Imitsetfo lemisha lecinisa kulwa ne-GBV 

Vukuzenzele Unnamed

Kulomnyaka lophelile nasewuyawuphela, ngatfola incwadzi levela elicenjini letakhamuti letikhatsatekile ticela kutsi hulumende avikele bomake nebantfwana balelive ebudloveni.
Tikhomba kwenyuka kwelizinga lekudlwengulwa nekuhlaselwa ngekwemacansi babhale njengaboma ke labaphila njalo ngekwesaba; sebalahlekelwa kuwetsemba umtsetfo.
Ngitsintseke kakhulu futsi ngeva buhlungu ngendlela labachaze ngayo kwesaba kwabo bomake balelive lababukana nako malanga onkhe.
Kuphendvula kulokuhlupheka kwabomake nebantfwana lababukana nako, sesiphasise imitsetfo lokuhloswe ngayo kutsi ibavikele. Kodvwa ngaphandle kwekutsi kususwe labo labenta lobudlova emmangweni, bomake nebantfwana bayachubeka nekuhlupheka futsi bayafa.
Ngisandza kusayina leminye imitsetfo lemi tsatfu kutsi isale isebenta ngekwemtsetfo legcina setsembiso setfu sekucinisa luhlelo lwetebulungiswa kutebugebengu, kugcu gcutela kutilandza kumbuso wonkhe kanye nekwesekela labo labasindze kulobudlova ngayo yonkhe imitamo yetfu.
LoMtsetfo lomusha Wekuchibela Tebugebengu Netindzaba Letiphatselene Nabo uvikela labo labahlaseleka kalula kutsi bangahlukumeteki kwesibili ngekuvumela tinkantolo kutsi tikhetse balamuli labatakuba khona uma bantfwana labancane, umuntfu lophila nekukhu bateka nome losakhulile kakhulu bebutwa mibuto enkantolo.
Uphindze futsi uvumele kusetjentiswa lokwengetiwe kwebufakazi ngekusebentisa bucwepheshe bekukhuluma ngevidiyo. Loku kusita ekuvikeleni fakazi kutsi angalinyatwa, kuvikela kubambeleleka lokungenasizatfu futsi konga tindleko tetinchubo.
Lomtsetfo lomusha uphindze futsi ucinise tinhlelo tetfu tekufuna ibheyili.
Umshushisi longakaphikisi ibheyili emacaleni lakhetsekile kufanele kutsi babeke tizatfu tabo letisitatimende lesisemtsetfweni.
Inkantolo kufanele kutsi ibuke nome ngabe ngukuphi kwesatjiswa ngebudlova lobentiwa kulofake sikhalo kanye nekubuka kuphepha kwalofake sikhalo.
Ngaphandle-ke nangabe inkantolo iyanetiseka kutsi kunetimo letingetulu kwekwenta letingenta kutsi kukhishwe ibheyili, ibheyili kufanele kutsi incatjelwe.
LoMtsetfo lomusha Wekuchibela Tebugebengu (Emacala eTemacansi Neti ndzaba Letiphatselene Nawo) wenta kutsi kube licala kuhluku nyetwa ngekwemacansi kanye nekutenta umngani nebantfu laba khubatekile ngekwengcondvo ngenhloso yekubasebentisa kabi, nekwenta kutsi emacala etemacansi lentiwa kubantfu labakhubatekile ngekwengcondvo kufanele kutsi abhaliswe kuRejista Yavelonkhe Yebantfu Labente Emacala Etema cansi (i-NRSO).
Sesitiphendvulile ticelo letitsi asicinise lulawulo lwe-NRSO.
Labo labanemacala ebugebengu betemacansi labawente kubantfwana nome kubantfu labaphila nekukhubateka kwengcondvo, banekuboshwa kwaphambilini kuloku,  futsi bagwetjwa sikhatsi lesingetulu kwetinyanga leti-18 bangafaka sicelo sekutsi emagama abo asuswe kurejista ngemuva kweminyaka lenge-20.
LoMtsetfo uphindze futsi uchubeke ulawule umsebenti wekubika kwalabo bantfu labawabonako emacala etemacansi lentiwe kubantfu labahlaseleka lula.
LoMtsetfo lomusha Wekuchibela Tebudlova Lobentiwa Emakhaya ubuka naletinye tinkimbonkimbo tebudlelwano basekhaya lobunebudlova.
Sesiyicinisile inchubo yekutfola imiyalo yenkantolo yekuvikeleka, futsi sangeta netimo tekutsi sicelo sayo ingafakwa ngaphasi kwatiphi timo.
Sesiyilungisile indzaba yabomake kanye neba ntfwana labahlukunyetwako nanome sebanawo umyalo wenkantolo wekubavikela, nome basasekuleyo nchubo yekufaka sicelo salowo myalo wenkantolo wekubavikela.
Nangabe inkantolo ikholwa kutsi lofake sicelo usengotini lengenteka nome kunini, ingawukhipha ngekushesha umyalo wekuvikeleka ngaphandle kwesidzingo sekunika lowo lekumele kutsi aphendvule, satiso setinchubo.
Ngalokusemcoka, nangabe inkantolo ikhulula umuntfu lobekwe licala lebudlova basekhaya ngebheyili longakanikwa umyalo wenkantolo wekuvikeleka, inkantolo kufanele kutsi ikhiphe munye umyalo wenkantolo wekuvikeleka ngemuva kwekenta luphenyo.
Nangabe inkantolo ikhipha umyalo wenka ntolo wekuvikeleka, kufanele kutsi ngesikhatsi lesifananako igunyate sigunyato sekuboshwa, lesimisiwe, sicondziswe kuTemisebenti Yemaphoyisa aseNingizimu Afrika (i-SAPS).
Nangabe lilunga le-SAPS lisola kutsi lofake sikhalo usengotini ngenca yekwephulwa kwemyalo, kufanele kutsi bambophe ngekushesha lowo lekumele kutsi aphendvule.
LoMtsetfo nyalo sewubavikela ngalokungafihli bantfu lasebakhulile kunome ngabe nguluphi luhlobo lwebudlova basekhaya, uphindze futsi uvumele labafaka sikhalo kutsi bafake sicelo semyalo wekuvikeleka nge-inthanethi, kute bonge sikhatsi netindleko tekuhamba.Kuvikela labafake sikhalo kutsi bangachubeki bahlukunyetwe, inkantolo ingakhipha Satiso Sekukwelusa Kuphepha i-Safety Monitoring Notice lesitawudzinga kutsi lilunga le-SAPS lichumane njalo nalofake sikhalo ngaphandle kwelwati lwemhlukubeti.
Labasindze ekuhlukumetekeni nge-GBV bakhala njalo ngekungaphatfwa kahle nome ngekunganakwa kwetikhalo tabo nabafaka tikhalo etiteshini temaphoyisa.
Emalunga e-SAPS lahluleka kuhambisana naletibopho ngaphasi walomtsetfo lomusha atawuba nelicala lekungatiphatsi kahle.
Bonkhe bantfu labadzala labanelwati nome labasola kutsi kunebudlova lobentiwa emntfwaneni, kumuntfu lophila nekukhubateka kwengcondvo nome umuntfu losakhulile baphocelekile kutsi batibike tento letinjalo kusonhlalakahle nome emaphoyiseni.
Kungenti njalo kulicala lebugebengu.
Loku kwenta lomtsetfomgomo kutsi ube ngumtsetfo kutsi budlova lobucondziswe kubomake nebantfwana kusibopho sanome ngabe ngubani.
Kuphasiswa kwalemitsetfo lemisha kusinyatselo lesicondze lapho. Kodvwa awusiso sisombululo. Kufanele kutsi kwekucala nje sivikele budlova nekuhlukumeteka kutsi kungenteki.
Kusebenta ngekuhlanganyela njengemmango, kufanele kutsi sisebentise livi letfu, i-ejensi yetfu kanye nesibindzi lesesisele naso kutsi sibucedze nya lobudlova lobentiwa ngemadvodza kubomake nasebantfwaneni.