U ṱuṱuwedza ikonomi i shumaho

vukuzenzele unnamed

U rwelwa ṱari ha mbe kanyamushumo ya Tshiṱuṱuwedzi tsha Vhusikamushumo tsha Mu phuresidennde vhege yo fhelaho zwo sumbedza tsudzuluwo ya mutheo kha maitele ashu a u lwa na vhu shayamushumo..Ri khou dzhia vhukando vhuhulwane vhukuma na vhuhovheleli ha vhubindudzi u lambedza vhukoni ha vhathu, hune muvhuso wa vha musiki na mukonisi wa mishumo. Tshiṱuṱuwedzi tsha Vhusikamushumo tsha Mu phuresidennde ndi tshi sa athu vhonwa kha tshikalo na vhuphara hatsho nahone tshi katela vhubindudzi ha u lambedza vhathu ha  masheleni a linganaho R100 biḽioni  miṅwahani miraru i ḓaho.Ri ḓo tsireledza na u sika mishumo yo ṋetshedzwaho masheleni thwii na thuse dzo dza u tikedza kha zwa u ḓitshidza musi mimaraga ya zwa mishumo i tshi khou vha khwiṋe nga murahu ha tshiwo tsha tshitzhili tsha corona.  Tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi tsho lugela u thomiwa, nahone zwi tou vha nyengedzedzo ya vhuḓikumedzeli vhu re hone.Musi dziṅwe thusedzo dzo fhaṱwa nga kha maanḓa a mbekanyamushumo dzi re hone, tshiṱuṱuwedzi tshi dovha tsha katela nḓila ntswa na vhutumbuli.Izwi zwi katela u ḓikumedzela kha zwine ra zwi vhidza uri ‘mushumo wa tshitshavha’. Ri khou shuma kha mahumbulwa a kale a uri  a hu na ṱhahelelo ya mushumo une wa fanela u itwa u tandulula thaidzo nnzhi dza matshilisano tshitshavhani tshashu. Tshipikwa ndi u tikedza vhukoni vhuhulwane vhu vhonalaho, vhukoni ha vhurangeli na ha zwiimiswa vhu re hone tshitshavhani nga vhuphara u dzhenisa vhathu mushumoni une wa dzhiela nṱha madzangalelo a  vhoṱhe. Mushumo uyu u kwama thero dza tshaka dzo fhambanaho, hu tshi katela tsireledzo ya zwiḽiwa, u fhelisa khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu, u khwiṋifhadza madzulo a tshayanzudzanywa na zwiṅwe zwinzhi.Hezwi zwi ḓo engedza ndingedzo dza sekhithara ya phuraivethe, zwi tshi tendela tshikalo tshihulwane na tshanduko kha zwa matshilisano khathihi na nḓila ntswa dza vhushumisani na tshitshavha.Tshiṱuṱuwedzi tshi katela mbekanyamushumo ya lu shaka  ntswa ya u thola vhathu sa vhagudisi na vhathusi zwikoloni. Zwikolo zwi khou thola vhathu zwa zwino, u ṋetshe dza zwikhala zwiswa kha vhupo vhuṅwe na vhuṅwe u mona na shango nga vhu phara.Mushumo wa muvhuso  a si mushumo u sa ṱoḓi zwikili fhedzi. Hu khou sedzwa na kha masia oṱhe a  vho khunyeledzaho pfunzo dza nṱha, na zwikhala zwa vhaongi, vho gudelaho saintsi, vha mishumo ya zwanḓa na vhaṅwevho.Tshiṱuṱuwedzi tshi ḓo dovha tsha tsireledza mishumo kha dzisekhithara dzi sa koniho u ḓitsireledza dzo kwameaho lu shushaho nga dwadze. Thikhedzo i ḓo ṋetshedzwa vhashumi kha Mveledziso ya Nyaluwo ya Ṅwana a tshe Muṱuku, nga mannḓesa vha ḓishumi vha vhafumakadzi Vhorabulasi vhaṱuku vha fhiraho 74,000 vha ḓo ṱanganedza mindende ya ndambedzo kha zwa mveledzo.Sa lushaka, ri ṱoḓa vhutsila na mvelele u takusa mimuya yashu hafhu – tshiṱutuwedzi tshi ṋetshedza ndambedzo ya masheleni ntswa u thusa sekhithara uri i dovhe i kone u ḓiimisa, zwi tshi katela na thikhedzo kha u sikwa ha zwi re ngomu ha didzhithala na u ṱanḓavhudza vhuvha mbadzi ha eḽekiṱhironiki kha inthanethe.Hezwi zwi ḓo konisa vha tsila u ḓowela milayo miswa ya zwa maraga ye dwadze ḽa ri hwesa yone roṱhe na u dzhavhula zwikhala zwiswa zwa nyaluwo. Tshikonisi  tsha ndeme tsha tsiko ya mishumo nga vhuphara, tsho itwaho uri tshi vhe tsha vhuṱhogwa vhukuma nga dwadze, ndi vhuṱumani.  U kunda u fhandekana ha didzhithala, tshiṱuṱuwedzi tshi ḓo ṋetshedza zwirathisi zwo angalalaho zwa luvhilo luhulu zwi sa ḓuriho kha miḓi ya mbuelo ṱhukhu nga kha thikhedzo ntswa dza ṱhumanyo na ṱhanḓavhudzo ya WiFi ya mahala ya nnyi na nnyi.Musi shango ḽashu ḽi tshi khou vha khwiṋe u bva kha mutshinyalo wo vhangwaho nga dwadze ḽa tshitzhili tsha corona, ri hune a ri timatimi vhuhulu ha mushumo u re phanḓa hashu. Ri fanela u swikela mvusuludzo ya ikonomi i katelaho vhathu vhoṱhe nga u ṱavhanya. Ri fanela u ita uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha khou dovha  hafhu vha shuma . Ri fanela u dovha ra kona u bvelela hafhu kha  ṋetshedzo  ya tshumelo ya ndeme na themamveledziso ya ndeme, ri tshi tandulula hafhu khaedu dza zwa matshilisano na u shandukisa ḽokhesheni na vhupo ha mahayani. Mushumo wa tshitshavha ndi tshis humiswa tshine tsha nga ita zwoṱhe zwa zwi re afho nṱha: u sika mishumo kha tshikalo tshi ṱoḓeaho lwa tshifhinganyana musi maraga  i tshi khou vhuelela ngonani, na u sika ndeme ya matshilisano kha mushumo wonoyo. Tsumbo i dzulela u ṱanzie lwa kha mbekanyamushumo khulwane dza zwa mishumo ya tshitshavha dzo thomiwaho nga United States nga murahu ha Mutsiko Muhulu wa Ikonomi miṅwahani ya vho 1930. Itshi a tsho ngo vha tshiṱuṱuwedzi fhedzi, tsho dovha tsha takusela nṱha u shela mulenzhe nga tshitshavha na mukatelo.Hu na tsumbo dzo vhalaho dza mbekanyamushumo dza vhutumbuli ha mushumo wa tshitshavha kha ḽifhasi ḽi khou bvelelaho, hu tshi katelwa na India, Ethiopia na fhano Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo idzi dzi ita vhubindudzi thwii kha ikonomi dzapo, dzi tshi swikela vhupo vhu shayaho u thoma, u tikedza mabindu maṱuku apo u bva afho dza rothela dzi tshi ya kha ikonomi nga vhuphara.Dzi dovha dza ṱuṱuwe dza u shela mulenzhe nga tshitshavha na mukatelo, dzi tshi ṋetshedza lushaka nḓila dza u shandukisa matshilo avho sa musi vha tshi thoma maitele maswa a zwa mushumo. Nga u ita izwi, vha shela mulenzhe kha u shandukisa zwoṱhe kha ndinganyiso yapo na kha tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho.Ndambedzo nga muvhuso kha tshitshavha  u tikedza mishumo na u sika zwikhala zwa ikonomi zwi vhumbaho ndeme ya matshilisano zwi ita zwithu zwinzhi u fhira u tandulula tshiwo tsha u shayea ha mishumo fhedzi.Zwi ṋea phindulo, ngauri zwi shumisa zwishumiswa zwa muvhuso u fhindula kha ṱhoḓea dza lushaka lwapo, hu nga vha vhupo ha u awela kana ha u ḓimvumvusa, tsireledzo ya zwiḽiwa, senthara dza mveledziso ya nyaluwo ya vhana vhaṱuku, kana u itela bada dza khwiṋe dzi swikeleleaho.I bvela phanḓa, ngauri i ṋetshedza tsireledzo ya zwa matshilisano na tsireledzo ya mbuelo kha avho vha shayaho na zwiḽiwa ngauri vha khou balelwa u wana mishumo.Ndi vhubindudzi kha vhumatshelo, ngauri i tikedza adzhenda ya u vusuludza  ikonomi nga vhuphara nga u ita vhathu vhashu uri vha shume kha u khwiṋisa themamveledziso ya lushaka na ya masipala.Nga thikhedzo kha tshiṱuṱuwedzi , ri khou sikela mishumo avho vha i ṱoḓaho, ra shandukisa lwa tshoṱhe matshilo a zwitshavha zwoṱhe.U fana na mbekanyamushumo dza  mushumo wa tshitshavha u mona na ḽi fhasi, tshiṱuṱuwedzi itshi tshi tikedza na u tshimbilelana na mushumo wa vhuṱhogwa wa sekhithara ya phuraivethe kha u sika mishumo. Tsho fha mbana na zwiṅwe, ngauri musi mvusuludzo i tshi khou bvelela, , tshikalo tsha mi shumo ya tshitshavha tshi ḓo tsela fhasi.Tshenzhemo ya mushumo na zwikili zwo wanwaho nga vhavhuelwa vha Tshiṱuṱuwedzi tsha Vhusikamushumo tsha Muphuresidennde i ḓo khwiṋisa khonadzeo dza u wana mushumo wo fanelaho.Tshenzhemo yo wanwaho i dovha ya vha nḓila ya u ya kha mushumo wa vhuḓibindudzisi. Vhadzheneli vha ḓo khwiṋi fhadza zwikili na vhukoni havho ha u thoma mabindu a vhone vhaṋe, vha nga shumisa mbuelo yo khwaṱhaho yo ṋetshedzwaho nga mushumo wa tshitshavha u ya kha maṅwe masia a miṅwe mi shumo i ḓisaho mbuelo.Ndo dzulela u khwaṱhisedza uri tshiwo tsha COVID-19 ndi fasiṱere ḽa zwikhala zwa u fhaṱa  khwiṋe hafhu. Nga tshino tshifhinga tsha vilili ḽihulwane, ri ḓo vha ri sa khou ḓiitela tshilidzi nga u ita pfulufhedziso dzi sa konadzei dzi no ḓisa ndavhelelo, ra vho fhedza ri khou kundelwa u dzi swikelela. Ndi ngazwo  thusedzo na thikhedzo dzoṱhe dza mishumo na zwa u kona u ḓitshidza dzi tshi lambedzwa lwo fhelelaho, hu na pulane ya u thomiwa ha mushumo i re khagala.Tshiṱuṱuwedzi tsha vhusikamishumo a si nga ha vhuḓikumedzeli vhu songo bviselwaho khagala u itela tshifhinga tshi ḓaho, fhedzi ndi nga ha u sikiwa ha mishumo hanefha zwino.Tshiṱuṱuwedzi ndi mbuelo ya vhuvhudzisi na vhukwamani ho angalalaho na mihasho ya lushaka, mavunḓu na ḓorobo khulwane uri zwi ole mbekanyamushumo ya mishumo ine ya nga bviswa kana u aluswa kha miṅwedzi ya rathi.Mihasho i thomaho mushumo na vhaṅwe vhashumisani kana vhathu vha kwameaho vho lingwa vhukoni havho ha u kona u thoma tshithu nga vhuronwane.Kha mbekanyamushumo dzoṱhe dzi welaho nga fhasi ha tshiṱuṱuwedzi, zwikhala zwi ḓo kunguwedzwa nga vhu phara na u tholiwa hu ḓo vha hu sa dzhiiho sia, ho vuleaho nahone hu re khagala.Zwipikwa zwe ra ḓivhetshela ndi zwine zwa konadzea, zwi a kalea na u swikelelea, zwa dovha hafhu zwa ḓisa ngudo u bva kha tshenzhemo dzo fhiraho na maitele kwao a dzitshakatshaka.Vhathu vhashu vho lugela na u ḓiimisela u shuma. Vhukoni vhuhuluhulu uvhu vhu fanela u langwa, na zwikili na vhukoni zwashu roṱhe zwi ḓo shumi swa kha u fhaṱa nga huswa shango ḽashu nga murahu ha dwadze ḽa tshitzhili tsha corona.Tshiṱuṱuwedzi tsha Vhusikamushumo tsha Muphuresi dennde tshi ṋetshedza tshik hala tsha u femuluwa kha vha miṱa ye ya konḓelela vhuria vhulapfu vhu konḓaho vha tshi khou wana mbuelo dzo fhu ngudzwaho, na kha vhathu vho fhedzaho tshifhinga tshilapfu vha sa shumi.Mushumo wavhuḓi wa vhukuma ndi pfanelo ya muthu muṅwe na muṅwe. Ndi tshiimo tsha nyaluwo ya ikonomi tshi teaho u itea phanḓa ha zwoṱhe na vhudziki ha matshilisano.Nga u shumisa pfanelo iyi ya mutheo, Tshiṱuṱuwedzi tsha Vhusikamushumo tsha Muphuresidennde tshi khou shela mulenzhe zwihulu kha u kona u dzhia tsheo nga u ṱavhanya u fhaṱa tshitshavha tshi shumaho.