Bika inkhohlakalo ngekusebentisa lucingo  lwekulwa nenkhohlakalo

Silusapho Nyanda 

NANGABE USOLA kutsi kunenkhohlakalo, kukhwabanisa, kweba nome ngabe ngusiphi sento lesingakalungi emsebentini wahulumende, uyakhutsatwa kutsi ukubike loko.
Kuvikela inkhohlaka lo kutsi ingenteki emsebentini wahu lumende kuhlala njalo ku yintfo yekucala hulumende layibeke embili kutsi ayente futsi Inombolo Yavelonkhe  Yelucingo Yekulwa Nenkho hlakalo yenta kutsi kube lula kutsi emalunga emmango abike tento letisolekako te nkhohlakalo.
Lenombolo yelucingo ye tfulwa Ikhomishini Yetemi sebenti Yahulumende (i-PSC) nga-2004 futsi kusukela leso sikhatsi, sekunetincingo letinge tulu kwe-100 000 letibika tinsolo tenkhohlakalo nekungaphatsi ngemfanelo lesetitfoliwe.
Letincingo letishaywe ti nhlabamkhosi tiholele  emacaleni latiti-24 035  enkhohlakalo, kukhwabanisa kanye nalamanye emacala la phenywako, kusho Khomishina Wetemisebenti Yahulumende  Michael Seloane, lokunguye lowengamele yonkhe imisebenti leyentiwa ngulekhomishini.
Emkhatsini wa-2020 kanye na-2021, kube nemacala lange337 labikiwe ngalenombolo yamahhala. La-35 awo afaka ekhatsi kucashwa nekunga hanjiswa ngemfanelo  kwetinchubo tekutsenga leti phenywa yi-PSC sikhuluma nje. Lamanye emacala endlu liselwe kulamanye ematiko ahulumende nome kumaejensi lacinisekisa kugcinwa kwemtsetfo kutsi awaphenye. Luhlelo Lwentfutfuko Nekwakha Kabusha lweti ndlu (i-RDP), kungahanjiswa ngemfanelo kwemathenda netibonelelo tahulumende nguletinye tetinsolo tenkho hlakalo letenteka kakhulu lokubikwe ngato.“Ngesikhatsi sekumiswa kwekusebenta kwetintfo sitfole kuncintwa indlebe lokunyenti ngema-imeyili.
Siphindze futsi sibe neluhlelo lolukwati kutitsebulela lona ngekwalo inkhulumo lolwe  ntelwe labo labafisa kusha yela inombolo yetfu yelucingo lengena ngco ngemuva kwesi khatsi sekusebenta,” kusho yena njalo Seloana.
Wengeta ngekutsi kusu kela nje kwehliswa tigaba tekumiswa kwekusebenta kwetintfo, kube nekwenyuka kancane kubikwa kweku khwabanisa lokuphatselene netibonelelo tahulumende, ika khulu tibonelelo tahulumende Tekuhhamula Kucindzeteleka Kutenhlalo.
Kucinisa imitamo yeku vimba inkhohlakalo, Umbuso unike emandla ekwenta emaejensi lacinisekisa kugcinwa kwemtsetfo ngebasebenti labanemakhono, waphindza futsi wasungula iFusion Centre . Lesikhungo silicembu lema-ejensi lacinisekisa ku gcinwa kwemtsetfo lashiyelana ngelwatiso nemitfombolusito 
ekulwisaneni nekukhwa banisa nenkhohlakalo eku tsengweni kwetimphahla letiphatselene neCOVID-19  kanye netinsita.
Kwentekani ngemuva kwekuncintwa indle be?Seloane utsi nangabe sehla kalo sibikiwe ngekusebentisa inombolo yelucingo lwa mahhala, baphenyi bekucala bahlola kutsi lonkhe lwatiso lolufanele luniketiwe. Loku kufaka ekhatsi imininingwane yekutsi ngubani lowente loku, nekutsi lesento lesiso lwako senteke nini, nekutsi kungani.
Utsi nangabe kutfolakala kutsi kukhona lokungake ntiwa ngemfanelo – kungaba kungahanjiswa ngemfanelo nakutsengwa nome nakuca shwa, kudiza, yinkhohlakalo lephatselene netindlu te-RDP,  kukhwabanisa kwetibonelelo tahulumende, kuhamba ungene nome uphume eveni ngalokungekho emtsetfwe ni, kuhlasela, kweba nome kukhwabanisa – Ikhomishina Yetemisebenti Yahulumende ingenta sincomo sekutsi lelo tiko lelifanele lente tinya tselo tekulungisa nome ingandlulisela kuluphiko lwaboKlebe, lwe-SAPS nome eCenjini Lemsebenti Wekulwa Nenkhohlaka lo kutsi kwentiwe lu phenyo loluchubekako.
Tehlakalo i-PSC leti ndlulisela ematikweni kutsi tiphenywe, tifaka ekhatsi:
• Basebenti bahulumende labenta umsebenti  lowengetiwe batfole imali ngaphandle kwemvume yematiko• Kushayisana kwetimfu no lokungakadzalulwa, kanye • Nekutiphatsa ngaloku ngasiyo inchubo lemu ke lekile.
Seloane utsi i-PSC inika litiko lahulumende emalanga lange-60 kutsi iphenye futsi iluvale ludzaba. Utsi litiko bese-ke latisa i-PSC ngaloko lelikutfolile. “Nangabe siya jabula ngaleto tinyatselo leti tsatfwe litiko, sitalu vala ludzaba, kodvwa nangabe asikanetiseki, silu buyisela emuva futsi kubo.”
 Kungatiwa kucini sekisiwe 00000000  Nangabe inhlabamkhosi ingafuni kutsi kuvetwe buyena, sisebenti seno mbolo yelucingo lwama hhala lwe-PSC sibhala phasi kuphela iminini ngwane yabo yekubatsintsa.
Loku kubalulekile ngobe na  ngabe lwatiso lolwengetiwe ludzingeka, i-PSC kufanele kutsi ikhone kubatsintsa. Tinhlabamkhosi letibika tehlakalo ngenombolo yelucingo lwamahhala lwe-PSC tiyacinisekiswa kutsi titawuvikeleka na ngabe tifuna kutsi tingatiwa, kusho Seloane. Uchaza kutsi baphenyi bekucala bacece shiwe kutsi bacinisekise kutsi buyena benhlabamkho si buhlala buvikelekile. Seloane utsi bantfu baseNi ngizimu Afrika kufanele kutsi bayibike inkhohlakalo ngobe yebela labaphuyile futsi ivimba intfutfuko, lokuyintfo levimbela lelive kutsi lichubekele embili.  