Labente inkhohlakalo lephatselene netinsita te-COVID-19 babhekana nemtsetfo

Vukuzenzele Unnamed

Labo nalabo kanye netinka mpani lebetitimbandzakanye enkhohlakalweni lephatselene nekutsengwa kwahulumende kwetimphahla netinsita teSifo seligciwane leKhorona (i-COVID-19) bayatilandza ngetento tabo.
Umbiko wekugcina weYunithi Lekhetsekile Yeku phenya (i-SIU) lomayelana neluphenyo lwayo kuletinsolo letiphatselene nanome ngabe ngukuphi kungasebentisi kahle timali teCOVID-19, kuyo yonkhe imikhakha yahulumende nakumkhakha lotimele isandza kugunyatwa nguMengameli Cyril Ramaphosa kutsi iwukhiphele sive.
“Lombiko usinyatselo lesimcoka sekulwa nenkhohlakalo nekungaphatsi ngemfanelo emikhakheni yahulumende naletimele,” kusho yena. NgaKholwane 2020, Mengameli Ramaphosa wagunyata i-SIU kutsi yente luphenyo.
Ngaleso sikhatsi, wavakalisa kutinikela kwakhe watsi nangabe i-SIU itfole bufakazi lobutsi kunelicala lebugebengu lelentiwe, itawubopheleleka kutsi yendlulisele bufakazi kuMtimba Wavelonkhe Wetekushushisa (i-NPA).
I-SIU yaphindze futsi yagunyatwa kutsi ifake tinchubo tekutsetsa macala kute kubuyiswe nome ngabe nguwaphi emademeshi nanome ngabe yini umbuso lokuwulahlekele.
Kubika ngalokutfoliwe
I-SIU iphenye tinkontileka leti-5 467 letaniketwa batfulinsita laba-3 066, letilinganiselwa kutigidzigidzi leti-R14.3.
Luphenyo lwetinkontileka leti-4 549 seluphotfuliwe, kantsi leti-2 803 titfolakale kutsi atiniketwa ngekwe-mtsetfo. Loku kulingana ne-62% yeluphenyo loselu photfuliwe.
“Loluphenyo belucondziswe kulowo nalowo kanye nakutikhungo lokukholelwa kutsi tisebentise kabi lesikhatsi sive sinekuhlaseleka kakhulu kutsi batinjingise bona kanye nalabo lababambisene nabo ekusebentiseni kabi imitfombolusito yahulumende,” kwasho yena njalo Mengameli.
Wangeta ngekutsi akwemukeleki sanhlobo nje kutsi tinkontileka letinengi  kangaka lebekuhloswe ngato kutsi tisindzise timphilo kanye nekuvikela kulahlekelwa tindlela tekutiphilisa betingekho emtsetfweni, betentiwe ngekungala ndzeli umtsetfo nome betinekukhwabanisa.
“Loluphenyo lukhombisa kutimisela kwetfu ekusephuleni inkhohlakalo kanye nekubukana ngco nalabo labenta loko kanye nekuba-tsatsela tinyatselo,” kwasho yena njalo Mengameli Ramaphosa.
Lombiko wekugcina uchaza imininingwane yetindzaba i-SIU letendlulisele ku-NPA, kumatiko kanye nakutikhungo kumkhakha wahulumende kanye nakulamanye emacembu.
I-NPA itawuphotfula inchubo yekuboshwa kwalabo labangakenti kahle kanye nekulungisa butsakatsaka lobutfolwe luphenyo lweSIU, kwachaza yena njalo Mengameli.
Sinyatselo lesitsatsiwe 
Kusukela lwacala loluphenyo, i-SIU, ngekusebentisana nalamanye ema-ejensi, yenta lenchubekelembili lelandzelako:
• Emacala lange-45, lanesamba sesihlangene selinani letigidzigidzi le-R2.1, sewafakwe kuMkhandlu Lokhetsekile Wetenkhohlakalo, Kukhwabanisa Nekuhanjiswa Kwemali Ngendlela Lengekho Emtsetfweni.
Lomkhandlu lokhetsekile uneligunyakwenta lemtsetfo lekubuyisa timali tahulumende letebiwe ngenkhohlakalo, ngekukhwabanisa kanye nangekuhanjiswa kwemali ngalokungekho emtsetfweni, kanye nekutsatsela labente loko sinyatselo semtsetfo;
• Emacala lange-224 andluliselwe ekucondzisweni kwetigwegwe kwetiphatsimandla letisematikweni nome etikhungweni tahulumende;
• Emacala lange-386 andlu-liselwe ku-NPA, kantsi lamatsatfu andluliselwe kutsi Mengameli atsatse tinyatselo;
• Emacala lange-330 wona andluliselwa kutsi atsatselwe sinyatselo setekuphatsa, lokufaka ekhatsi kuvinjelwa kusebenta (bangaphindzi basebentele hulumende).
Ngekusho kwalombiko, samba sesisonkhe setigidzi lenge-R551.5 (linani lakheshi netimphahla) titawubuyiswa, bese kutsi tigidzi letinge-R34.2 setibuyisiwe kute kube ngulamuhla.
Loluphenyo luvikele kulahleka kwetigidzi letiR114.2, kanye netinkontileka  letibekelwe eceleni telinani letigidzi le-R170.4.
I-SIU ilindzele kutsi letindzaba tiphotfulwe  emkhatsini weNdlovulenkhulu naMabasa 2022, ngembikwekungeniswa kuMengameli kwembiko lowengetelelako ekupheleni kwenyanga yeNhlaba.
Lombiko awufaki ekhatsi imininingwane yeluphenyo loluchubekako lwetinsolo letitfolwe yi-SIU ngemuva kwelusuku lolungumncamulajucu lwembiko wekugcina.
Loku kufaka ekhatsi luphenyo lwebatfulinsita labange-476, labachumene netinkontileka letinge-964, telinani lelilinganiselwa eti-gidzini letinge-R961.6.
Imiphumela yaloluphenyo, Lihhovisi laMengameli litsite, itawuphindza inikwe futsi embikweni wangenyanga yeNhlaba.
Mengameli wabonga i-SIU ngemsebenti lowentiwe kuletinyanga leti-18 lete ngcile, kanye netinhlabamkhosi kanye nabofakazi labanike baphenyi lwatiso.