Insha Iligugu Letfu Lelikhulu Kunawo Onkhe

vukuzenzele unnamed

Mhla ti-16 iNhla ba 1976, insha yaseSoweto  naletinye tincenye telive yasukuma yaphikisana nebubi beMfundvo yeBantu Labamnyama (i-Bantu Education).
Ngalelo langa nasemala ngeni lalandzelako, laba ningi balahlekelwa miphe fumulo yabo. Babulawa ngumbuso lonelunya lobewungenandzaba netimphilo talabamnyama futsi unga cabangi lutfo ngekuvulela ngenhlavu ebantfwaneni besikolo labangakahlomi, bagcoke nenyufomu.Letigigaba tacinisa umbono wemave emhlaba ngekumelelana nembuso welubandlu lulo yaphindze yaniketa umfutfo lowengetiwe emshi kashikeni wenkhululeko.Ebantfu labasha bebasolo baphambili emibhikishweni lelwa nekuba ngundlovu ayiphikiswa eLatin America ngasekupheleni kweminya ka yabo-1950, kuya emibhi kishweni e-Afrika yonkhe ngasekupheleni kweminya ka yabo-1960.Umlandvo ubhalwe ngekutsembeka kwekubanjwa kwelichaza situkulwane sango-1976 enhlanganwe ni yebafundzi yemave emhlaba kanye nesincumo saso sokungamelelani nelucindzetelo nekungabi nebu lungiswa.Lengcophamlandvo yesi gigaba leyenteka eminya keni lenge-45 lendlulile iyachubeka nekubungatwa e-Afrika yonkhe nasemhlabeni wonkhe.Ngakoke kuyatsikame ta kutsi lwati lwange-16  iNhlaba luyancipha kulaba sha baseNingizimu Afrika. Loku kunjalo ikakhulukati kulabo lababitwa nge-Ge neration Z, kumbe bantfu labasha labatelwe phakatsi kwa-1997 na-2015.  Luhlolo lwe-South African Social Attitudes lolukhishwe yi-Human Science Research Council lwa-2019/2020 lwatfola kutsi cishe emaphesenti lange-40 e-Generation Z awakeva ngemlandvo wetigigaba tange-16 iNhlaba. Emaphesenti lafanako avile ngato kodvwa anelwati lo luncane kumbe awati lutfo ngaloko.Noma kunjalo, luhlolo luphindze lwatfola kutsi ba ntfu labasha balesitukulwane bavulekile kutsi bafundze ngetigigaba temlandvo letibalulekile futsi bakholelwa ekuchubekeni kwekubalu leka kwato.Sidzinga kwenta lokuni ngi njengelive kute sicinise kise kutsi lomlayeto wa-1976  undluliswa ngekweciniso.Loku ngumsebenti lohla nganyelwe nguhulumende, tikolo, tikhungo temfundvo lephakeme, batali, imindeni, baculi, labanetiphiwo leti tsite kanye nawo wonkhe umphakatsi.Situkulwane lesitelwe ngemuva kwekuphela kwelubandlululo sizuze live lelineMtsetfosisekelo we ntsandvo yelinyenti kanye nalapho inkhululeko lesisekelo ivikeleke khona.Ematfuba bantfu labasha labamnyama labanawo namuhla ahlukahlukene kakhulu futsi atfutfukiswe kakhulu.Kugcina indzaba yange-16 iNhlaba iphila kusikhumbuto esitukulwaneni sana muhla sekutidzela lokukhulu lokwentiwe kuvikela inkhululeko yabo.Lusuku Lwelusha lusi khumbuto semandla lama khulu futsi luyi-ejensi bantfu labasha labanayo yekutsi batakhele likusasa lelincono.Imishikashika yebantfu labasha eNingizimu Afrika namuhla miningi kakhulu. Bantfu labasha bahleti pha mbili emishikashikeni, noma yekufuna imfundvo yama hhala kumbe lemelene ne bubi bemphakatsi njengelu dlame lolubhekiswe kubulili lobutsite.Namuhla umshikashika lomkhulu bantfu labasha labalwa nawo kuswelakala kwemisebenti, lokube kubi kakhulu ngaphasi kwelu bhubhane lwe-COVID-19. Kwakhela bantfu labasha ematfuba lamaningi, nekufinyelela kulawo matfuba, yintfo lephambili kuhulumende.Konkhe lesikwentako nje ngahulumende kunelichaza ekutfutfukiseni timphilo tebantfu labasha. Kubukana nekungasebenti kwalabasha kudzinga kutsi kuphangiswe kukhuliswa kwemnotfo, ika khulukati emikhakheni ledzinga basebenti labaningi, kanye nekwakha emandla embuso ekufeza indzima yawo yentfutfuko.Sibuye sichube loluhlelo ngekungenelela lokuhlosiwe. Loku kufaka ekhatsi luHlelo lwaMengameli Lwekuvula Ematfuba Emisebenti, lesivule ematfuba emisebenti nekusekelwa kwemphilo yebantfu labasha labaningi.Setfule luhla lwetinyatse lo letengetiwe tekwakha ematfuba, kuchubekisa kutfutfukisa kwemakhono, kusekela bosomabhizinisi labasafufusa kanye nekusita bantfu labasha kutsi baba mbe lichaza emnotfweni.Loku kufaka ekhatsi kusungulwa kwe-National Pathway Management Ne twork, i-SA Youth, kuze kutsi kube lula ebantfwini labasha kubuka nekutfola ematfuba kanye nekutfola kusekelwa lokusebentako kokungena emakethe yebasebenti. Loku nguletinye tetintfo letiphambili teluHlelo lwaMengameli Lwekuvula Ematfula Emisebenti Kuba ntfu Labasha, loletfulwe ku sasele emaviki lambalwa kutsi kungenwe emkha nkhasweni wekuvalwa kwa velonkhe kulomnyaka lo phelile futsi lekungunyalo sewucala kusebenta ngalokugcwele.LuHlelo lwaMengameli Lwekuvula Ematfuba Emisebenti Kubantfu Labasha lakhiwa ngekucondzisisa kutsi kubukana nenkhinga yekungasebenti kwalabasha kufuna kucabanga lokusha nekusebentisana lokucinile emphakatsini wonkhe.Inhloso yayo lenkhulu ku tfola tindlela letisebentako, lokungaba kutfutfukiswa kwemakhono kumbe kuti nchubomgomo temakethe yebasebenti lesebentako, kanye nekutikala masinyane kute kufinyelelwe ebantfwini labasha ngebuningi. Lokubaluleke kakhulu, ibuka kutsi bantfu labasha kumele bete embili kunoma kumuphi umzamo longa tfutfukisa kucashwa kwelu sha. Bantfu labasha baligugu letfu lelikhulu, futsi basikhali setfu lesikhulu kulempi.Sishayela wonkhe umuntfu  lomusha indesheni nge kubambelela ekudlaleni indzima yakhe ekwakheni nasekutfutfukiseni lelive. Bantfu labasha labavolo ntiyako emiphakatsini yetfu, bakha live letfu ngeluHlelo lwaMengameli Lwekuvula Ematfuba Emisebenti, bachuba emabhizinisi abo futsi bafundzela kutitfutfukisa bona ngekwabo.Bantfu labasha labatakhela yabo indlela baphindze baletse nemindeni yabo kanye nabo.Sishayela bantfu labasha indesheni labachubeka nekusebenta kuze batfu tfukise timphilo tabo. Bantfu labasha badlala indzima yabo; badzinga hulumende, kanye nawo futsi umphaka tsi wonkhe, sente kwetfu.Live letfu lindlula etikha tsini letimatima kakhulu, kodvwa sisebenta imihla yonkhe kutsi sinwebe imi ncele yelitsemba. Sibona emahlumela la luhlata ekukhula emno tfweni wetfu, futsi sine kutetsemba kutsi loku kutogucuka kube matfuba lancono awonkhewonkhe. Umsebenti wetfu manje kucinisekisa kutsi bantfu labasha bakulungele futsi bayakwati kufinyelela kulamatfuba, baphindze bakhe newabo.
 