Ukuqeda Ikohlakalo Ekorweni Yemisebenzi Yombuso 

vukuzenzele unnamed

Umbiko ovele ePa lamende othi  iinkulungwana  zabasebenzi bembusweni bekade barhola ngoku ngasisemthethweni iimbo nelelo zombuso qobe yi nyanga uhlathulula bo nyana iseseyide indlela esi sazoyikhamba ukufinyele la esigabeni sokufundisa abantu ngesiko lomthe thokambiso wokuzipha tha kwabasebenzi bembu sweni.  Ekuthomeni konyaka lo, kwatholakala bona babalelwa ku-16 000 abasebenzi bembu sweni ebebarhola isiBo nelelo seCOVID-19  sokuSiza umPhakathi oNganabuyo ngokungasisemthethweni.
Kwakhulunywa kwahlathu luka ebantwini boke bona abafakiimbawo abanemi thombo eminye yengenisomali abakalungeli ukuthola isiBo nelelo seCOVID-19  sokuSiza umPhakathi oNganabuyo.
Nakhona kwatjhiwo bona abantu labo abanengeniso mali enye ebuya embusweni abakalungeli ukufaka iimba wo zokuthola lomhlobo wesi bonelelo.
Kodwana bazifakile iimba wezo. Abanye abantu aba zii-17 000 abasebenza emi nyangweni yombuso ophe zulu neyesifunda bafake iimbawo ngomnqopho wo kuthi bakhuphule imirho lwabo ngemali ebeyibekelwe abantu abatlhogako. Ngokwe zinga leendingo zelizwe leSewula Afrika, abasebenzi beembusweni abazazi kuhle, kumlandu obomvu ukweba esikhwameni sombuso evele sibogaboga.
URhulumende sekaqinisa imizamo yokukhandela ize nzwezi eziphambene no mthetho ngokuthatha ama gadango wokugadanga iinthende zananyana ngubani osebenza ekorweni yombuso ozibandakanya ezenzweni zekohlakalo.
Mvanje, urhulumende wethule iziko elitjha i -Public Administration Ethics, Inte grity and Technical Assistance Unit . Izikweli lizokusekela emsebenzini weenhlangano zomphakathi ngomnqo pho wokusungula ikambi so yokujezisa emacaleni wokwephula umthetho be godu isebenzisane nabanye abathobelisimthetho bo mbuso ekwenzeni isiqini seko sokobana bayabanjwa bebagwetjwe abatholakele bamlandu.
Izikweli  lizokudlulisela imi landu yekohlakalo esiQhe meni esiLwa neKohlakalo i-Anti-Corruption Task Team belilandelele iminyango liqinisekise bona imilandu yobulelesi ebandakanya abasebenzi bembusweni iyatjhutjhiswa. Ngokuse benzisana neFusion Centre  emikhakhaminengi, izikweli lizokusiza ngokukhomba abasebenzi abanemilandu yezinga eliphezulu esaphe nyisiswa ziimphathimandla ezithobelisa umthetho. Izikweli lizokubeka ilihlo phezu kweencwadi zeemali zabasebenzi beembusweni khona kuzakuvela bona banemithombo emingaki ye ngenisomali. Lapha imi nyango ilemuka khona ikohlakalo kunye nobunjinga obunganasisekelo, imilandu leyo izokudluliselwa ema Pholiseni weSewula Afrika.
Iziko elitjheli selithomile ukuzimisela ngomsebenzi walo, ngokusiza ukuthola aba sebenzi beembusweni aba bandakanyeka emilandwini ephathelene nokwetjiwa kwemali ebeyihlelelwe ukulwa neCOVID-19 , uku khwabanisela isikhwama sesiBonelelo seCOVID-19  sokuSiza umPhakathi oNganabuyo kunye noku khwabanisela isiKhwama seTjhorensi yabangasaSebe nziko (i-UIF).
Imilandu yabadosi phambi li beembusweni edluliswe yiYunidi ePhenyisisa ngo kuKhethekileko (i-SIU) ngomnqopho wokujezisa abenzikohlakalo izokuhlo lisiswa yiyunidi khona kuzakubonakala iragelo phambili yayo.
Enye yezinto eziqakatheki leko zomsebenzi weYunidi le kusungula imigomo yoku -ziphatha nokuthembeka eenkhundleni zemisebenzi yembusweni.  Eminyakeni edluleko, abasebenzi bekoro yembusweni abambalwa bazitjela bona ukwenza irhwebo nomBuso nofana ukuzuza ngokweemali eMbusweni kuvumelekile kibo, ebanganini babo kunye nemalungeni wemindeni yabo, njengombana kuzange kubekhona ukwephulwa komthetho nabanikelwa ama thenda. Kufanele senze koke okusemandlenethu ukuqeda umkhuba lo.
Njengombana sisebenzela ukuqeda ikohlakalo, kufanele kube liqalontazi kithi ukutjala ifundiso yokuziphatha okuhle kwabasebenzi bembusweni, ngombana okungahle kubo nakale kungasi kukwephula umthetho kungaba kukuzi phatha okuphambene nendle la efaneleko yomsebenzi wembusweni.
Iyunidi etja izokubeka indlelakambiso nemithetho yokuziphatha, ukuthembeka nokuziphatha kuhle. Izoku buya inikele iminyango ama ndla wokujezisa abasebenzi abatholakala banemilandu yo kwephula umthetho. Emnya keni odlulileko abasebenzi abangaphezulu kwamakhulu amabili babandulelwa ukuba ziimphathiswa nabadosi phambili.
Ukwakha umbuso olungi leko nonekghono lokusebenza kuragela phambili nokuba liqalontanzi lombuso.
Njengobana iingemegeme  eziimbalwa ezimayelana no kuzuza okungasisemthe thweni kwabasebenzi be mbusweni zivelile, ikambiso yokuqeda lokhu izokuba budisi begodu izokuthatha isikhatjhana bona iphele.
Nanyana kunjalo, sizimi sele ukuragela phambili ngokuruthula ngomrabhu ikohlakalo. Umbuso onekghono usi sekelo sokuphumelelisa amahlelo wombuso aqa katheke khulu elizweni leSewula Afrika. Nga phandle kokuthi sithuthu kise izinga lokuziphendulela nokukhuthaza abantu ngo kuziphatha kuhle, akukho esingakuphumelelisa.
Inengi labasebenzi bembu sweni lizibophelele, lithobela imithetho begodu liziphethe ngefanelo.
Umsebenzi osasilindileko  kukuthi sisebenzisane uku qeda ikohlakalo begodu silungise umbono ongasilo iqiniso othi boke abasebenzi abaqatjhwe ngurhulumende basebenzela ukuzizuzisa begodu banekohlakalo.  Ngikhombela boke abobaba nabomma abasebenzela ilizwe leSewula Afrika mihla nama langa bona bazibophelele ngobutjha kilomsebenzi begodu bawenze ngefanelo ngokukhumbula bona uku ziphatha kwabo kufanele kube semthethweni begodu kube ngokuhle.
Ukusungulwa kweyunidi le ngenye yeendlela esizisebe nzisako ukuqeda ikohlakalo kurhulumende begodu sizo yiqeda mbala ikohlakalo kiyo yoke imikhakha yemisebenzi yeSewula Afrika.
