TiSOE ti boheka ku hlohlotela ku kula ka ikhonomi na ku cinca

vukuzenzele unnamed

Malembenyana  kutafika sweswi, mabindzu lama nga ehansi ka vun’wini bya mfumo (tiSOE) ya Afrika-Dzonga ya fambelanisiwile ngopfu na ku tlhakisiwa ka mfumo, matirhiselo yo homboloka ya mali na matirhiselo ya ntlangiso.  Loko swi ta eka ku lava mali ya nkarhi na nkarhi ya mpfuno kusuka eka mfumo, tin’wana ta tikhamphani leti nga ehansi ka vun’wini bya mfumo letikulu na ku va ta nkoka swinene ta tiko a ti ri eku tikeriweni ku fikelela swilerisoximfumo swa tona. TiSOE leti ti fanele ku rhanga emahlweni eka ku cinca ka ikhonomi na ka vanhu. Ti na vutihlamuleri byo nyika swimakiwakulu na vukorhokeri lebyi ikho nomi yi tiyaka hi byona, ku nga va ku ri ku endliwa ka gezi, swifambo swa vaaki, mphakelo wa mati, mafa mbiselo ya tinhundzu kumbe vutihlanganisi bya tiqingho. Endlelo ra hina eka vun’wini bya mfumo byi leteriwa hi xidingo xa matirhelo ya kahle eka tiindasitiri ta tinetiweke ta nkoka, to tanihi eneji na mihlaluko, na hi xidingo xa ku tiyisisa leswaku swidingo swa masungulo eka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo, ngopfungopfu lava nga swela, swa fikeleriwa.Hi tshemba swinene leswaku vun’wini bya vaaki byi na nkoka eka tisekitara ta nkoka swonghasi ta ikho nomi na leswaku tiko ri dinga tiSOE to tiya leti ti kotaka ku hlohlotela ku kula ka ikho nomi na ku cinca. Leswi swi tano ngopfungo pfu eka mphakelo wa tinhu ndzu ta vaaki to tanihi gezi na mati, laha tiSOE ti kotaka ku landzelerisa xilerisoximfumo xa nhluvukiso ku vuyerisa vaaki ematshan’weni ya ku vuyerisa mabindzu.Leswi hi swona swi endlaka leswaku mfumo lowu wu rhangisa emahlweni ku antswisa tikhamphani leti leswaku ti kota ku tsuvula vukungundzwana, ku antswisa mafambiselo ya tona na ku endla leswaku ti tlanga xiave xa tona xo hlohlotela ku kula ka ikhonomi na ku tumbuluxiwa ka mitirho. Ku humelerisa leswi, hi sungurile miantswiso yo hlayanyana ku tiyisa tiSOE ku endlela leswaku ti kota ku humesa mivuyelo leyi tiko ri yi dingaka na ku yi langutela.Wun’wana wa miantswiso ya nkoka swinene wu le ka sekitara ya eneji. Hi sungurile phurosese yo aka Eskom hi vuntshwa yi va na tiSOE ti nharhu to hambana, leti nga na vutihlamuleri byo endla, byo fambisa na byo hangalasa, hi ku hambana. Leswi swi va kona hikwalaho ka leswi  xivumbeko xa nkarhi lowu nga hundza xa Eskom a xi nga ringanelangi ku cinca xiyimo xa eneji. A xi hluleka na ku va xo durha naswona a xi nga ri na nkavuciva hi ku ringanela. Ku tumbuluxiwa ka vandla ro fambisa ngopfungopfu swi ta vula leswaku Eskom yi ta swi kota ku xava gezi kusuka eka vaphakeri vo ha mbanahambana, havumbi rhi bya va mfumo na lava nga riki va mfumo. Leswi swi ta antswisa nkavuciva, swi tlakusa vuphikizani na ku kondletela ku xaviwa ka gezi ra ndhurho wa le hansi.Hi ku tirhisa Nongonoko wa Vahumesi va Gezi lava Ti yimelaka va Eneji yo Vuyele riseka ku vile na vuvekisi lebyi nga riki bya mfumo byo tivikana eka ku endliwa ka gezi. Hi xiringanyeto xa ku tlakusa mpfumelelo wa ku nyika layisense eka ku endliwa ka gezi loku fambaka swin’we – laha tikhamphani ti tiendlelaka gezi ra tona vini na ra  vatirhisi va swa mabindzu van’wana – kusuka eka 1MW kufika eka 100MW, hi nga langutela hambi vuvekisi lebyi nga riki bya mfumo byo tala.Leswi swi na nkoka eka nkarhi lowu tiko ri nga eku tikeriweni hikwalaho ka mikayivelo ya gezi yo tikisa na ku va leyi yaka emahlweni laha Eskom kumbe mfumo wu nga swi kotiki ku vekisa eka vuswikoti byo endla gezi byintshwa. Xa nkoka, miantswiso leyi yi ta nyika Eskom xivandla xo tirhana na mitlhontlho ya yona ya swa timali na ya matirhelo. Antswiso wa nkoka swo nghasi wun’wana i ku tu mbuluxiwa ka Vulawuri bya Mihlaluko bya Rixaka tanihi rhavi leri tiyimelaka ra Transnet. Lexi i xiphemu xa nkoka swonghasi xa qhinga ro angarhela ra Transnet ku pfuxa swimakiwakulu swa hina swa mafambiselo. Transnet yi kunguhata ku vekisa R100 ra tibiliyoni eka kutlula male mbe ya ntlhanu lama taka eka ku antswisa swimakiwakulu swa yona eka sisiteme ya mihlaluko hinkwayo.  Leswi swi ta endla leswaku mihlaluko ya hina yi tirha kahle naswona tinhundzu ta hina leti rhumeriwaka emati kweni mambe ti ta phikizana swinene, na ku vuyerisa ikho nomi hinkwayo. Eka mutirhisi ntsenantsena, swi ta vula mixavo leyi hu ngutekeke eka nkarhi wo leha eka to tala ta tinhundzu ta hina. Eka varhumeri va ti nhundzu ematikweni mambe, swi ta vula ku tisa vuphikizani lebyikulukumba eka timakete ta misava hinkwayo. Tanihiloko vuxavisi bya ti nhundzu ta hina ematikweni mambe byi kula, ikhonomi ya hina yi ta ndlandlamuka na ku tumbuluxa mitirho yo tala. Mihlaluko leyi tirhaka kahle yo tala yo antswa yi ta endla leswaku ikhonomi hinkwayo yi tirha ku  antswa – naswona tanihiloko tivholomu ta mihlaluko ti tlakuka, mitirho yi ta tu mbuluxiwa emihlalukweni hi yoxe. Ku tumbuluxiwa ka  Vulawuri bya Mihlaluko bya Rixaka tanihi rhavi ra Transnet lebyi nga na bodo ya byona, exikarhi ka swilo swin’wana, swi vula leswaku malinhle ngeleto leyi nghenisiwaka hi mihlaluko yi nga tirhisiwa ku siva switirhisiwa leswa khale na ku swi antswisa na ku ndlandlamuxa mihlaluko ya ka hina, ntirho lowu wu khomeletiweke kutlula malembexikhume. Exikarhi ka swilo swi n'wana, miantswiso leyi yi ta hlohlotela vuvekisi lebyi nga riki bya mfumo bya le he nhla eka swimakiwakulu swa  ikhonomi swa tiko. Van’wana vanhu va kombisile ku khumbeka leswaku leswi swi ta tsanisa nkoka kumbe ku hunguta nkoka wa tiSOE. Kahlekahle, ku hambana loku ku na ntiyiso. Miantswiso leyi yi ta tiyisisa leswaku loko swimaki wakulu swa xiqhinga  swa ha ri eswandleni swa mfumo hi ndlela yo tiya, tiSOE ta  hina ti ta tirha kahle swinene naswona tiindasitiri leti ti ti seketelaka ti ta phikizana swinene. Hi ku ringana, mia ntswiso leyi i ya nkoka ku tiyi sisa leswaku tiSOE ti simeka swilerisoximfumo swa tona swo hluvukisa swo anga rhela ku seketela vaakatiko hi nkwavo na ikhonomi. Pholisi ya hina yi tshama ya ha ri leswaku tiSOE ti boheka ku tlanga xiave xo hluvukisa xa nkoka eku seketeleni ku kula ka ikhonomi ya hina. Xintirhwana xa hina i ku ti veka eka xiyimo xa kahle, ku endlela leswaku ti kota ku korhokela vakhomaxiave va le kuheteleleni – vanhu va Afrika-Dzonga.
