Sita kutsi sivimbe kubhebhetseka kweCOVID-19  

vukuzenzele unnamed

Sive sakitsi sibukene nenkinga lenkhulu-kati emlandvweni  wetfu wentsandvo yelinyenti. Ngetulu kwetinsuku leti-120, siphumelele kubambelela kubhebhetseka kweligciwane lelibanga umonakalo lomkhu-lukati emhlabeni wonkhana.
Kodvwa nyalo, kwandza kakhulu kwekusuleleka lese-lulekwe ngako tati tetekwe-lapha kutsi  kuyeta, sekufikile. Bangetulu kwekota yesigidzi bantfu baseNingizimu Afrika lasebasuleleke ngaleligciwane le-corona, siyati futsi kutsi kwesuleleka lokunyenti kuse-ngakabonwa. Nyalo sesitfola tehlakalo tekwesuleleka letinsha letingetulu kwe-12,000 malanga onkhe. Kusukela kwa-cala lokubhedvuka ngenyanga yeNdlovulenkhulu, lokunge-nani sekushone bantfu laba-4, 079 ngenca yale-COVID-19.
Njengaloku kunemakhata lashubisa umnkantja lahlasele lelive lakitsi lachamuka eNingi-zimu ye-Atlantic ngalesikhatsi semnyaka, timbalwa tincenye talelive letingeke titsintfwe nguleligciwane le-corona. Lesi-vunguvungu saleligciwane le-corona sinelulaka lolukhulu futsi sibhubhisa kakhulu kwengca nome ngabe yini lesikwatiko kwaphambilini. Imitfombolusito yetfu isebenta ngalokwecile futsi seyisondzele emikhawulweni yayo. Lokwandza kwekwesuleleka tingcweti tetfu tetekwelapha kanye nabososayensi laba-kubiketele etinyangeni letintsatfu letengcile nyalo sekufikile. Kucale eNshonalanga Kapa kantsi futsi sekusendleleni kuya eMphumalanga Kapa naseGauteng.Nanome kunjalo, ngesikhatsi kusuleleka kwandza kakhulu, kubalulekile kucaphela kutsi lizinga lemaphesenti la-1.5 ala-bo labashonako lisemkhatsini walaphasi kakhulu emhlabeni. Loku kucatsaniswa ne-avareji yemhlaba wonkhe yemaphe-senti la-4.4 elizinga lalabasho-nako. Lelinani lelincane lala-bashonako kulelive kungenca yesipiliyoni kanye nekutinikela kwetingcweti tetfu tetemphilo kanye netinyatselo letiphutfu-mako lesititsetse sakha emandla ekwenta umsebenti eluhlelweni lwetfu lwetemphilo.Njengaloku linyenti leba-ntfu bakitsi batsatse sinyatselo sekuvikela kubhebhetseka kwaleligciwane, kodvwa ku-khona labanye labangakwenti loko. Kukhona labanye emkhatsini wetfu labangayishayi mkhuba lemitsetfomgomo le-shayiwe yekulwa nalesifo. Kusekhona lolubhubhane, kugibela eteksini ungakafaki sifonyo, kuhlangana nebangani, kuhambela imicimbi yemadzili nome ngisho nekuvakashela umndeni, kungabhebhetsekisa leligciwane kalula futsi kube khona labalahlekelwa timphilo tabo. Lesi kungaba sifo lesibangwa ligciwane kodvwa libhebhetsekiswa kutiphatsa kwemuntfu. Ngenca yetento tetfu – talowo nalowo, temindeni, temimango, – singakhona futsi kufanele kutsi siyigucule  indlela yalolubhubhane kulelive lakitsi. Kudzingeka kutsi sifake sifonyo sendvwangu lesivala imphumulo nemlomo nangabe siphuma ekhaya. Kufanele kutsi sichubeke sigeze njalo tandla tetfu ngensipho nemanti nome ngesibulalimagciwane. Ku-fanele kutsi sichubeke sigeze futsi sihlante ngesibulalimagciwane lonkhe lingetulu letindzawo lapho kutfolakala khona bantfu. Lokubaluleke kakhulu, kufanele kutsi sishiye libanga lekukhweshelana leliphephile – lokungenani lemamitha lamabili – kulomu-nye umuntfu. Nyalo sekunebufakazi lobusha lobuvelako bekutsi leligciwane lingahlala emoyeni etindzaweni lapho kunesicuku sebantfu, letivalekile nome letingangenisi kahle umoya. Ngaleso sizatfu-ke kufanele kutsi sitente ncono timondzawo letingekhatsi tetindzawo temmango lapho bungoti bekusuleleka ngalesifo bubukhulu kakhulu.Sincumo setfu sekumemetela kumiswa-nsi kwemisebenti, iminyakato nekuhlala ekhaya kwavelonkhe kwavimbela ku-suleleka lokukhulu ekucaleni ngesikhatsi tinsita tetfu tetemphilo betisengakalungeli kahle, lokuyintfo lengabe ya-holela ekulahlekelweni kakhulu timphilo tebantfu.Kulesikhatsi lesibe naso, sitsatse tinyatselo letimcoka tekucinisa kuphendvula kwetfu ngekwetemphilo. Sesente luhlolo lweligciwane le-corona lolungetulu kwetigidzi letimbili kantsi tisebenti temmango te-temphilo setente luhlolokuhlunga lolungetulu kwetigidzi letinge-20. Sesente kutsi kube nemibhedze yasesibhedlela yelinani lelifinyelela ku-28,000 yetigu-lane te-COVID-19 futsi sesakhe netibhedlela tesikhashana letise-bentako eveni lonkhe. Nyalo sesinemibhedze yekuhlala wedvwa ngenca yesifo lengetulu kwe-37,000 kutisetjentiswa leti-timele kanye nakutisetjentiswa tahulumende eveni lonkhe, letilungele kwehlukanisa ngayedvwa labo labangakhoni kukwenta nabasemakhaya.Sesitsenge saphindza  futsi saletsa tisetjentiswa te-kutivikela etibhedlela, emitfolamphilo kanye nasetikolweni kulolonkhe lelive kute kutsi sivikele tisebenti tetfu tetemphilo letisembili lapho imphi ishisa khona. Siphindze futsi satweba futsi siyachubeka ne-kutweba bahlengi/bahlengikati labangetiwe, bodokotela kanye netisebenti tetemphilo tesimo lesiphutfumako.Siyachubeka nekwenta inchubekelembili emitameni yetfu yekubukana nale-COVID-19, kodvwa insayeya yetfu lenkhulu iseta. Kuto tonkhe tifundza, sisebenta ngemandla kutsi sandzise linani lemawadi-jikelele kanye nemibhedze  yesimo lesibucayi yetigulane te COVID-19 kutsi ibekhona. Umtsamo wemawadi  uyandziswa etibhedlela letinengi ngekutsi kubanjele-lwe kunakekelwa kwetimo letingaphutfumi, kuguculwa kwaletinye tindzawo etibhedlela kutsi tibe ngemawadi langetiwe kanye nekwakhiwa nekukhuliswa kwetibhedlela tesikhashana. Siyasebenta kute kutsi sandzise kuphakelwa kwemoyamphilo, tisitakuphefumula kanye naletinye tisetjentiswa kulabo labatawudzinga kunakekelwa lokubucayi, lokufaka ekhatsi kujikiswa kuphakelwa kwemoyamphilo kuletinye tinhloso. Sisabalalisa tebuchwepheshe bedijithali kute sicinise kubona, kulandzelela kanye nekwehlu-kanisa kutsi bahlale bodvwa labo labatsintsene nalabesule-lekile, kanye nekwesekela labo labahlolwe bakhatfolakala kutsi banaleligciwane. Njengaloku nyalo  sesi-finyelela ngasezingeni lelisetulu lekusuleleka, sidzinga kutsi sicaphele kakhulu futsi sicinise letinyatselo letikhona kute se-hlise lizinga lekundluliseleka kwalesifo. Imitsetfomgomo yekufaka ti-fonyo itawuciniswa. Tisebenti, banikati betitolo kanye nebaphatsi, labasebentisa tekutfutsa ummango, kanye nebalawuli kanye nebanikati banome ngabe ngusiphi sakhiwo semmango nyalo sebacindzetelwa ngumtsetfo kutsi bacinisekise kutsi nome ngabe ngubani longena emabaleni ato nome logibela sigitjelwa kufanele kutsi afake sifonyo. Ematekisi lahamba luhambo lwendzawo avumelekile kutsi alayishe umtsamo wemaphe-senti la-100 kantsi lawo lahamba emabanga lamadze ngeke avunyelwe kutsi engce umtsamo wemaphesenti lange-70, ngaphasi kwesimo sekutsi sendlelanchubo yekunciphisa bungoti lobusha lobuphatselene netifonyo, kufutsa sigitjelwa ngesibulalimagciwane kanye nekuvulwa kwemafasitelo ti-yalandzelwa. Nyalo sekukhona bu-fakazi lobucacile bekutsi kucala futsi kwekutsengiswa kwetjwala kube nemphumela nekucindzeteleka lokukhulu kwetibhedlela, lokufaka ekhatsi emayunithi ekunakekela timo letibucayi tetingoti nema-ICU, ngenca yetingoti teti-moto, budlova kanye netingoti letiphatselene naloko. Ngenca yaloko-ke sesincume kutsi kute songe umtsamo wetibhedlela, kutsengiswa, kusatjalaliswa kwetjwala kutawumiswa ngekushesha. Njengesinyatselo lesengetiwe sekunciphisa kucindzeteleka kwetibhedlela, kutawubekwa sikhatsi lesingumncamulajucu wekungatfolakali ngaphandle emkhatsini wensimbi ye-9:00 ebusuku nensimbi ye-4:00 ekuseni. Sitsatsa letinyatselo ngekwati kahle kamhlophe kutsi titawu-letsa kuvimbeleka lokunge-mukeleki etimphilweni tebantfu bakitsi. Nanome kunjalo, tidzingekile kute siphumelele kuncoba kulelizinga lelisetulu lekutseleleka ngalesifo. Kute lenye indlela yekugwema lesivunguvungu seligciwane le-corona. Kodvwa singakhona kutsi sinciphise umonakalo lelingawubanga etimphilweni tetfu. Sisive sihlangene sonkhe kutsi sisekelane, sidvudvute labo labagulako kanye nekugcugcutela kutsi kube nekwemukeleka kulabo labaphila naleligciwane. Nyalo, kakhulu kunakucala, sinesibopho ngetimphilo talabo lesiphila nabo. Sitasincoba lesikhatsi lesi-matima. Sitalibuyisela futsi lelive letfu esimeni setemphilo lesifanele kanye nesemphume-lelweni. Sitawuncoba.
 