U shandukisa sekhithara ya zwa vhulimi

vukuzenzele unnamed

Zwenezwino, Muhasho wa zwa Vhulimi, Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu (DLRD) wo ḓivhadza uri miraḓo ya tshitshavha i ḓo kona u ita khumbelo ya u hira mavu a linganaho hekithara dza 700 000 dza mavu ane ha khou shumiswa lwo linganaho kana mavu a muvhuso kha mavunḓu a sumbe.Mavu a zwa vhulimi ndi thikho ya zwiko zwa mupo. Vhuhone na kushumisele kwo khwaṱhaho kwa mavu a vhulimivhufuwi u itela u lima zwiliṅwa na vhufuwi ndi zwa ndeme kha matshilo ashu.Afrika Tshipembe ḽi na mavu manzhi o fanelaho zwa vhulimi, ane khao 37,9% ya mavu oṱhe a khou shumisiwa kha vhulimi ha vhuvhambadzi.Sa maṅwe mashango manzhi, mavu ashu o teaho vhulimi a kha khombo ya u tshinyala, ṱhahelelo ya maḓi na u shumiswa sa vhupo ha u fhaṱa vhudzulo ha dziḓoroboni. Ri khou xelelwa nga mavu a ndeme a zwa vhulimi nga kha dzitshanduko dza kushumisele kwa mavu.Ro sedza ḓivhazwakale yashu, u ṱandavhudza tswikelelo ya mavu a zwa vhulimi ha vhuvhambadzi na vhulimivhufuwi ha u ḓitshidza ndi tshone tshipikwa tsha ndeme tsha lushaka.Naho nga murahu ha mai tele a mbuedzedzo ya mavu a -1994 mavu o humiselwa na u kovhelwa vharema vha Afrika Tshipembe, maitele mavhi a Mulayo wa Mavu wa Vhadzulapo wa 1913 u bvela phanḓa u vha maitele a vhuṋe ha mavu a mabulasini.Mulayo wo fhirela phanḓa na kha u dzhiela dzimiḽioni dza vhathu mavu a vhomakhulukuku wavho.Musi vhuṋe ha mavu vhu tshe zwanḓani zwa vhathu  vha si vhanzhi, na mveledzo ya mutheo ya zwa vhulimi na matshimbidzele azwo zwi tshe zwanḓani zwa vhorabulasi vha vhatshena, masiandaitwa a maitele a kale a tshe na riṋe na ṋamusi.Ndango khulwane ya mavu nga tshigwada tshiṱuku ine ya khou bvela phanḓa kha maitele a ndeme a mveledzo a fanaho na mavu a i tou vha tshikhukhulisi kha mvelaphanḓa ya tshitshavha tsha pfanelo dzi linganaho fhedzi; i dovha hafhu ya vha maitele a vhangaho pfudzungule tshitshavhaniṰhoḓea ya mavu a vhulimivhufuwi i khou aluwa, zwihulu kha vhashai vha vhuponi ha mahayani. Nga vhanga ḽa mbuno dzo vhalaho, luvhilo lwa mbuedzedzo ya mavu kha sekhithara iyi ndi lu ongolowaho nahone a lu fushi. Maitele a u shandukisa vhuṋe ha mavu a zwa vhulimi ndi a ndeme hu si u itela u khakhulula vhukhakhi ha kale fhedzi, fhedzi na u itela u tsireledza nḓisedzo ya zwiḽiwa ya lushaka lwashu. Sa zwe zwa bulwa kha muvhigo wa Tshigwada tsha Vhatsivhudzi vha Muphuresidennde wa 2019 nga ha Mbuedzedzo ya Mavu na Vhulimi, “musi ri kha ḓi rumela zwiḽiwa kha maṅwe mashango, fhano hayani vhathu vha vhuponi ha mahayani vha linganaho 41% na vha dzulaho ḓoroboni vha 59,4% vha na ṱhahelelo ya zwiḽiwa yo kalulaho.” Mbuedzedzo ya zwa ndimo yo vha tshipikwa tsha ndeme kha ndaulo dzoṱhe nga u tevhekana u bva tshe  demo kirasi ya vha hone.Vhukati ha 1994 na Ṱhafa-muhwe 2018 muvhuso wo ṋekedza hekithara dza miḽioni dza 8,4 dza mavu kha vhathu vhe vha vha vho tsikeledzwa nga  kha mbekanyamushumo ya mbuedzedzo ya mavu. Fhedzi mvelaphanḓa iyi  i fhasi ha 10%  dza mavu oṱhe a bulasi dza vhuvhambadzi. Kha Mulaedza wanga wa Lushaka  mathomoni a ṅwaha ndo ḓivhofha uri mavu a ndimo ane a langwa nga muvhuso  a ḓo ṋekedzwa u itela vhulimivhufuwi hu si kale. Heḽi ndi ḽiga ḽihulwane kha maitele a mbuedzedzo ya zwa ndimo, nahone zwi bveledza zwe zwa fulufhedziswa kha Tshata ya Mbofholowo zwauri mavu a ḓo kovhekanywa kha vhane vha shuma khao.Bono ḽashu ḽa u kovhela hafhu mavu ḽo livha kha u wana ndinganelo vhukati ha vhulamukanyi ha nnyi na nyi na  khakhululo,  na u engedza zwibveledzwa zwa vhulimi nga u ḓisa vhorabulasi vha vharema  kha mvelele ya ikonomi.Mavu ndi ndaka i bveledzaho  ine ya ḓisa mbuelo nahone a nga shumisiwa sa tsireledzo kha u wana dziṅwe ndaka.Ri tea u khwaṱhisedza uri mavu ane a khou wanala hu tshi itelwa vhulimivhufuwi a khou shumiswa lwa mbuelo. U itela u tsireledza mavu a muvhuso ane a  ṋekedzwa u itela vhulimi, khiriso/ḽisi a i nga koni u shumiswa nga muṅwe muthu. Vhane vha ḓo wana mavu vha ḓo tea u saina thendelano ya ḽisi na muvhuso nahone vha badela masheleni a ḽisi ane a lingana ndeme ya  mavu ane vho a hira.Ri tea u khwaṱhisedza uri vhorabulasi vha wana thikhedzo lwendoni lwa u bveledza mbuelo na u vha na mvelaphanḓa.Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo iyi, vhavhuelwa vha mavu vha ḓo pfumbu dzwa nga ha ndangulo ya zwa masheleni na mveledziso ya bindu. Tshenzhemo yo sumbedza uri vhorabulasi vhane vha kha ḓi khou bvelela  na vhorabulasi vha mavu maṱuku vha anzela u shaya vhukoni ha u langa masheleni na u shumisa zwikhala zwa  mimakete u wana mbuelo na u ṱanganela kha sisiṱeme ya matshimbidzele a zwibveledzwa.Ri khou thoma u vhea phanḓa vhaswa na vhathu vha na vhuholefhali sa vhone vhavhuelwa.Ho vha na gundo ḽi vhonalaho kha u manḓafhadza  vhorabulasi vha vhafumakadzi nga  fhasi ha  Pulane ya Mbonelaphanḓa ya U wana  Mavu (PLAS). Kha vhunzhi ha mavunḓu, vhafumakadzi vho ṋekedzwaho dzibulasi nga  DLRD vho kona u bvelela kha u dzi shumisa  nga vhukoni na u dzhena kha mveledzo ya vhuvhambadzi. Nga nṱha ha u wana mavu, Muhasho u khou bvela phanḓa na u bi ndudza kha themamveledzi so, tshomedzo na mitshini  u itela uri  havha vhoramabindu vha kone u bvelela zwavhuḓi kha u tshimbidza mabindu avho.U ṱandavhudza tswikelelo ya mavu na zwikhala zwa  vhulimivhufuwi zwi ḓo tikedza u sikwa ha mishumo  na  mveledziso  ya zwa mabindu, na u khwiṋifhadza mimakete ya  zwiḽiwa , zwibveledzwa zwa vhulimi na tshumelo.Tshipikwa tshihulwane  tsha u ṋetshedza zwipiḓa zwa mavu izwi ndi u shandukisa mbono ya shango kha zwa vhulimi nga u sika murafho wa vhorabulasi. U hirisa mavu kha nyimele dzi fushaho ngaurali  zwi tea u vha ṱuṱuwedza uri vha  vhe na mihumbulo mihulwane; uri vha songo limela u alusa mabindu avho fhedzi, fhedzi na u itela u kovhelana lupfumo na  zwitshavha zwa hune mabulasi avho a vha vhuponi hazwo.Vha tea u ḓisa phodzo kha phambano dza kale. Vha tea u fhelisa kuvhonele kwa sia ḽithihi kwa uri vhorabulasi vha vhatshena ndi vhone fhedzi vho bvelelaho kha zwa  vhuvhambadzi Afrika Tshipembe, na uri vhorabulasi vha vharema vha ḓo dzulela u vha vhane ‘vha kha ḓi bvelela.’Kha u shuma haya mavu; kha u a shandukisa uri a shume lwa u bveledza, nga ngoho vha ḓo shandukisa mapfumo uri a vhe madzembe a ndimo. Vha ḓo vha vhone vhaimeli vha pfumedzano.