Sizani-hle Sikhandele Ukurhatjheka kweCOVID-19 

vukuzenzele unnamed

Isitjhaba sekhethu sisahlelwe mrarokazi omkhulu emlandweni wehlelo lokubusa ngentando yenengi. Isikhathi esingaphezulu kwa-malanga ali-120 siphumelele ukuriyadisa ukurhatjheka kwengogwana ye-corona  engumatjhiyakulilwa ephasini zombelele.
 Kodwana-ke nje, ukukhu-phuka kwezinga lokuthele-leka kwabantu ngengogwana le esasikuyeleliswe zizazi zokwelapha ukuthi kuzaku-fika, mbala sekufikile. Angaphezulu kwekota yesigidi amaSewula Afrika angenwe yingogwana ye-corona begodu siyazi nokuthi banengi abanye ebangenileko esingakabukwazi ngabo. Njenganje, qobe lilanga sesibala abantu abangaphezulu kweenkulungwana ezili-12 abangenwe yingogwana le. Solo isifo se-COVID-19 sehla ngenyanga kaNtaka, ubuncani babo bazii-4 079 abantu esele sibabulele.
Njengamakhaza amakhulu embatha ilizwe lekhethu avela elwandlekazi i-South Atlantic ngalesisikhathi somnyaka, kuneengcenye ezimbadlwana zelizweli ezizakuhlala zingakacaphazeleki. Isiwuruwuru sengogwana i-corona size ngobukhali obukhulu begodu sinamandla wokubhubhisa ukudlula koke esakhe sakubona phambilini. Sikukuruja imithombo yethu yamandla nekghono lethu ukufika ekugcineni. Kufikile kwanje ukukhuphuka kwesibalo sabantu abatheleleka ngengogwana abososayensi bekhethu ababekuphengule eenyangeni ezintathu ezidluli-leko.  Kuthome eTjingalanga Kapa kanti-ke njenganje seku-sahlele ePumalanga Kapa ne-Gauteng.  Kodwana-ke nanyana isibalo sabantu abatheleleka ngengogwana sikhuphuka ngamandla kangaka nje, kuqakathekile ukuthi sitjheje ukuthi isibalo sabantu ababulawa yingogwana le lapha ekhethu sihlangana neembalo eziphasi khulu ephasini loke, njengoba siyi-1.5% nje. Lesisibalo-ke silinganiswa nesilinganiso sabantu ababulawa yingogwana ye-corona abayi-4.4%.  Ukuthi sibe nesibalo esiphasi sabantu ababulawa yingogwana elizweni lekhethweli kungenca yelimuko nokuzinikela kwabosokghono-fundwa bezamaphilo bekhethu kunye namagadango arhabako esiwathetheko ukwakha amandla wehlelo lethu lezamaphilo.  Ngitjho nanyana ubunengi babantu bekhethu bathethe igadango lokukhandela uku-rhatjheka kwengogwana le nje, abanye akhange bakwenze lokho. Kunabanye bethu abaye-qisa amehlo imilayelo nemibandela ephasiselwe ukukhandela isifesi.  Kilesisifo esirhageleko, ukungena ngeteksini ngaphandle kwemaski, ukubuthana ni-hlangane nabangani, ukuya emaphathini namkha ngitjho nokuvakatjhela umndeni imbala, nakho kungayirhatjha ingogwana le bekubulale nabantu.  Lesi kungaba sisifo esibangwa yingogwana, kodwana sirhatjhwa yindlela abantu abazipatha ngayo.  Ngezenzo zethu – umuntu ngamunye, simndeni, simphakathi – singakghona begodu kufanele sitjhugulule ubu-jamo bezinto ngalesisifo esisirhagaleleko ekhethwapha. Kufuze sifake imaski evala umlomo nepumulo qobe nasi-phuma ekhaya. Kufuze siragele phambili ngokuhlala sihlamba izandla ngamanzi nesibha namkha ngesihlanzekisi. Kufuze siragele phambili ngokuhlanzekisa ilingaphezulu lezinto ezinjengamakhawunthara no-bubeko kizo zoke iindawo ezisetjenziswa linengi labantu. Ngaphezu kwakho koke, kufuze siqalangane nabanye abantu – ubuncani bakhona ngamamitha amabili.  Kunobufakazi obutjha obuve-lako obuthi kungenzeka ukuthi ingogwana ye-corona le ikhamba nangommoya eendaweni lapho abantu baminyezelene khona, eendaweni ezivalekileko namkha eendaweni lapho ummoya ungangeni khona kuhle. Ngenca yalokhu, kufuze si-lenze libe ngcono ingaphakathi leendawo zomphakathi lapho ingozi yokuthelelana iphezulu khona khulu. Isiqunto sethu sokumemezela imilayelo yokuqinteliswa kwamakhambo sakhandela ukutheleleka kwabantu ngobunengi ngengogwana le ukube kanti amaziko wethu wezamaphilo ayengakaku-lungeli ukuqalana nobujamo obunjalo ngesikhatheso, njengoba lokho kwakuzakwenza ukuthi kubhubhe abantu abanengi khulu.
Ngesikhathi esibe naso, sithethe amagadango aqakathekileko wokuqinisa amandla wehlelo lethu lezamaphilo wokulwa nesifesi.  Bangaphe-zulu kweengidi ezimbili abantu esele sibahlolele ukuthi abakangenwa yingogwana ye-corona na, kanti-ke bangaphezu-lu kwama-20 weengidi abantu esele bakhanyiswe basebenzi bomphakathi abaqala ukuthi abantu abanamatshayo wengogwana ye-corona na.  Sithenge imibhede elinganiselwa ema-28 000 eembhedlela lapho kuzakulaliswa khona iingulani ze-COVID-19 sabe sakha iimbhedlela zesikhatjha-na zesizo elirhabako kilo loke ilizweli. Nje-ke sesinemibhede engaphezulu kwama-37 000 yeengulani ezivalelwe zodwa eembhedlela zangeqadi ne-zombuso elizweni lokeli, elindele ukukhethela ngeqadi labo abangeze bakghone uku-zikhethela ngeqadi emakhaya.  Sikhande sabe sadiliva iingidi-gidi zepahla yokuzivikela (ama-PPE) eembhedlela, ematlinigi neenkolweni kilo loke ilizweli ngehloso yokuvikela abase-benzi bekoro yezamaphilo abamaforosi kilepi. Siqatjhile, sisaqatjha ukuya phambili, siqatjha abanye abahlengikazi, abanye abodorhodere kunye nabanye abasebenzi besizo lezamaphilo elirhabako. Solo siya phambili ngemizamo yethu yokulwa ne-COVID-19, kodwana umsebenzi omkhulu useza. Kizo zoke iimfunda, sisebenzela ukwandisa ama-wodi ajayelekileko nemibhede eqakathekileko ezakulalisa iingulani ze-COVID-19. Umthamo wamawodi  uyandiswa eembhedlela ezinengi, ngokuriyadisa itjhejo lokwelapha elingakarhabeki, ukutjhugululwa kweendawo ezithileko zeembhedlela kobanyana zisebenze njengamawodi kunye nokwakhiwa namkha ukukhuliswa kweembhedlela zesikhatjhana zesizo elirhabako. Sisebenzela ukwandiswa ukuphakiswa kwe-oksijini, iimphefumulisi nezinye iinsetjenziswa kilabo abadinge itjhe-jo khulu, ekubalwa hlangana nakho nokuphambukiswa kwe-oksijini keminye imisebenzi ebekufuze iyenze, ibuyiselwe ekusizeni ukuphefumulisa abantu abaphathekileko.  Saba ithekhnoloji yokuqinisa umsebenzi wokuthola, ukulandelela kunye nokukhethela ngeqadi abantu abakhe baba seduze nabantu abangenwe yi-COVID-19, kunye nokusekela labo abangenwe yingogwana ye-corona.  Njengoba nje silalamela isiqongolo sokutheleleka kwa-bantu nje, kufuze sitjheje siyele-le khulu, siqinise amagadango nemibandela ekhona njenganje ukuphungula ukurhatjheka kwengogwana le.  Imithetholawulo ngokufakwa kwamamaski izokuqiniswa. Abaqatjhi, abosositolo kunye nabaphathi bemisebenzi, be-zokuthutha umphakathi, abaphathi nabanikazi bemakho yomphakathi kwanje se-bakatelelwa mthetho uku-qinisekisa ukuthi nanyana ngubani ongena endawenabo kumele afake imaski, ngokunjalo nanyana ngubani ongena endaweni ngomodoro ungena afake imaski. Amateksi athuthela abakhweli ngemzini esesifundeni sinye kwanje selavunyelwa uku-khuphula umthamo wawo, akhweze azalise, ukube amateksi akhamba ibanga elide hlangana neemfunda aka-zukuvunyelwa ukudlula ama-70% womthamo wokukhweza abantu, ibe koke lokhu kwenziwa kulandelwa imibandela yokuhlonitjhwa kwemilayelo emitjha ephathelene noku-fakwa kwamamaski enqophe ukuphungula ubungozi bo-kutheleleka, neyokuhlanzekisa amateksi kunye neyokuvulwa kwamafesidiri.  Sekunobufakazi obukhanya kuhle bokuthi ukuvulwa ko-kuthengiswa kotjwala kuthwese iimbhedlela umthwalo obudisi, kwadisibezeka namaphiko weembhedlela aqalene  neenhlekelele nokukhubala kumbi emzimbeni, neendawo zokwe-laphela abaphatheke khulu, ngenca yeengozi zeemodere, inturhu nokukhubala kumbi okukhambisana nalokho.  Ngenca yalokhu-ke, siqunte ukuthi sikujamise tsi ukuthengiswa, ukukhutjhwa, ukudilivwa nokusatjalaliswa kotjwala uku-sukela khona nje.  Njengegadango elisingezelelo sokuphungulela iimbhedlela umthwalo, kuzokusebenza umthetho wewatjhi okhandela abantu ukuba ngaphandle kwamakhaya wabo ukusukela nge-iri le-9 ebusuku ukuyoku-fika nge-iri lesi-4 ekuseni.  Sithatha amagadango lawa nje silimuka kuhle ukuthi abantu angeze bakuthokozele nakancani ukuqinteliswa kwezinto ezibathokozisako. Nokho-ke kuyafuneka ukuthi kwenziwe lokhu, nasizakuphumelela uku-dlula kilesisigaba sesiqongolo sesifo se-COVID-19.  Akunandlela esingasikhandela ngaso isiwuruwurwesi sengogwana ye-corona.  Kodwana nokho singawuphungula umonakalo esingawenza epilwenethu.  Njengesitjhaba sibuthanele ukusekelana, ukudu-duza abagulako nokukhuthaza ukwamukelwa kwabantu abangenwe yingogwana ye-corona. Nje, khulu kunaphambilini, siyithwele emahlombe wethu ipilo yabantu esihlala nabo.  Sizakudlula kilesisiwuru-wuru.  Sizalibuyisela epilweni ehle nepumelelweni yomnotho ilizwe lekhethu. Sizakwehlula.
