Magoza yo pfuxeta ikhonomi 

Vukuzenzele unnamed

Ku nga ri khale ku ta va lembe kusukela loko ku vile na mhangu leyi tivisiweke yo sungula ya khoronavhayirasi etikweni ra ka hina. Ntungukulu lowu wu tikisile swinene eka havumbirhi bya rihanyu ra vaaki na vutihanyisi bya timiliyoni ta vanhu va ka hina. Vatirhi vo tala va lahlekeriwile hi xiphemu xa muholo wa vona tanihiloko tiawara ta vona ta ntirho ti hungutiwile na vo tala va hungutiwile emitirhweni. Mabindzu yo talanyana ya lahlekeriwile swinene hi kwalaho ka ku hungutiwa ka matirhelo. Man'wana a ma boheka ku pfala. Vanhu lava tirhaka eka sekitara yo ka yi nga ri ya ximfumo na vona va hluphekile. Xo tika kutlula hinkwa swo, ntungukulu lowu wu koxile vutomi bya vahlayisi eka mindyangu yo tala, wu va siya va swelekile na ku chavela nkarhi lowu wa ha taka. Leswi hi swona swi endla ka leswaku magoza ya mpha lalo yo engeteleriwa ya ve kiwile hikuva a swi fanerile na ku va swa xihatla. Na swona, sweswi nkarhi wa ku ya kwalomu ka lembe wu hundzile, hi nga vula leswaku magoza lama ma tikombile ku tirha kahle. Eka milongo hinkwayo ya magoza ya mphalalo lama hi nga ma tivisa, kumbexana magoza lamaya mambirhi lamaya ma nga va na nkhu mbo lowukulu a ku ri mudende wa COVID-19 wo hlawuleka na Xikimi xa Mphalalo wa Muthori/Muthoriwa xa Nkarhinyana xa COVID-19 xa UIF, lexi hi ntolovelo xi tivekaka tanihi COVID TERS. A hi ta va hi nga kotangi ku simeka magoza lama hi nkarhi lowo koma loko a hi nga vangi na switirhisiwakulu swa mali ya nhlayi so swo angarhela leswi se swi nga kona.  Hi kotile ku angula eka xidingo lexikulukumba na ku va xa xihatla eka rixaka ra ka hina hikwalaho ka switirhisiwakulu swa tiko hinkwaro swo tivikana na tisisiteme ta Ejensi ya Mali ya Nhlayiso wa Vanhu ya Afrika-Dzonga (SASSA) na Ndzindzakhombo wa lava nga Tirhiki (UIF). Hakunene a ku ri na swikanganyisi swa xithekiniki na swin'wana swikanga nyisi kwala ku fambeni, kambe swo tala swa swona swi lulamisiwile hi ku ha tlisa. Tiejensi leta mfumo ti endlile ntirho wo saseka swinene ku tsarisa vavuyeriwa vantshwa va timiliyoni na ku tiyisisa leswaku va hakeriwile.  Nseketelo lowu nyikiweke hi UIF a wu nyika vutomi eka mabindzu na vatirhi lava a va ri eku tikeriweni. Wu endle ku cinca exikarhi ka tikhamphani leti nga sala ti pfurile na leti ti nga boheka ku pfala, exikarhi ka mitirho leyi nga ponisiwa na mitirho leyi nga lahleka. Leswi swi vuyisele mabindzu yo fana na Sihle’s Brew, khefi ya swakudya swo dyela kwalaho eGau-teng, leyi yi nga kota ku vuyisela vatirhi va yona va 18 hikwalaho ka  xikimi xa  TERS. Hikwalaho ka nseketelo wa mfumo, Mamosha lagae Trading and Projects, bindzu ra gezi ra timovha eMokopane, ri kotile ku hakela vatirhi va rona ku katsa na mali ya rhente na tihakelo ta vukorhokeri bya masipala hi nkarhi wa mpfalelo. Vatirhi lava a va ri eka swiyimo swo tika va kotile ku amukela xiphemu xa miholo ya vona. Lindiwe Ntuli, munhu loyi a leteriweke switsongo eka swa nawu eCenturion, u rungurile hilaha ku kuma mivuyelo ya yena swi nga n’wi pfumelela hakona ku tirha a ri ekaya na ku kota ku fikelela rhente ya yena. Ku na switori swo tala swa tikhamphani leti ti nga kota ku tshama ta ha tirha ku ya emahlweni eka lembe leri nga hundza hikwalaho ka nseketelo lowu ti nga wu kuma kusuka eka UIF. Swo fana swi nga vuriwa hi mabindzu lamatsongo lama nga pfuniwa hi malimpfuneto yo hambanahambana na mali yo lomba leyi a yi nyikiwa hi tindzawulo to hlayanyana.  Magoza lawa ma pfunile swinene vanhu va ka hina hi nkarhi wa vona wa ku dinga. Loko ha ha cinca kusuka eka mphalalo ku ya eka nhlakarhelo, hi fanele ku cinca maendlelo. Loko magoza lama mphalalo ma endleriwile ku va ma xinkadyana, ikhonomi yi ta ya emahlweni yi twa swi-tandzhaku swa ntungukulu ku ringana nkarhi wo leha. Hambi tanihileswi swipimelo swa mpfalelo swi nga olovisiwa, tikhamphani to tala ti le ku tikeriweni ku kondzelela switandzhaku swo landzela swa tin'hweti ta matirhelo lama hungutiweke na ku lahlekeriwa hi malinhlengeleto. Swi hikwalaho ka xiva ngelo lexi leswaku, hi ku landza mikanerisano yo leha na vanakulobye va vaaki eka NEDLAC, mbuyelo wa COVID TERS wu engeteleriweke kufika hi siku ra 15 Nyenyankulu 2021 eka tisekitara leti a ti nga koti ku tirha hi ku hetiseka. Malimpfuneto ya COVID yo hlawuleka yi engeteleriwile kuya eka tin'hweti tinharhu.  Lama ku tshama ku ri magoza ya nkarhinyana. Nkongomo wa hina sweswi wu fanele wu va eka ku tumbuluxa mbangu lowu kotisaka mabindzu ku hlakarhela, na ku kula ka  ikhonomi leyi yi nga xihlohloteri xa ku tumbuluxiwa ka mitirho na ku koka rinoko ra vuvekisi. Nhlakarhelo wu ta tika naswona wu ta teka nkarhi, kungari nkarhinyana hikuva ha ha ri exikarhi ka ntungukulu. Xa nkoka tanihileswi magoza lama mphalalo lama ma xiswona sweswi, a hi nga swi koti ku ma yisa emahlweni ku ya ku yile.  Hi fanele ku tiyisisa le swaku magoza lama mpha lalo ma nyika masungulo mo tiya ma nhlakarhelo wo anama handle ko ndzondzo meta tiko eswikweletini. Handle ka loko hi nga hu nguta xikweleti xa hina xa rixaka kufika eka tilevhele leti yisekaka emahlweni ku hava nhlakarhelo wo twala wa ikhonomi wu nga fikelelekaka. Ku lemuka ka hina ka rixaka sweswi swi fanele ku suka eka xivandla xa mpha lalo ku ya eka xa nhlaka rhelo, naswona hinkwerhu hi fanele ku va xiphemu xa ku tikarhata loku. Tanihi mfumo, swiboho swo tika hi matirhiselo ya mali ya mfumo swi ta dinga ku tekiwa na ku simekiwa lembe leri. Tikhamphani ti ta dinga ku va na maendlelo mantshwa eka ku fambisa tindlela na tiphurosese leti ti sirhelelaka vuyisekamahlweni na mpindzulo, na ku vuyi sela mitirho ku va leswi swi rhangaka emahlweni. Hi fanele ku tlherisela mali ya hina eka ikhonomi ya hina hi ku xava swimakiwa swa laha tikweni, hi seketela mabindzu ya laha tikweni na tiindasitiri na ku xava eka vaphakeri va laha tikweni. Muvabyi loyi a nga vaviseka a nga na ntshembo wa nhlakarhelo u nyikiwa therapi ya le mirini ya nkarhi na nkarhi ku n'wi pfuna ku tiya kukondza a kota ku yima hi yexe. Xana magoza lama ma mphalalo ma nkarhinyana ma nga voniwa tanihi ti ndlela to vuyisela ikhonomi ya hina yi yima nakambe. Xikongomelokulu xa hina i ku famba nakambe. Tanihi rixaka, a hi hoxeni xandla hinkwerhu. A hi veni xiphemu xa nhluvuko na ndlandlamuko wa hina vini. A hi tirhiseni mphalalo wo engeteleriwa ku susumeta nhlakarhelo wo tiya swinene. 

