Amagadango Wokuvuselela Umnotho

Vukuzenzele unnamed

Sekuzokuphela unya ka solo kwabikwa ukwehla kwengo gwana i-Corona eSewu la Afrika. Isifesi sifike satjhugulula okunengi kezamaphilo nepilweni yangamalanga yeengidigidi zabantu.  Abasebenzi abanengi ba-lahlekelwe yingcenye yemirholo yabo njengobana ama-iri wabo wokusebenza ehliswa ngapha abanye badilizwa emisebenzini. Amarhwebo amanengi ahlangabezene nokulahlekelwa okukhulu kwengenisomali ngebanga lokuvalwa kwamarhwebo isikhathi eside nokuvula ama-iri ehlisiweko.  Amanye amarhwebo kwafanela bona avalwe.  Abantu abathengisa endleleni nabazisebenzako nabo babetheke kumbi ngo-bujamobu. Okubudisi ukudlula koke kukuthi, ingogwana le ithethe amaphilo wabantu ekungibo abondla imindeni eminengi, lokho kwatjhiya abaseleko bakhulelwe ziinhloko bona bayokuthathani bahlanga-nisa nani ukuze baziphilise.  Kungebangelo amagadango amakhulu esawathathako wokukhulula abantu woma-bili bekufanele athathwe be-godu bekarhabekile. Begodu, njengobana sekutjhidele ukuphela komnyaka solo sangenelwa yi-corona, singa-thi amagadango la atjengise ukuza nomphumela omuhle wokuvuselela umnotho.  Emagadangweni esiwa-thetheko wokusiza, kungahle kube ngamabili la asize khulu ekusiBonelelo somBuso esiKhethekileko se-COVID-19  nomRholo wesiKhatjhana womQatjhi/wabaSebenzi okhutjhwa siKhwama  seTjhorensi yabaPhelelwe mSebenzi (i-UIF), obizwa ngokuthi yi-COVID TERS. Bengeze sikwazi uku-wathatha amagadango ngokurhabako ingathana besinganahlelo lokuhlenga ihlalakuhle nokuziphilisa kwesitjhaba ebesele sinalo.Sikghonile ukuqalana nesidingo esikhulu begodu ebesirhabeke kangaka esitjha-beni sekhethu sithokoze ihlelo lelizweloke nekambiso ye-Ejensi yeeMbonelelo zeSondlo noMhlalaphasi kaRhulumende yeSewula Afri-ka (i-SASSA) kunye ne-UIF. Kubekhona ukuphazami-seka kwemitjhini endleleni, kodwana okunengi kwalungiswa msinyazana. Amakoro ahlukahlukeneko karhu-lumende enze umsebenzi omuhle khulu wokunikela iingidigidi zabazuzi ama-thuba nokuqinisekisa bona bayabhadelwa. Isekelo elinikelwe yi-UIF lasiza khulu amarhwebo asakhasako nadosa emhlweni  kunye nabasebenzi. La-letha umehluko phakathi kokuthi amakhamphani ara-gele phambili  nokurhweba  nofana akateleleke bona avale, hlangana nemisebenzi eyahlengwako naleyo egcine iphelile. Lokhu kwasiza amarhwebo afana ne-Sihle’s Brew, ekuyindawo yokudlela ese-Gauteng, eyakghona ukungadilizi abasebenzi bayo abali-18 ngesizo lehlelo le-COVID-19-TERS.  Sitho-koza isekelo likarhulumende, ikampani i-Mamoshalagae Trading and Projects, ethengisa  iintambo neensetjenziswa ze-gezi ese-Mokopane, ikghone ukubhadela abasebenzi bego-du nemali yokuqatjha umakho nemali yentela kamasi-pala ngesikhathi sokuqinteliswa kwamakhambo.Abasebenzi  ebebasebu-disini bakghona ukuthola ubuncanyana bemirholo yabo.  ULindiwe Ntuli, oligcwetha le-Centurion, usitjele ngoko-bana ukuhlomula  kwakhe kumsize kangangani ngo-kuthi akghone ukusebenzela ekhaya begodu akghone no-kubhadela indawo yokuhlala ayiqatjhileko.Zinengi iindaba ngama-kampani akghone ukuraga nomsebenzi ngepumelelo enyakeni odlulileko njengo-mbana bebasekelwa yi-UIF. Okufanako kungatjhiwo nangamarhwebo amancani asizwa ziimbonelelo ezihlukahlukeneko kunye nema-limboleko ebeyikhutjhwa minyango eminengi.  Amagadango la asize khulu abantu belizwe lekhethu ngeenkathi zokutlhoga.  Njengobana siphuma ebu-jameni bokudinga isizo siya ekululameni, fanele sitjhu-gulule indlela yokwenza. Ngesikhathi  amagadango la bekahlonywe kwesikhatjhana, umnotho wona usazo-kuraga nokudosa emhlweni ngenca yemithelela yengogwana engumabhubhisa le.  Nanyana imithetho yokuqinteliswa kwamakhambo  seyinyefisiwe nje, amakhamphani amanengi asadosa emhlweni ngokuraga eenyangeni lapho bekunciphe khona umsebenzi nemali ingangeni. Nguye kanye unobangela lo owenze bona ngemva kwemikhulumiswano  nabalingani bethu bakwaNEDLAC isekelomali  le-COVID-19 TERS lelulelwe isikhathi bekube nakali-15  kuNtaka 2021 kwenzelwa imikhakha ebeyingakghoni ukusebenza ngokupheleleko. IsiBonelelo somBuso esiKhethekileko se-COVID-19 selulelwe isikhathi ngeenyanga ezintathu. La magadango wesikhatjhana.Okwanje itjhejo lethu kumele libe sekwakheni indawo ekghonakalisa bona amarhwebo akwazi ukubuyela endimeni begodu nokuthi umnotho ukghone ukusiza ngokwakhiwa kwemisebenzi begodu udose nesisomali.  Ukubuyela endimeni komnotho kuzokuba yinto ebu-disi tle begodu kuzokuthatha isikhathi, njengombana sisese phakathi kobujamo bengogwana le.Nanyana amagadango wokusekela ngeemali la aqakatheke kangaka, angeze sakghona ukuwaraga unomphela.Sidinga ukwenza isiqini-seko sokobana amagadango la akha isisekelo esiqinileko khona umnotho uzakuqina ngaphandle kokufaka ilizwe lekhethu eenkolodweni ezidlula esele likizo. Ngaphandle kwalokha nange singakghona ukwehlisa isikolodo selizweloke sibe sesigabeni esilawulekako angeze umnotho wadzimelela. Imikhumbulo yethu sisitjhaba kufanele isuke ekukhu-lulekeni iye ekwelulameni, begodu soke kufanele sibe yingcenye yomzamo lo. Njengorhulumende, iinqunto eziqinileko ekusetjenzisweni kwemali yombuso kumele zithathwe begodu zifezwe nonyaka. Amakhamphani azoku-dinga bona avele neendlela ezitjha zokuraga begodu neenkambiso zokudzimele-lisa ibhizinisi nokwenza ingenisomali, nokugcina imisebenzi kufanele kube yinto eba liqalontangi. Kumele sibuyisele imali yethu emnothweni welizwe lekhethu ngokuthenga ipahla ekhiqizwe ekhethwapha sisekele amarhwebo wangekhaya begodu sithenge kuba-thengisi bekhethwapha.Isigulani esilimeleko esikhombisa amathuba amanengi wokuphola sinikelwa ukwe-lulwa komzimba kwanga-malanga khona sizakuqina besikghone nokuzijamela ngaphandle kokusizwa. Ngakho-ke amagadango wesikhatjhana la abonwe njengeendlela zokuvuselela umnotho welizwe lekhethu. Umnqopho wethu ophambili kukobana siqhubekele phambili.Sisisizwe, soke kumele si-fake isandla. Sibe yingcenye yetuthuko neragelophambili yethu. Asisebenziseni iimbonelelo  ezingezelelwe isikhathi lezi bona  siragele phambili no-kuvuselela umnotho ubuyele endimeni.  

