Asikho sizatfu se-GBV

Vukuzenzele Unnamed

Uma ngabe similo sesive sikalwa ngendlela lesiphatsa ngayo bantfu lababomake nebantfwana, loko kungasho kutsi siyahluleka kakhulu.
Letibalobalo takamuva tebugebengu letikhishwe Luphiko Lwetemaphoyisa AseNingizimu Afrika (i-SAPS) tikhomba kutsi enyukile emacala ekudlengula, ebudlova basekhaya, futsi, mhlawumbe lokusikhatsatako kakhulu, kwenyuka kwemacala  ekubulawa kwebantfwana.
Emkhatsini kwaKholwane neMphala 2021, bantfu laba-9 556, linyenti labo lelibomake, badlengulwa. Loku kumaphesenti langetiwe lasikhombisa langetulu kwalowo esikhatsi lesengcile sekukhishwa kwalombiko.
Kulamacala ebudlova labikiwe lacishe abe-73 000 kulesikhatsi sanyalo salombiko, langetulu kwe 13 000 bewamayelana nebudlova basekhaya. Lizinga lemacala ekubulawa kwebantfwana likhule ngalokucishe kube ngilokuphindvwe katsatfu uma kucatsaniswa nesikhatsi lesengcile sekukhishwa kwalombiko.
Sike sasho ngaphambilini kutsi lobudlova lobucondziswe kubomake lobentiwa madvodza bungubhubhane wesibili lekufuneka lelive letfu libukane naye, futsi njengalobhubhane we-COVID-19 naye lona singawuncoba uma singasebentisana.
Njengahulumende, sinemsebenti nesibopho sekuphophelela tonkhe tinsitaletimcoka ekulweni nebugebengu be-GBV.  Kusukela kwacalwa Luhlelo Lwavelonkhe Lwendlelalisu Yekulwa Nebudlova Betebulili Nekubulawa Kwebesifazane  (i-NSP) ngemnyaka we-2020, kube kukhona kungenelela lokwehlukahlukene lokucondziswe kwi-GBV.
Loku kufaka ekhatsi tingucuko temtsetfo letinyenti, kusekelwa kwalabo labasindzile ngekuniketa emakhithi ebufakazi etiteshini temaphoyisa kanye netinsita tetengcondvo netekuhlalisana, kwakhiwa kwesikhwama se-GBVF kanye nekwesekelwa kwekusebenta kwetikhungo tekunakekela teThuthuzela neteKhuseleka.
I-SAPS ivete kutsi kunenchubekela embili ekunciphiseni kusalela emuva lokukhulu emsebentini wekuhlatiya i-DNA, lekuyintfo lemcoka  yekuletsa bulungiswa kulabo labasindze emacaleni etemacansi. I-SAPS futsi isebentisa emadeski le-134 e-GBV etiteshini temapho yisa letikulo lonkhe lelive futsi isafuna kwengeta ngekusungula lemanye.
I-GBV lebangwa madvodza.
Kuvamisile kakhulu kutsi kube madvodza ladlengulako. Kuvamile kutsi kube madvodza lenta lokubi lokumayelana nebudlova basekhaya.
Ngenca yekutsi madvodza lenta tintfo letimbi, kufuneka kube ngiwo lahamba embili ekukhulumeni nasekubikeni emacala lamayelana ne-GBV, ekuchwashiseni, ekufundziseni bontsanga nakumitamo yekubuvikela. Kufuneka kube madvodza lasetikhundleni letisetulu laseluhlelweni lwetfu lwetemfundvo, kungaba bothishelanhloko betikolo, bothishela nebafundzisi labasezingeni lemfundvo lephakeme, lekufuneka bente tikolo netindzawo tetemfundvo lephakeme tibe tindzawo letiphephile kubafundzi nakutitjudeni tesifazane, futsi bangasaphindzi, basebentise kabi tikhundla tabo letisetulu kute baphumelelise tifiso  tabo tetemacansi.
Emadvodza kufuneka futsi adlale indzima yawo lenkhulu leyakhako neyekutsi ahlale akhona emindenini yawo, kakhulu ekukhuliseni emadvodzana awo kute akhombise kuphila kahle, nebudvodza lobukahle lobuhlonipha bomake ne bantfwana.
Imimango netinhlangano temmango kufuneka tisebentisane nahulumende kute kube nekungenelela lokutawuchaza kabusha budvodza kute sikhulise emadvodza laneluvelo, labeketelako nalanenhlonipho.
Njengoba nako kucedza i-GBV kungasiwo umsebenti wahulumende kuphela, angeke kubesemahlombe abomake nebantfwana kucedza lamazinga latfusako eludlame nekuhlukunyetwa lokwenteka kubo.
Emadvodza aseNingizimu Afrika kufuneka adlale indzima lenkhulu kuvikela i-GBV. Kufuneka avisise kutsi yini lengena ngaphansi kwe-GBV, kakhulu budlova betemacansi.
Letibalobalo takamuva tebugebengu tikhomba kutsi bantfu labacishe babe-4 000 badlengulwa emakhaya abo noma emakhaya alabo lababadlengulako, futsi emacaleni la-400 labikiwe umdlenguli nemhlukunyetwa bebavana.
Loku kusho kutsi lamanye emadvodza awavisisi kutsi kuya ecansini ngaphandle kwekuvumelana ngaloku gcwele kulicala.
Emadvodza kufuneka ahloniphe emakhosikati  awo netintfombi tawo futsi avisise kutsi kuba nemlingani lotsandzana naye akusiso sizatfu sekutsi wente licala lebudlova basekhaya.
Uma leyo naleyo ndvodza ingahlanganisa emadvodza lamabili bese bobatsatfu benta sifungo sekungasaphindzi badlengule bomake, bangasiphindzi babashaye futsi bagadzane kutsi bayasilandzela lesifungo, singacala kukhomba kutimisela kulwa i-GBV kulelive letfu.Akukaneli kungenelela kuphela uma badlenguli sebangene eluhlelweni lwetebulungiswa. Kufuneka siyigweme ingenteki i-GBV ngembi kwekutsi yenteke.
Ngenta lubito kuwo onkhe emadvodza aseNingizimu Afrika, lamancane nalamadzala, lahlala emadolobheni nalahlala etindzaweni tasemakhaya, laphila simanje nalaphila sidzala, lashadile nalangakashadi, kutsi abe yincenye yemitamo yetfu yekuvikela lokudzingekako lokubuhlungu emakhaya nasemimangweni yetfu.
Ngekwala kuvumela budlova lobucondziswe kubomake nakubantfwana, ngekungabi yincenye yako wena ngekwakho nangekubika tehlakalo letinjena, ubeka sibonelo kulamanye emadvodza angakini, kakhulu emadvodzeni lasesema ncane nesebafaneni.
Utawube utfumela luphawu lolucacile lolutsi kute buhlobo, bungani noma kwetsembeka lokungaba sizatfu sekungasukumeli emalungelo abomake newebantfwana.