U pembelela vhafumakadzi nga u vha dzhenisa kha zwa ikonomivha dzhenisa kha zwa ikonomi

vukuzenzele unnamed

Nga Ṱhangule Afrika Tshipembe ḽi pe-mbelela Ṅwedzi wa Vhafumakadzi. Mushumo uyu u sumba tshiga tsha anivesari ya ḓuvha ḽe nga 1956 vhafumakadzi vha 20,000 vha gwalaba vha ya Union Buildings  – gogo ḽa vha tshifumakadzini vha ambaho nyambo dzo fhambanaho, vha bvaho fhethu ho fhambanaho na vha mirafho yoṱhe. Vho vhumbana kha migwalabo yavho ya u lwela uri hu fheliswe milayo i thivhelaho mbofholowo ya u tshimbila kha vharema na pfanelo dzavho dza u tshila vho vhofholowa.
Maimo na vhuimo ha vhafuma kadzi Afrika Tshipembe ṋamusi zwo fhambana vhukuma na zwe zwa ṱangana na vhomme na vhomakhulu washu nga 1956. Ri bva kule u swikela Afrika Tshipembe ḽi si na khethano nga lukanda, mbeu, ḽa dimokirasi, ḽi bvelelaho nahone ḽo vhofholowaho. Ho vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha u khwinisa matshilo a vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe kha sia ḽa ikonomi, poḽotiki na kha matshilo a vhathu.Kha tshifhinga tshenetshi tshi-thihi, ri a zwi ḓivha zwauri hu na zwinzhi hafhu zwine ra khou tea u zwi ita. Vhafumakadzi vha kha ḓi ṱangana na zwa khethululo, u vhaiswa na dzikhakhathi, vha hwala mutsiko muhulu wa vhushai.Arali ri tshi khou ṱoḓa u wedza nga ngoho pfulufhedziso dza Ndayotewa yashu ri tea u lingedza nga maanḓa u sedzana na zwa u sa dzheniswa kha zwa masheleni na kha zwa ikonomi zwine zwa ita uri vhafumakadzi vha ḓiwane vha songo tsireledzea kha dzikhakhathi na u tambudzwa.Ro dzhena kha fulo ḽihulwane ḽa vhutumbuli ḽine ḽa ri ṱumanya na ndingedzo dza ḽifhasi dza u swikela ndinganyiso ya mbeu nga 2030. Ndinganyiso ya Murafho ndi mafhungo a sumbaho tshanduko na ṱhuṱhuwedzo u itela u fhelisa khethululo na dzikhakhathi zwi itelwaho vhafumakadzi na u itela u shela mulenzhe nga nḓila i linga-naho kha zwa poḽotiki, matshilisano na zwa ikonomi.Sa tshipiḓa tsha fulo iḽi, ro dzhenela kha ‘Ṱhanganelano dza Ndivho nthihi’ mbili, iṅwe ndi ya pfanelo na vhulamukanyi ha zwa ikonomi ngeno iṅwe i tshi lwisana na khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu. Vhuvhili ha thero idzi ndi dza ndeme kha mafhungo a lushaka lwashu riṋe vhaṋe.Kha miṅwedzi ya fumithihi u bva tshe Pulane ya Nyito i Sedzaho zwa Shishi ya u fhelisa khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu na u vhulawa ha vhathu vha tshifumakadzi ya thoma u shuma ro vha na mvelaphanḓa ya u engedza thi-khedzo na ndondolo kha vhaponyi, nahone mvelaphanḓa i khou itwa kha mbuyedzedzo ya zwa mulayo u itela uri vha wane tsireledzo khulwane.Kha ṅwedzi wa Ṱhangule, ri thoma u shumisa Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Lushaka u fhelisa khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu na zwa u vhulawa ha vhathu vha tshifumakadzini. Tshipiḓa tshihulwane tsha pulane iyi ndi u vhona uri hu vhe na u dzheniswa nga vhunzhi ha vhafumakadzi kha zwa masheleni. Izwi zwi khou itwa ngauri hu na vhuṱumani ha tshayandinganyiso kha zwa ikonomi na kha zwa matshilisano. Tshiimo tsha ikonomi tsha vhafumakadzi Afrika Tshipembe tshi itisa uri vha vhe vha songo tsireledzea kha u tambudzwa. Zwo ralo ri tea u khwaṱhisa thikhedzo kha vhafumakadzi u itela uri vha kone u ima nga vhone vhaṋe kha zwa masheleni. Ro ita tshivhalo tsha vhuḓikumedzeli kha zwa Ndinganyiso ya Murafho zwine zwa ḓo sedzwa khazwo nga kha Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Lushaka. Tsha u thoma, ri khou ya u tshimbidza zwa u dzhenisa vhafumakadzi kha zwa ikonomi nga kha zwirengwa nga muvhuso. Ro vhea tshipikwa tsha u vhona uri phesenthe dza henefha kha 40 dza tshumelo na thundu dzi rengwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso zwi waniwe kha mabindu a langwaho nga vhafumakadzi.Tsha vhuvhili, ri khou ya u engedza thikhedzo ya SMME dzi langwaho nga vhafumaka-dzi na kha vhafumakadzi vhane vha shuma kha sekithara zwadzo kana vha sa shumi. Izwi zwi ḓo katela u shumisana na sekithara dza zwa masheleni u itela tswikelo na khonadzeo ya tshumelo dza zwa masheleni kha vhafumakadzi.Tsha vhuraru, ri ṱoḓa uri vhafumakadzi vhanzhi vha kone u swikela vhubveledzisi vhu ngaho sa ha mavu. Ndi zwa ndeme zwauri vhafumakadzi ndi vhavhuelwa vha mbekanyamushumo dza mbuyedzedzo ya mavu dzi no khou bvelela. Ndi zwa ndeme zwauri kha R75 miḽioni ya ndiliso ya COVID-19  yo vhetshelwaho zwa vhulimi phesenthe dza 53 dza vhavhuelwa hu ḓo vha vhafumakadzi vha mahayani. Ri tea u vhona uri zwi tshidzaho vhafumakadzi na vhalimi zwavho zwi ise phanḓa na u wana thikhedzo na musi dwadze ḽo no fhira.Tsha vhuṋa, ri tea u vhona uri vhafumakadzi vho tsireledzea kha khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu mushumoni. Kha he-zwi, ri ḓo vha ri tshi khou shuma kha lushaka na kha dzingu u itela khwaṱhisedzo ya Buthano ḽa ILO ya Khakhathi na u Vhaiswa Mushumoni.Zwo ambiwa uri mbofholowo ai sokou ḓa fhedzi i tou shumelwa.Mbofholowo ya vhafumakadzi a i tou vha maipfi o tou ṅwalwaho fhedzi nga nnḓa ha musi i tshi tshimbidzana na vhuḓikumedzeli vhu bvaho kha sekithara dzoṱhe dza lushaka.Musi ri tshi khou lugisela u fhaṱa nga huswa ikonomi yashu nga murahu ha dwadze ḽa tshitzhili tsha corona , ro amba uri a ri sokou hu mela he ra vha ri hone musi ṱhaho ya vairasi i sa athu vha hone. Ri tea u fhaṱa ikonomi yo fhamba-naho ya ndeme ine, kha zwoṱhe, ya khwinisa nga maanḓa tshiimo tshi vhonalaho tsha vhafumakadzi.Izwi zwi amba uri vhubindudzi hashu kha themamveledziso a vhu tei u tikedza fhedzi mvele-dziso ya nḓowetshumo dzapo, zwi tea u ya na kha mabindu a langwaho nga vhafumakadzi. Zwi tea u sikela zwikhala zwa mushu mo vhafumakadzi kha masia oṱhe a vhupulani, ṋetshedzo ya masheleni, vhufhaṱi na u londola themamveledziso. Nga kha maga a fanaho, musi ri tshi engedza mbekanyamushumo dzashu dza mishumo ya tshishavha, ri tea u vhona uri vhafumakadzana nga maanḓa ndi vhone vha topolwaho sa vhashelamulenzhe. Nṱha ha mbuelo, mbekanyamushumo hedzi dzi ḓo vha ṋetshedza zwikha la zwa u swikela vhuṅwe vhukoni na tshenzhemo zwi ṱoḓeaho u itela u dzhena kha ikonomi khulwane.Sa izwi hu vhuḓifhinduleli ha muvhuso u ṋetshedza zwikhala zwa ikonomi vhafumakadzi na u sika mutheo kwao u itela u tshimbidza zwa ndinganyiso ya mbeu, muṅwe na muṅwe kha vhadzulapo u tea u ita mushumo wawe.Mabindu a tea u tikedza vhubi-ndudzi vhu langwaho nga vhafumakadzi musi hu tshi rengwa  thu-ndu. Vha tea u thola vhafumakadzi vhanzhi na u vhea vhafumakadzi vhanzhi kha maimo a vhulanguli.Hezwi zwoṱhe ndi zwa ndeme ho sedzwa zwauri rekhodo dza sekithara dza phuraivethe kha vhaimeli vha mbeu kha masia a vhulanguli dzi salela murahu kha dza sekithara ya nnyi na nnyi. Hezwi ndi mafhungo ane a ambiwa a tshi dovhololwa kha nyambedzano dze nda vha nadzo na tshivhalo tsha madzangano a mabindu a vhafumakadzi. Hu tshi shumiswa maga a eḓanaho, ri tea u fhelisa zwa u sa lingana ha mbeu musi hu tshi holelwa vhanna na vhafumakadzi, hu dzhielwe nṱha maitele a miholo i eḓanaho kha mishumo i eḓanaho zwine zwa vha kha Mulayo wa Ndinganyiso ya Mushumo.Vhafumakadzi vha tea u tsirele-dzwa kha u vhaiswa na khethululo mishumoni. Zwi kha  vhatshi-mbidzi vha vhuendedzi, vhalauli vha dziyunivesithi, khoro nda-nguli ya zwikolo na madzangano a vhurereli u ita nyimele dza uri vhafumakadzi na vhasidzana vha ende, vha gude na u rerela vho tsireledzea.Ri tea u fungelela ra ya phanḓa na ndingedzo dzashu dza u fhelisa vhukunzi vhu itelwaho wa inwe mbeu, khethululo i itelwaho vhafumakadzi ho sedzwa mbeu, na u vhusiwa nga vhanna. Ndi maitele haya ane a itisa uri hu vhe na mutsiko u itelwaho vhafumakadzi.Zwi kha riṋe – roṱhe vhanna na vhafumakadzi – u khwaṱhisedza uri ndeme, vhuimo na mihumbulo zwa vhafumakadzi a zwiho fhasi ha zwa vhanna. Zwi kha riṋe sa vhabebi na vhomakhulu u fara na u alusa vharwa na vhananyana vhashu nga nḓila i fanaho.Zwi kha riṋe vhanna u hana na u amba zwi khagala ri tshi hanedzana na khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu hoṱhe hune ra zwi vhona, naho ri tshi nga hanedzana na khonani, vhokhotsi, vharathu kana vhakomana vhashu.Kha ri vhe murafho une kha tshifhinga tshashu ra fhelisa zwa u kandeledzwa ha vhafumakadzi kha masia oṱhe. Murafho wa muhaga wa 1956 wo gwalabela roṱhe. Ndi vhuḓifhinduleli hashu u ita izwi ri tshi itela vhone, riṋe na mirafho i ḓaho, ra sa fheṱe ifa iḽi ḽi ṱhonifheaho.