IKoro Yembusweni Nekoro Yangeqadi Ziqakatheke Khulu Ekuhlunyisweni Komnotho 

Vukuzenzele Unnamed

Njengoba sisebenzisana nje ukukhulisa nokuhlumisa umnotho besivule nemisebenzi, kunekulumopikiswano enengi ngomsebenzi wombuso newamabhizinisi ekulandeleleni iminqopho le.
Abanye abantu baphakamisa ukuthi kufuze sikhethe hlangana nombuso osathuthukako olima indima eqakathekileko ekwenzeni amatjhuguluko wezomnotho newetuthuko yomphakathi, ngakelinye ihlangothi nekoro yangeqadi ekhulako esunduza ukuhluma nokuvulwa kwemisebenzi.
Iqiniso kukuthi sikufuna kokubili lokhu.  Sifuna umbuso osathuthukako onekghono nekoro yangeqadi enamandla nekghona ukukhambisana nobujamo bezinto.  Sifuna womabili amakoro  lawa  asebenzisane.Ayisimbono omutjha lo.
Ematjhumini amathathu weminyaka edlulileko, ngomnyaka we-1992, iAfrican National Congress yemukela umtlolo othi ‘Ready to Govern” okuhlathulula ukuthi ‘Sesilungele Ukubusa.’  Umtlolo loyo wawuphethe umthethokambiso owawuhlahla indlela yehlelo lombuso wentando yenengi eSewula Afrika, begodu pheze ematjhumini amathathu weminyaka edlulileko umtlolo lo bewusolo ukhanyisela aborhulumende bentando yenengi ngokulandelana kwabo indlela.
Umtlolo owawuthi ‘Ready to Govern’ wawuphengula umbuso wentando yenengi ophethe woke umsebenzi ‘wokulungelela, ukuhlela kunye nokukhanyisa indlela  yokuthuthukisa umnotho uyokufika ezingeni lokubambelela endleleni yawo yokuhluma nokuthuthuka’ ngokusebenzisana namayuniyoni, namabhizinisi nezinye iinjamiso zomphakathi.
Wawukhuluma ngesi dingo somthethokambiso ofaka umnotho ehlelweni lentando yenengi wakhe namathuba wemisebenzi asebenzako, arholisa abantu umrholo umuntu angaphila ngawo, kiwo woke amaSewula Afrika.
Ukudlula lapho, umtlolo lo uqalelele ‘ikoro yangeqadi enamandla, esebenzisa amakghonofundwa nokuhlakanipha kwawo woke amaSewula Afrika … newemisebenzi yamabhizinisi afaka isandla esibonakalako ekuvulweni kwemisebenzi, ukobana akhuthazwe.’ EKulumeni yobuJamo beliZwe (i-SoNA) yamhlapha, ngivezile ukuthi urhulumende, amabhizinisi nabasebenzi kumele basebenzisane njani, omunye nomunye asebenzise ikghono lakhe elihlukileko, ukuvula/ukwakha imisebenzi.
Esinye seenkhuthazi eziqakatheke khulu zokuhluma nokuvuleka kwemisebenzi mabhizinisi wombuso (ama-SOE). Aphehla  igezi, aphathe iinteyitjhi zemikhumbi, akhe iindlela abe akhambise amanzi afunwa mnotho kobanyana azokukghona ukwenza umsebenzawo.
Solo kwafika ihlelo lentando yenengi, amaSOE la awavule khulu amasango wokutholakala kwezenzelwa ebantwini abachakileko. Ngikho-ke nje ingcenye eqakathekileko yehlelo lethu kukuqinisa amabhizinisi wombuso, sibuyise nobunzinzo bawo beemali, senze iindlela zawo zokusebenza zibe ngcono, sibe siwenze akghone ukwenza umsebenzi oqakatheke khudlwana nosiza ngcono emnothweni.  Ngokukhambisana ngokwakuqalwe emtlolweni othi ‘Ready to Govern,’ umbuso unqophisa ukuhluma nokutjhugululwa kwezinto ngeensika ezinjengomthethokambiso wezephaliswano, nemithetho yezokuhlonyiswa kwabantu abanzima ngamandla womnotho kunye nemithetho yezokulinganiseka, ubuye uhlanganise ukunikelwa kwamalayisense ahlukahlukileko emisebenzini yakho koke neyeembopho zokuhlomisa abantu ngamandla womnotho.
Urhulumende unesandla ekuvulweni kwemisebenzi ngaphandle kwalababantu  abaqatjhwe embusweni.
IHlelo eliNatjisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba (i-EPWP) esolo lasungulwa ngomnyaka wee-2003, livulele iingidi ngeengidi zabantu amathuba wemisebenzi.
Mvanje, emagadangweni wakhe wokulwa nesifo ebesirhagele iCOVID-19, urhulumende urage ihlelo lokwanda ngokuqatjhela embusweni eliqakatheke ukuwadlula woke akhe aba khona emlandweni welizwe lekhethu.
IHlelo likaMengameli lokuKhuthaza ukuQatjhwa kwabantu lisekele amathuba angaphezulu kwee-850 000 ngeenyanga ezili-16 nje kwaphela.  Ngaphandle kokwandisa ukuqatjhwa kwabantu embusweni, sisekela nabantu abatjha abangasebenziko, sibalungiselela umsebenzi, sibenza baqatjheke ngcono, sibe sibahlanganise nanamathuba.
Zinengi ezinye iindlela urhulumende asiza ngazo ekuvulweni kwemisebenzi, ekubalwa hlangana nazo namasiso womthangalasisekelo anabileko, ukwakhiwa kwamaziko wezomnotho akhethekileko kunye nokusekelwa kwamafemu wezetuthuko lapho kusetjenzwa khona khulu ngezandla.
Nonyaka siqalelele ngokukhethekileko amabhizinisi amancani, alingeneko namancancani, ahlanganyelweko kunye nekoro engakahleleki.
Ngokutlanywa ngobutjha kwehlelo lokubolekwa imali okuqinisiweko esalithoma ngeenyanga zokuthoma zeCOVID-19, sibuya ngamandla ngesizo leemali elizakutholwa khulukhulu mabhizinisi amancani.
Sikhulisa ihlohlomezelo yomthelo wemsebenzini besiqala namanye amatjhuguluko wokulawula, esingenza ngawo kube lula ukuthi abosomabhizinisi abancani bandise abantu ababaqatjhako.
Njengoba ngitjhwile kuSoNA engiyethule mhlapha, la ngamanye wamagadango esiwathathako njengorhulumende “ukwakha ubujamo obuzakuvumela ikoro yangeqadi  encani nekulu – ukuthi ikghone ukuba khona, ikhule, ifike eemakethe ezitja, iveze ipahla etja, yandise abantu ebaqatjhako,” Ikoro yangeqadi iqatjhe abantu abalinganiselwa emakoteni amathathu wabasebenzi beSewula Afrika, kanti-ke iindleko ezingaphezulu kwamacezwana amabili kamathathu zamasiso nezerhubhululo nokuthuthukisa zivela kiyo ikoro yangeqadi.
Ngalokho-ke ngokulinganisana nombuso okghonako nosathuthukako, ilizwe lekhethu litlhoga ikoro yangeqadi ephuphumako esisisa emandleni wokukhiqiza.
Njengoba basanda nje abantu abaqatjhwa yikoro yangeqadi, iyanda nemithombo abantu abaziphilisa ngayo, ngokunjalo iyabambelela nokubambelela lemithombo abaziphilisa ngayo. Uyaphakama nomthamo wepahla nezenzelwa ezifikiswa eba ntwini, ngokunjalo nombuso ukghona ukubuthelela ingeniso enzunzwana yokuthuthukisa umphakathi.
Umtlolo othi ‘Ready to Govern’ uthi umsebenzi wombuso “kufuze uthonyaniswe neendingo zomnotho welizwe ngendlela evumela amatjhuguluko,” nanyana lokho kungatjho ukuthi kukhutjhulwe ikoro yembusweni eendaweni ezihlelwe ngabomu namkha yehliswe laphokhunye.  Angeze sakghona ukuba nomnotho onjalo ngaphandle kombuso othuthukako nonekghono, kunye nekoro yangeqadi eqalelela umuntu woke, nekhula msinyana.  Akuka faneli ukuthi sikhethiswe hlangana kwalokhu namkha lokhuya. Sikufuna kokubili.
