Ku lawula COVID-19 : Ekaya na le ka ndhawu leyi nyikiweke

Allison Cooper

MaAfrika-Dzonga votala lava kamberiwaka va kumeka va ri na khoronavha-yirasi (COVID-19) a va koti ku ti khetela etlhelo hikuva makaya ya vona i matsongo kuva va nga hanya no etlela eka kamara leri ri nga tirhisiweki hi munhu un'wana.Mfumo wu tiyisisile leswaku tindhawu to khetela etlhelo ti kona ta vanhu lava va nga kamberiwa va kumeka va ri na vuvabyi, na tindhawu ta nhlambulo tikona ta vanhu lava va nga yimela mbuyelo wo kamberiwa. Vukorhokeri hivumbirhi i mahala.Ku ya hi Dkd Marlin McCay, dokodela wo tshungula ma-vabyi mo ka ma nga tikanga loyi a kumekaka eFlorida eWest Rand , xo sungula lexi u faneleke ku xi endla loko u kamberiwile u kumeka u ri na COVID-19  i ku hunguta ku hangalaka ka ntluletavuvabyi. “U lava ku sirhelela ndyangu wa wena,” a vula. Ku endla leswi, u fanele u tikhetela etlhelo – kungava ekaya kumbe eka ndhawu yo khetela etlhelo. “Loko u tikhetela etlhelo swi vula leswaku u fanele u kuma xiphemu xa yindlu laha u nga hlanganiki na ndyangu hi-nkwawo. Kungavi na munhu loyi a tshunelaka eka timitara tinharhu eka wena. U fanele u dya u ri wexe; tirhisa swibye swa wena; tirhisa xindlwana xa wena, loko swi koteka; naswona tiyisisa leswaku aku na ku hlangana na munhu un'wana endyangwini.“Dokodela wa wena kumbe muhlayisi wa wena u fanele ku ku pfuna hi yin'wana ya mirhi ku hunguta swikombeto swotala, ngopfu ngopfu swilo swo fana na switlhavi swa miri na swivavi, ku pandza ka nhloko na ku hisa miri. Ku na tivhitamini ta kahle leti munhu a nga ti tirhisaka ku tshama a hanye kahle,” a vula.Switlhela swi va na nkoka ku wisa swinene na ku nwa mati mo ringanela kumbe swihalaki swo vonikela ku endlela leswaku mitsakamiso ya wena yi tshama yi ri na muhlovo wo vonikela. Vanhu vo tala lava va nga na mavabyi mo ka ma nga tikanga va ta sungula ku antswa eka vhiki ro sungula ra swikombeto swo sungula, kambe swi na nkoka ku langutisa swikombeto swa wena kahle. Loko u va na tisayini ta xi-hatla, kufana na kutikeriwa ku hefemula, swivavi swa xifuva kumbe ntshikelelo exifuveni lowu wu nga heleku, ku khohlola ngati, ku hlanganana, ku twa vurhongo swinene kumbe milomo kumbe xikandza xa wasi u fanele ku vitana ambulense kumbe u ya exibedhlele hi xihatla.
Tindhawu ta HlambuloLava va nga koteki ku va ekule na van'wana lava tshamaka ekaya, mfumo wu endlile tindhawu ta mahala ya nhlambulo etikweni hinkwaro ku hlayisa wena na varhandziwa va wena.Mfumo wa Kapa-Vuxa waha ku humesa tikhomente ku-suka eka vavabyi hi mayelana na tindhawu leti to khetela etlhelo.Marie Jantjies wo huma eWitzenberg u kunguhatile ku landzelela xitsundzuxo xa vatirhi va swa rihanyo a ya eka ndhawu yo khetela etlhelo hikuva manana wa yena wa 97 wa malembe hi vukhale u tshama na yena na vana va yena naswona a lava ku va sirhelela. “A ni khomiwe kahle. Swakudyaa swi ri kahle – naswona a swiri kahle kutlula swa le kaya. Ndzi lemukile leswaku a ni fanele ku tshama niri na ntshembho. A ni chuwhile, kambe ni khongerile ni ringeta ku wisa,” a vula.“Ndhawu liya yi nga hlayisa vutomi! I ya kahle swinene,” ku vula John Arnoldus, loyi a nga hola eka COVID-19  eka ndhawu yo khetela ethlhelo eDrakenstein. “Un'wana wa vanghana va mina a ri eka nhlambulo ekaya naswona u hluphekile ku hola a ri yexe.
Ndzi n'wi byerile leswaku a tihlanganisa na vanhu lava va nga ndzi hlayisa – hi yona ndlela yo antswa. Nseketelo wa vatirhi va swa rihanyo na mufambisi wa kwele – lowu wu ku humesaka,” a vula.Arnoldus a kanakana eku-sunguleni ku ya eka ndhawu yo khetela etlhelo hikwalaho ka vonelo ro ka ri nga ri rona ra leswaku loko u ya eka ndhawu yo fana na leyi u ta vabya swinene u lova. “A ndzi langutele swo chavisa, kambe ndzi amukeriwile kahle. Ndzi hluvulela vatirhi xihuku! Va ndzi hlamuserile leswaku tanihiloko ndziri na COVID-19 , a ku na munhu loyi a nga ta ndzi endla leswaku ndzi vabya eka ndhawu leyi,” a vula.
Xana u nga langutela yini eka ndhawu ya nhlambulo?Kuya hi Mfumo wa KapaVuxa, swidingo swa wena hinkwaswo swa hlayisiwa. U ta kuma swakudya hi mfanelo, vulanguteri bya rihanyo hi mutirhi wa swa rihanyo, vukorhokeri byo hlantswa, ntshamiseko na kurhula loko u karhi u hola na vutleketli ku ya na ku vuya endhawini leyi.
“Switlhela swi va na nkoka ku wisa swinene na ku nwa mati mo ringanela kumbe swihalaki swo vonikela ku endlela leswaku mitsakamiso ya wena yi tshama yi ri na muhlovo wo vonikela.” 
Loko u nga koti ku tikhetela etlhelo, foyinela National CoronavirusHotline eka0800 029 999 ku kuma vuxokoxoko byo tala hi ndhawu yale kusuhi na wena yo khetela etlhelo kumbe ya nhlambulo.SWI NA NKOKA  swinene ku tihambanyisa na van'wana, kungava ekaya kumbe eka ndhawu yo khetela etlhelo, loko u kamberiwile u kumeka u ri na COVID-19 .