Kungakhoni kuyekela ligwayi: Imphilo yakho ingasha

Kgaogelo Letsebe 

KUGUBHA Lilanga Lemhlaba Lekungabhemi mhla tinge-31 Inkhwekhweti,iVuk’uzenzele icocisana nalowo labengakhoni kuyekela ligwayi mayelananekuncoba kwakhe umkhuba wekungakhoni kuyekela kubhema ligwayi.
Katlego Makhanda waseMoiletswane eNyakatfo Nshonalanga wati kahle kutsi kulukhuni kangakanani kuyekela kubhema.
  Kudzimate kube ngule minyaka lemine leyengca ayekela kubhema, Makha nda (28) bekavamise kubhema imicu yabosikilidi labangetulu kulabange-30 ngelilanga.  Wacala kubhema asase neminyaka le-18 ngenca yekucindzetelwa bontsanga.
 “Bengite inshisekelo yeku bhema ligwayi – belingangi hlabi umchwele kwadzi mate kwaba ngesikhatsi sengifundza matekuletjeni lapho licembu lebafana le bengivamise kuhamba nabo bacala bangidzelela bangi tjela kutsi angikahlakaniphi kahle nangabe angibhemi.”  Makhanda wacala ngekubhe ma sikilidi munye nome babili ngelilanga, kodvwa kwenyuka ngekuhamba kwesikhatsi.  “Ngemuva kwekuphotfula matekuletjeni, ngaya enyu vesi futsi inkhululeko yekutsi  ngingasahlali nebatali bami ya sho kutsi senginganatsa ne tjwala ngendlela lengitsandza ngayo. Loko kwenyusa lizi nga lami lekubhema ligwayi.” Nga-2017, Makhanda wahla tjwa kugula waya esibhedlela. Bamcilonga bamkhandza ku tsi unesifo sashukela seluhlo bo lwesibili futsi wahlala ema viki abutsakatsaka kakhu lu angavuki embhedzeni.
“Dokotela wakusho kwa vakala kutsi kulawuleka kwe sifo sami ngeke kwenteke na ngabe ngiyachubeka nekubhe ma ligwayi. Kulapho-ke nga ncuma khona ku tsi ngikuyekele siphe lane kubhema ligwayi.”  Dkt. Midah Maluleke wase Mpumalanga utsi kubhema kuyingoti cishe kunome ngabe ngukusiphi sitfo semtimba.
 “Tifo letifanana nemhlata, sifo senhlitiyo, sifo sekufa luhla ngotsi kanye netifo te maphaphu letinguma hlalakhona tingaba ngwa kubhema ligwayi.  “Lucwaningo luveta ku tsi lababhema ligwayi la bange-30% kuya ku-40% banematfuba lamanyenti ekuhlaselwa sifo sashukela selu hlobo lwesibili kwengca labo labangabhemi. Kubhema futsi kwenta kubelukhuni kulawula lesifo,” kusho yena njalo.  Emathiphu ekuyekela kubhema ligwayi Inhlangano Yemhlata yase Ningizimu Afrika (i-CANSA) inikana lamathiphu lala ndzelako nangabe uzama kuyekela kubhema ligwayi: ●Ncuma lusuku  lotawuyekela ngalo kubhema bese uyakwenta loko.  ● Lahla konkhe lokukukhu mbuta kubhema ligwayi. Loku kufaka ekhatsi emabhokisi asikilidi, sitja semlotsa weli gwayi, kwekulumeka ligwayi. ● Natsa emanti lamanyenti – kutawusita ekuwasheni le-ni cotine lesemtimbeni wakho.  ● Tjela umndeni wakho ne bangani bakho kutsi uzama kuyekela kubhema ligwayi kute kutsi bakwesekele.
 ● Kungenteka uve sengatsi uyayatsa, buhlungu benhloko nome kukhwehlela nangabe sewuyekele kubhema li gwayi. Loku vele kufanele kwenteke futsi kutawuba ncono emva kwelilanga linye nome mabili bese kutsi emva kwemalanga la-14 kuphele.
 Makhanda utsi luhambo lwakhe aluzange lube malula kodvwa utimisele ku tsi angasabhemi ligwayi.  “Umtfolamphilo wendzawo kanye nebasebenti bakhona bangisekela futsi ba nginika lwatiso ngekuba luleka kwekuphila imphi lo yekungabhemi ligwayi. Kwekucala, liphunga le ntfutfu yeligwayi belingilinga, kodvwa nyalo sengiletayele,” kwengeta yena njalo.
 


