Umjovo weCOVID-19 : Okumele Ukwazi

Allison Cooper

Njengombana kwe thulwe ihlelo eli khulukazi lokujo vela abasebenzi bezepilo ubulwele be-COVID-19 ngobunengi babo ngoMhlolanja, i-Vuk’uzenzele iletha umkhanyo ngokuthi uyini umjovo we-COVID-19 lo, usebenza njani kunye nokuthi kuqakatheke ngani ukukhandela ukurhatjheka kwengogwana ebanga ubu lwelobu.
Wenzani umjovo?  Umjovo ufundisa ihlelo lomzi mbakho lokuzivikela emalwe leni ukuthi lakhe iimvikela malwele ngendlela efana patsi nalokhuya nawuqalene ne ngogwana.
Kubayini uqakatheke kangaka umjovo lo?Ukuhlatjelwa ubulwele be-COVID-19 yindlela ehle yokuzivikela engogwaneni ngoba iyehla ingozi yokuthe leleka kwakho ngengogwana. Ngaleyindlela-ke aba ma ncani amathuba wokuthi na we ungadlulisela ingogwana le komunye. Umnqopho wokuhlabela ubulwelobu kuhlanganisa inani elaneleko labantu abavikeleke kilengogwana – lokhuya abantu abavikeleke ebulweleni nababa nengi ngokwaneleko, nalabo abangakavikeleki bayavikeleka, ngaleyindlela kulawuleke ukurhatjheka kwengogwana.
Ingabe iyafuneka imijovo ukukhandela ukurhatjheka kwe-COVID-19? Kunobufakazi besayensi obunganakuzaza bokuthi ukujova yona ndlela ehle khulu kinazo zoke yokuzivikela ekungenweni magulo amambi.
Ingabe umjovo uza kukhandela ukuthi ngingangenwa yi-COVID-19 na?  Akunamjovo ovikela umuntu ngokupheleleko ekunge nweni malwele. Inani labantu abaneleko abavikeleke ebulweleni ababavikeli ngokwaneleko abantu abangakahlabeli ubulwele. Nokho-ke nakuna bantu abaneleko abavikeleki leko, lababatu abangakahla beli ubulwele bazakuvikeleka ngendima ekulu.
Uphephile na umjovo lo?Imijovo ye-COVID-19 ikha mba iingaba ngeengaba zo kuhlolwa nokulingelelwa, ekubalwa hlangana nazo nesigaba sokulingelelwa ngeenkulungwana ngeenkulungwana zabantu.  Woke umjovo osetjenziswa ehlelweni lokuhlabela ubu lwele kwabantu ngobunengi babo lapha eSewula Afrika kufuze uvunyelwe siGungu sabaLawuli bemiKhiqizo yezePilo (i-South African Health Products Regulatory Authority).Umjovo i-AstraZeneca ye-Oxford University ovunyelwe ziingungu zabalawuli ezi mbadlwana ephasini zombe lele, kanti usembulwa/use thulwa ukuya phambili na kamanye amazwe.ISewula Afrika iyitho laphi imijovo yayo yo kuthoma? Imikghedlha yemijovo yo kuthoma emibili ukufika eSewula Afrika (imithamo esigidi ngoTjhirhweni nema-500 000 ngoMhlolanja) mijovo i-AstraZeneca ye-Oxford University ebuya e-Serum Institute of India.
Bobani ekuzokutho nywa ngabo?Kuzokuthonywa ngabase benzi bezepilo beSewula Afrika abalinganiselwa ku-1.25 yesigidi.  EsiGabeni sesiBili, abasebenzi bemisebenzi eqakathe kileko abanjengabotitjhere, amapholisa, abasebenzi bakwamasipaladi, abatjhaye li bamateksi nabanye abase benzi labo umsebenzabo obahlanganisa nomphakathi; abantu abasemakhaya  wabalupheleko, iindawo zokuqatjhisa abantu namajele; nabantu beminyaka yobudala engaphezulu kwama-60 kunye nabantu abakhulu abanamanye amagulo ange laphekiko bazakutjhejwa ntanzi.  EsiGabeni sesiThathu, babantu abakhulu abaseleko abalinganiselwa eengidini ezi-2.5 abazokuhlatjelwa ubulwele be-COVID-19.  Kuqothelwe ukuthi nakuphela umnyaka wee-2021 kube sebama-67% wesitjhaba abantu abahlabele ubulwelobu. Ngalesosikhathi kufanele ukuthi silihlanganise inani elaneleko labantu abavikelekileko ekungenweni bulwelobu.  Uthengwa ngubani umjovo lo?Urhulumende kuphela ko mthengi wemijovo ethe ngwako le, kanti-ke yena uzayidlulisela kiborhulumendde beemfunda kunye nekorweni yezepilo yangeqadi.  Boke abantu abazokuhlabela ubulwele be-COVID-19 amabizwabo azakufakwa kure jista yelizweloke bebanikelwe nekarada lomjovo.ZAMAPHILOIlwazi likhutjhwe mNyango wezePilo.


