Vikela bantfwana ekuhlukunyetweni ngetinkhundla tekuchumana

Kgaogelo Letsebe 

BOSOLWATI BE-CSIR bazama kucedza kuhlukunyetwa kwasetinkhundleni tekuchumana ngekusebentisa bucwepheshe.
Sihluku nemiphumela lelimatako lebangwa kuhlukunyetwa  kwasetinkhundleni tekuchumana kuvele ebaleni kuletinyanga letengcile.
Kulesehlakalo lesisandza kwenteka sekuhlukunyetwa kwasetinkhundleni tekuchumana, umfundzi welibanga le-10 Lufuno Mavhunga, waseMbilwi Secondary School eLimpopo, ushone ngekuti bulala ngemuva kwekusha ywa ngulomunye umfundzi. Mavhunga watsatsa ngalo kwecile emaphilisi lakhishwa ngudokodela ngemuva kwe kusatjalaliswa kwalevidiyo yekushaywa etinkhundleni tekuchumana.  Solwati wetekuphepha kutekuchumana we-Cou ncil for Scientific and Indu strial Research (i-CSIR) utsi kuhlukunyetwa kwase tinkhundleni tekuchumana kuyingoti lenkhulu eba ntfwaneni futsi kungaholela ekucindzetelekeni, ekudza-bukeni, entfukutselweni, ekukhungatsekeni, ekukhatsatekeni nasekwesabeni. “Kungaletsa kutenyeta, bugebengu, ludlame etiko lweni, tinkhinga temndeni nemicabango yekutibu lala,” kuchaza Sipho Ngobeni longumcwaningi lomkhulu e-CSIR.  Kuhlukunyetwa kwase tinkhundleni tekuchumana kwenteka nangabe umu ntfu asebentisa kuchumana loku-elekhthronikhi kuze akuhlukubete ngemabomu, akusongele, akuhlazise,  akwesabise, akunyonyobele, abukise kumbe ahlekise ngalomunye umuntfu. Ngobeni utsi lucwaningo lukhombisa kutsi eba ntfwaneni labangema-41% kuyakhula kukhatsateka emphakatsini ngemuva kwekuhlangabetana nekuhlukunyetwa kwase tinkhundleni tekuchuma na, labangema-37% baba nekucindzeteleka, labangema-26% babe nemicabango yekutibulala bese kutsi labama-25% batilimate.Wengeta ngekutsi, “Loku lokutfolakele kukhombisa kutsi kuhlukunyetwa ngekwetinkhundla tekuchuma na kuyinkinga lenkhulu… Kubandzakanya wonkhe umuntfu insha, batali, bafundzisi, kuciniswa  kwemtsetfo kanye netinka mpani tekuchumana kwelu ntfu kusikhiya sekubukana nalenkhinga.”  Kuhlukunyetwa loku nyenti ngetinkhundla  tekuchumana, ngema-42%, enteka ku-Instagram, la-31% ku-Facebook, la-31% ku-Sna-pchat, la-12% ku-WhatsA pp, la-10% ku-YouTube bese la-9% ku-Twitter.Solwati we-CSIR Rofhiwa Netshiya utsi kunesidzi ngo sekufundziswa kwe mphakatsi ngato tonkhe  tinhlobo tekuhluku nyetwa ngetinkhundla  tekuchumana.Utsi, “Sidzinga kufundzisa bantfwana kutsi kuhlukunyetwa ngetinkhundla tekuchumana kungaholela emiphumeleni lemibi.”Kubukana nekuhlukunye twa ngetinkhundla tekuchu -mana, licembu le-CSIR lisa sebenta ngepulatifomu le tfola kuhlukunyetwa emagu mbini ekucoca. Netshiya utsi, “Kutfola kuhlukunyetwa ngeti nkhundla tekuchumana emacenjini ekucoca kutotentakalela kulepulati fomu, kuvimbe laba chubeka nekutfumela  tinkhulumo tendzondo. Itoniketa loloyisebentisako  imilayeto yekumcwayisa le mitsatfu, nangabe uyachubeka,  itomuvimba.” Ululeka batali kutsi  bafake i-software ye inthanethi yekugadza lesi sekelo kumakhalekhi khini webantfwana babo kuze bagadze labakwentako. “Kunemikhicito yentsengo lephansi lengagadza lokwe ntiwa bantfwana bangaboni, bese ikutfumela i-imeyili yemiphumela ngasese kaningi ngendlela lotsandza ngayo. Loku kubaluleke kakhulu kulandzelela emasayithi e-inthanethi lavakashelwe, lokudawunilodiwe, lokuco cwa emagunjini ekucoci sana kanye nemilayeto lesheshisako.” I-CSIR iniketa batali labasola kutsi bantfwana babo baya hlukunyetwa etinkhundleni tekuchumana lamathiphu lalandzelako:
• Cinisekisa kutsi umtfwana utiva aphephile, khombi sa kumeseka lokungena mibandzela. • Sebentisana nemtfwana wakho kufinyelela kuleninga kwenta lenivumelana ngako nobabili. • Coca ngalendzaba yekuhlukunyetwa etinkhundleni tekuchumana nesikolo lesifanele.• Tsintsa batali balolohlukumetako kuze baphenye nga lendzaba futsi ususe netintfo letinyakulako.• Bika lendzaba emaphoyiseni uma kwenteka usongelwa ngekwemtimba, kubanjwa inkunzi, kunyonyobelwa, kuhlaselwa ngemabomu kanye nekunukubetwa kwebantfwana ngemacansi.• Fundzisa umntfwana wakho  ngekutiphatsa kahle ku inthanethi.• Gcizelela similo lesihle kanye nemagugu.
