Šireletša bana kgahlanong le bomphenyašilo bja inthaneteng  

Kgaogelo Letsebe 

DITSEBI TŠA CSIR di šomiša theknolotši go leka go fediša bomphenyašilo bja inthaneteng.
Sehlogo le seabe se sebe seo bomphenyašilo bja inthaneteng bo nago le sona baneng di tšweleditšwe pepeneneng dikgweding tša morago nyana.  Tiragalong ya moragonyana ya bomphenyašilo bja intha neteng, morutwana wa Kreiti ya 10 Lufuno Mavhunga go tšwa Sekolong sa Sekontari sa Mbilwi Limpopo, o ipolaile morago ga gore a bethwe ke morutwana yo mongwe. Ma vhunga o ile a ipolaya ka go nwa dipilisi tše ntši go feta te kanyo, morago ga gore bitio ya gagwe a bethwa e phatlalatšwe go marangrang a dikgokagano.
Ditsebi tša magato a polokego inthaneteng go tšwa Lekgotleng la Dinyakišišo tša Saense le Diintaseteri (CSIR) di re bomphenyašilo bja intha neteng bo kotsi kudu baneng gomme bo ka hlola kgatelelo ya monagano, manyami, pefelo, go nologa mooko, go tshwenyega, le letšhogo.
“Bo ka dira le gore motho a hloke boitshepo, a dire dilo tšeo di sego molaong, bja hlola mathata a ka lapeng le dikgopolo tša go ipolaya,” go hlaloša monyakišiši yo mogolo wa CSIR Sipho Ngobeni.
Bomphenyašilo bja intha neteng bo direga ge motho a diriša dikgokagano tša ele ktroniki go tlaiša ka boomo, go tšhoša, go hlabiša dihlo ng, go dira matšhošetši, go khukhunetša, go gataka seriti sa motho goba go mo segiša ka batho.
Ngobeni o re dinyakišišo di laetša gore 41% ya bana ba thoma go se sa lokologa mo setšhabeng morago ga go itemogela bomphenyašilo bja inthaneteng, 37% ya bona ba thoma go ba le kgatelelo ya monagano, 26% ba ba le di kgopolo tša go ipolaya, gomme 25% ba a ikgobatša.
“Dikhwetšo tše di laetša gore bomphenyašilo bja inthaneteng ke bothata bjo bogolo. Go tsenya seatla ga batho ka moka – bafsa, ba tswadi, barutiši, ba molao le dikhamphani tša marangrang a dikgokagano – go bohlokwa tharollong ya bothata bjo,” a tlaleletša ka go re bjalo.
Bontši bja bomphenyašilo bo direga go Instagram  ka diperesente tše 42%, gomme ya latelwa ke Facebook  ka 31%, gwa latela Snapchat  ka 31%, gwa latela WhatsApp  ka 12%, gwa latela YouTube  ka 10% gomme 9% ke bjo bo diregago go Twitter .
Setsebi sa CSIR Rofhiwa Ne tshiya o re go na le tlhokego ye kgolo ya go ruta setšhaba ka ga ditsela tša go fapafapana tša bomphenyašilo bja intha neteng.
“Re hloka go ruta bana gore bomphenyašilo bja intha neteng bo ka ba le ditlamorago tše mpe kudu,” a re bjalo.
Go rarolla bothata bja bomphenyašilo bja intha neteng, sehlopha sa CSIR se gare ka go hlama setlabelo sa go hlatha bomphenyašilo ka gare ga marangrang a di kgokagano.
“Setlabelo se se tla kgona go itaola gomme sa hlatha bomphenyašilo ka gare ga marangrang a dokgokagano le go thibela badiriši bao ba tšwelago pele go romela melaetša ya lehloyo. Se tla fa modiriši melaetša ye meraro ya kgalemo, gomme ge ba tšwela pele, sa mo thibela go šomiša marangrang” go re bjalo Ne tshiya.
O eletša batswadi go tsenya dillathekeng tša bana ba bona di-software  tše di lekolago ditiro tša bona inthaneteng.
“Go na le ditlabelo tša go se bitše tšeo di ka thušago go lekola ditiro tša bana ba gago, ntle le gore ba tsebe, tša go romela molaetša wa email ma bapi le tšeo bana ba di dirago inthaneteng, nako ye nngwe le ye nngwe ge o nyaka. Tše di bohlokwa go tseba disaete tšeo bana ba gago ba di etetšego, dilo tšeo ba di taonloudilego, direkoto tša dipoledišano tša marangrang a dikgoka gano, gammogo le direkoto tša melaetša ya semeetseng.”CSIR e fana ka maele ao a latelago go batswadi bao ba naganago gore bana ba bona ba ka ba ba le batšwasehlabelo ba bomphenyašilo bja intha neteng:
• Netefatša gore ngwana o ikwa a bolokegile, mo the kge ka dinako tšohle.
• Thuša ngwana wa gago go fihlelela dikgato tšeo le tlago di tšea tšeo mmogo le dume lelanago ka tšona go rarolla bothata bjo bo lego gona.
• Ahlaahla taba ye ya bo mphenyašilo bja intha neteng le sekolo sa maleba.
• Ikgokaganye le batswadi ba molatofatšwa gomme o nyakišiše bothata bjo gomme le phumule diswa ntšho goba melaetša yeo ya go kgopiša.
• Bega taba ye maphodiseng ge e ba go na le matšhošetši a go bethwa, go amogwa dilo, go khukhunetšwa, matšhošetši a go utulla diphiri, le tirišo goba tlaišo ya bana ka tša thobalano.
• Ruta ngwana wa gago ka ga maitshwaro a mabotse inthaneteng.
• Tiišeletša maitshwaro le ditiro tše dibotse.  