Ilutjha Ligugu Lethu Elikhulu Kunawo Woke

vukuzenzele unnamed

Ngomhla we-16 ku Mgwengweni  1976, ilutjha le-Soweto begodu nakezinye iindawo zelizwe lekhethu lasikimela phezulu la lwisana nobumbi behlelo yefundo ebeyikhethiselwe isitjhaba esinzima elalibizwa nge-Bantu Education.  Ngelangelo nemalangeni alandelako, abantu abanengi baloba amaphilwabo, bafa ubujadajada. Babulawa mbuso obewunesihlungu obewuqalela phasi amaphilo wabantu abanzima begodu ebewubona kulula ukudumuza abentwana besikolo bembethe izembatho zesikolo bangakaphathi iinkhali.Izehlakalwezi ziqinise imi bono yamazwe ngamazwe bona kunesidingo sokuja melana nombuso webandlu lulo (i-Apartheid). Abantu abatjha bebasolo badosa phambili emzabalazweni wokunzinzisa ihlalakuhle yabantu, kusukela ngomzabalazo owawu lwisana ne-Latin America ngeminyaka yabo-1950, bewafika e-Afrika zombelele ngeminyaka yabo-1960.  Umlando ngokuthembeka uveza ukuzinikela kwesizukulwana somnyaka we-1976 embuthweni wabafundi wephasi zombelele nangokujamelana kwawo negandelelo nokungabi nobulungiswa. Isehlakalo lesi seminyakeni edlulileko ema-45 siragela phambili ngokukhunjulwa enarhakazini ye-Afrika begodu nephasini loke zo mbelele. Ngakho-ke kuyadanisa ukobana ilwazi ngelanga lomhla we-16 kuMgwe ngweni lincipha hlangana nelutjha leSewula Afrika. Lokhu kudlange khulu hlangana nelutjha elaziwa ngokuthi yi-Generation Z nofana abantu abatjha ababelethwe kusukela ngomnyaka we-1997 ukuya kewee-2015. I-South African Social Attitudes Survey yango 2019/2020 egadangiswe mKhandlu wezeRhubhululo  lezeSayensi yabaNtu (i-HSRC) ithole bona pheze ama-40% we-Generation Z khenge khebezwe ngezehlakalo zomlando ka-June 16. Abamaphesende afanako khebezwa ngazo kodwana bazi okuncani khulu ukuya ekungazini litho ngazo. Nanyana kunjalo, iimfu ndo zithole bona abantu abatjha balesi sizukulwana bazimisele ngokufunda ngezehlakalo zomlando ezi qakathekileko begodu baya kholelwa ekuqakathekeni kwazo ukuya phambili.  Kutlhogeka bona senze likhulu sililizwe ukuqinisekisa bona umlayezo ka-1976 udluliselwa elutjheni ngokuthembekileko. Lokhu kumsebenzi karhulumende, iinkolo, amaziko wefundo ephakemeko, ababelethi, abavumi ngitjho nomphakathi woke. Isizukulwana esibelethwe ngemva kobana i-Apartheid iphele sizuze ilizwe elinomThethosisekeko we ntanto yenengi begodu lapha amalungelo avikeleke khona.  Amathuba atholwa lilutjha labantu abanzima namhlanje ahluke khulu kwamambala begodu sekangcono khulu. Ukugcina indaba yomhla  ka-16 kuMgwengweni isi khumbuzo esizukulwaneni sanamhlanje ngokuzidela okukhulu okwaphephisa ikululeko yabo. Ilanga labantu abatjha sikhumbuzo ngamandla amakhulu begodu nangomsebenzi ekufanele bawenze ukwakha ikusasa elingcono ekungelabo. Iintjhijilo zabantu abatjha beSewula Afrika namhlanje zinengi. Abantu abatjha ba hlala badosa phambili emza balazweni, akukhethi bona bafuna ifundo yasimahla nofana balwisana nokumbi okwenzakala emphakathini okufana nokuhlunguphazwa ngokobulili. Namhlanje umzabalazo abantu abatjha abaqalene nawo kulwisana nokukhuphuka kwamazinga woku ngatholi imisebenzi solo kwehla ingogwana ye-COVID-19.Ukuvulela abantu abatjha amathuba amanengi, begodu nokufinyelela kwelutjha emathubeni la kuyinto eliqalontanzi likarhulumende. Koke esikwenzako singu rhulumende kusiza eku thuthukiseni amaphilo wa bantu abatjha. Ukuqalana nomraro wokungasebenzi kwelutjha kufuna bona kube nokukhula okumsinya kwezomnotho, khulukhulu imikhakha yezabasebenzi, begodu nekwakheni ikghono lombuso ukufeza indima yawo yokuthuthuka.  Sisaraga ngehlelo ngoku ngenelela kilokhu okuhlosi weko. Lokhu kufaka hlanga na iHlelo likaMengameli lokuSungulela iLutjha imiSebenzi, elilethe ama thuba wemisebenzi begodu nokusekelwa kwamaphilo wabantu abatjha. Sethule amagadango ama nengi angezelelweko woku vula amathuba, ukuthuthu kisa amakghono, ukusekela abosorhwebo abasakhasako begodu ukunikela ithuba lokuzibandakanya kwabantu abatjha kezomotho. Lokhu kufaka hlangana ukusungulwa kwe-National Pathway Management Ne twork, yelutjha leSewula Afrika, ukwenza bona izi nto zibe lula ukuze abantu abatjha babone begodu bafinyelele emathubeni nekusekelweni ukuze ba thole iindlela zokungena kumakethe yezabasebenzi.  Lokhu kuhlangana nama qalontanzi wokuthoma we Hlelo likaMengameli loku Sungulela iLutjha imiSe benzi, asungulwa eemvekeni ezingaphambili kobana singene ekuqintelisweni kwamakhambo neminye imisebenzi elizweni loke unyaka odlulileko begodu okwanje sekuzokusebenza ngokuzeleko. IHlelo likaMengameli lokuSungulela iLutjha imiSebenzi lakhiwa ngokuzwisisa bona ukwethula ikinga yokunga sebenzi kwelutjha kufuna ukucabanga okutjha begodu nokubambisana okuqinileko emphakathini. Ihloso ekulu kuthola ama modeli asebenzako, nanoma ngabe  kusekuthuthukiseni amakghono nofana kumakethe yezabasebenzi, begodu nokumeda lokhu msinyazana ukufinyelela abantu abatjha abanengi.Okuqakatheke khulu kukuthi, kuyabonakalisa bona abantu abatjha kufanele babekhona ekulingeni ukuthuthukisa ukusebenza kwelutjha.  Abantu abatjha baligugu lethu elikhulu, begodu sikhali sethu esikhulu epini esikiyo le. Siyazikhakhazisa ngokuqina komuntu omutjha ngamunye odlala indima yakhe ekwakheni begodu ekuthuthukiseni ilizwe lekhethu. Bababantu abatjha abazinikelako emiphakathini yethu, ekwakheni ilizwe lethu ngeHlelo lokuSungulela iLu tjha imiSebenzi, ukuraga amarhwebo wabo begodu nokufunda ukuze babe babantu abaphila ngcono. Bababantu abatjha abakha iindlela zabo begodu badosa  phambili imindeni yabo kanye nabo. Siyazikhakhazisa ngabantu abatjha abasolo basebenzela ukuthuthukisa ipilo yabo. Abantu abatjha balima yabo indima, batlhoga urhulumende begodu nomphakathi woke nokulima yethu indi ma. Ilizwe lekhethu lihlanga bezene neenkhathi ezibudisi khulu, kodwana sisebenza imihla yoke ukubuyisa  ithemba. Sibona amatshwayo ama hle wokukhula komnotho begodu sinesiqiniseko soko bana lokhu kuzokutjhu guluka kulethe amathuba angcono kibo boke abantu. Okwanje umsebenzi wethu kuqinisekisa bona abantu abatjha bakulungele begodu bayakghona ukufinyelela amathuba la, begodu nokuzakhela wabo amathuba ekorweni yomnotho.