidze.
Kufinyelela ekutfolakaleni kwemhlaba
Hulumende uyachubeka netingucuko temhlaba futsi ulindzele kutsi Umtsetfosivivinywa Wekubuyiselwa Kwemhlaba uphasiswe kulomnyaka. Kusungulwa kwe-Ejensi Yekutfutfukisa Tekulima Neyetingucuko Temhlaba nako kutawuce dzelwa kulomnyaka.  “Litiko Letemisebenti Yahulumende Nelesakhi wonchanti litawuphotfula kundluliswa kwemahektha emhlaba wahulumende la14 000 uye ku-Ejensi Yekutfu  tfukiswa Kwetindlu,” usho njalo Mengameli.
Ungete ngekutsi kunemhlaba wekulima lowanele longakhona kusekela tigidzi tebalimi labancane labafuna kungena kutekukhulisa tinkhukhu, kutekufuya tilwane, kutekutjala titselo nemifino.
Sevele, bawatfolile balimi labangetulu kwe-100 000 emavawusha ekukhulisa imikhicito yabo futsi loluhlelo lutawukhuliswa lufinyelele nakulabanye balimi.
Inkohlakalo nebugebengu
Kusuka ekusungulweni kweKhomishini Yeluphenyo Lwekubamba Umbuso Ngabhongwane, kuya kuluphenyo lwetinkhontileka letimayelana neCOVID-19, Mengameli Ramaphosa akashiyi lutfo uma kufika endzabeni yekucedza inkohlakalo.
“Ayikho imitamo yetfu yekuvuselela umnotfo lengaphumelela uma singalwi nalomkhuba wenkohlakalo uze uphele,” usho njalo Mengameli.
Kungakendluli lusuku lwamhla ti-30 Inyoni, Mengameli utawetfula luhlelo lolutawulandzelwa lolutawuphendvula kuletincomo teKhomishini. Uchazile kutsi ema-ejensi lahlukene ahulumende bewasebentisana kubona labo labangenti kahle, kubajezisa, nekubuyisela emuva imali yaHulumende leyebiwe.
Tekuvikela netekuphepha titawuniketwa emandla ngekucashwa kwemaphoyisa la-12 000 nangekwakha kabusha tinkhundla tetemaphoyisa temmango.
Kulwa ne-GBVF 
Hulumende utawuphindza futsi achubeke kucinisa kulwa Nebudlova Lobucondziswe Kubulili Lobutsite Nekubulawa Kwebesifazane (i-GBVF) kulomnyaka, ngekusebentisa Luhlelo Lwendlelalisu Yavelonkhe kute-GBVF.  Kunemitsetfo lemitsatfu lemisha lesevele isebenta kunika emandla loluhlelo lwetebulungiswa kutebugebengu nekusekela labo labasindzile. “Kusetjentiswa kwalomtsetfo kutawusita kakhulu kucinisekisa  kutsi emacala ashushiswa ngemphumelelo, kutsi labo labasindzile bavikeleke nekutsi kunetintfo letingetiwe letisebenta kancono letibekiwe tekubavikela.” Lomunye walemitsetfo Mengameli bekakhuluma ngawo Ngumtsetfo Wekuchibiyela Tindzaba Tetebugebengu Naloku phatselene Naloko lovikela labo labasengotini kutsi bangahlukumeteki  kwesibili.  Lomtsetfo lona uvumela tinkhantolo kutsi tikhetse bangeneleli labangenta  luhlolo emntfwaneni lomncane, emuntfwini lonekukhubateka noma emuntfwini losekagugile ngesikhatsi licala lisachubeka.
Mengameli bekakhuluma futsi ngaLomtsetfo Wekuchibiyela Umtsetfo Wetebugebengu (Emacala Etemacansi Nalokuphatselene Naloko) lomusha lowenta kube licala kucashatwa ngekwelicansi nekufundzisa temacansi bantfu  labagula ngekwengcondvo.
Lomtsetfo uphindze ubeke kutsi emacala etemacansi lentiwa ebantfwini labagula ngekwengcondvo kufuneka abhalwe kuRejista Yave lonkhe Yetaphula Mtsetfo Tetemacansi.
Umtsetfo Wekuchibiyela Teludlame Lwasekhaya ulandzisa ngaletinye tintfo letiyinkhinga kubudlelwane basekhaya lobuneludlame.
Lomtsetfo uvumela kutsi kube netinchubo tekutfola imiyalo yasenkhantolo yekuvikela, futsi wandzisa letimo lekungafakwa ngato sicelo semyalo wasenkhantolo wekuvikela.
Mengameli Ramaphosa  utse Lomtsetfo lona uphindze uvikele bantfu lasebagugile kunoma nguluphi luhlobo lweludlame lwasekhaya, futsi uvumela labo labafaka sikhalo kutsi bafake sicelo sekutfola incwadzi yesincumo sasenkhantolo sekuvikeleka nge-intanethi, bonge sikhatsi netindleko tekuhamba.
