Make lonekugula laphila nako wehlula iCOVID-19

Silusapho Nyanda

INSAAF MOHAMMED  utsi kubaluleke kakhulu kutsi bantfu baseNingizimu Afrika ikakhulu labo labaphila nekugula kutsi banakekele timphilo tabo.
 Bantfu labanekugu-la labaphila nako – njengesifuba  semoya, ihayihayi, sifo setinso nesifo sashukela – bangahlangabetana neti-mphawu teligciwane le-corona (i-COVID-19) leti-matima kakhulu, futsi bangashona ngenca yebu-matima lobubangwa ngule-ligciwane emitimbeni yabo.
Ngenhlanhla, ngesikhatsi ingcweti yekunakekela nge-temphilo leseKapa nalongu-make webantfwana labatsatfu Insaaf Mohammed lonemi-nyaka lenge-40 ngesikhatsi atfolakala kutsi unalo neligciwane le-COVID-19 ngesikhatsi agula aphetfwe sifuba semoya, wakhona kutsi atilawule totimbili letimo aka-zange agula kamatima.Mohammed wasuleleka nge-COVID-19 ayitfola kumyeni wakhe, losebenta elabhorethi esibhedlela eGroote Schuur. Indvodzana yaMohammed leneminyaka lesikhombisa nayo yatfolakala inalo leligci-wane le-COVID-19.Emva kwekutsi sebatfolakele kutsi banaleligciwane, boba-tsatfu batehlukanisa bahlala ngekwehlukana khona lapho ekhaya. ”Satehlukanisa ekamelweni letfu lekulala, ngesikhatsi maketala wami – lonesifo sashukela kanye ne-hayihayi siyabonga kutsi yena akazange asuleleka ngalelig-ciwane – wanakekela lala-banye lababili bantfwana betfu,” kusho yena njalo Mohammed.Ngekusho kweLitiko Letemphilo lase-Nshonalanga Kapa, bantfu labanesi-fo sehayihayi,  sashukela kanye nesifo setinso basemkhatsini walabo labanekugula laba-phila nako labahlaselwa yi-COVID-19. Kusukela mhla tinge-25 Inkhwekhweti, bantfu la-banekugula labaphila nako lokulandzelako bakhombisa timphawu letimatima:
• Ihayihayi, emaphesenti lange-58 • Sifo sashukela, emaphesen-ti lange-56 • Sifo setinso, emaphesenti la-17• I-HIV , emaphesenti la-16 • Sifuba semoya nome sifo sekuphefumula, emaphe-senti la-15 • Sifo senhlitiyo, emaphesen-ti la-11• Kuzimuka kakhulu, ema-phesenti la-13 • Sifo sesifuba, emaphesenti la-13 • Umdlavuta, emaphesenti lamabili• Letinye tifo letitsatsa sikhatsi lesidze kwelaphe-ka, emaphesenti la-16.Mohammed utsi kwesaba kwakhe lokukhulu kwaba kuhlangabetana netinkin-ga tekuphefumula ngenca yale-COVID-19.“Bengiva kudzinwa, ngi-khwehlela kanye nekucinana esifubeni, ngasitwa sifutfo sami sesifuba semoya. Timpha-wu tami betingasimatima nje-ngatemyeni wami, labekadze eva buhlungu emtimbeni, ayabuleka, sifuba lesicinene, kuphelelwa ngumoya, kuvi-mbana sikhwehlela lesishu-bile esifubeni kanye ne-mkhuhlane. Indvodzana yami yaphatfwa yimfiva emalanga lamatsatfu, kodvwa walulama ngekushesha emva kwekutsi asancobe timphawu takhe,” kwasho yena njalo.Umndeni waMohammed bewusolo utilandzela tonkhe tinyatselo tetekuhlanteka emsebentini nasekhaya, kute bagweme kwesuleleka ngaleligciwane. Umndeni wami bewuvisisa, unakekela futsi usisekela, futsi bewu-siletsela kudla kwakusihlwa onkhe malanga ntsambama, ngalesinye sikhatsi ummango ungakhombisa kunganakeke-li kanye nekulimalalokuba-ngwa tinkhundla tekuchuma-na kuyetfusa,” kusho yena njalo Mo-hammed.Litiko Letemphilo lase-Nshonalanga Kapa litsi ku-hlala njalo unatsa emanti futsi ugadze lizinga lashukela enga-tini, kanye nesicindzetelo sengati nelizinga lekushisa tintfo letimcoka ekulawu-leni i-COVID-19, ikakhulu kubantfu labaphila nekugula.Kwengeta kuloko, litiko leluleka bantfu labaphila nekugula kutsi:
• Banatse imitsi yabo kahle, njengaloku bancunyelwe sisebenti setekunakekela ngetemphilo. • Geza tandla takho nge-manti lanensipho lokunge-nani imizuzwana lenge-20, ngembikwekutsi utsintse nome ngabe ngumuphi umutsi.• Ungayekeli kunatsa umu-tsi wakho ngaphandle kwekutsi sisebenti lesi-nakekela ngetemphilo si-kutjele kutsi wente njalo futsi ungashiyelani nalo-munye ngemutsi wakho.• Linga kutsi utivocavoce imizuzu lenge-30 ngeli-langa.Litiko litsi bantfu labane-sifo sashukela banematfuba lasetulu ekuhlangabetana netinkinga ngenca ye-COVID-19, kodvwa bungoti bekutsi bagule kakhulu bu-ncane nangabe shukela wabo bawulawula kahle.“Jikelele nje, bantfu labane-sifo sashukela bahlangabe-tana kakhulu netimphawu letimatima kanye netinki-nga nangabe basuleleke ngaleligciwane. Bantfu labanesifo sashukela bane-bungoti lobusezingeni leli-setulu lekubane-COVID-19 lematima, ngako-ke baya-khutsatwa kutsi bachubeke ngekutichelelanisa nalabanye bantfu nome kungasondzelani ngekwetenhlalo nakwenteka. Kantsi nekuba nemtimba lo-mkhulu kakhulu kuyimba-ngela yebungoti be-CO-VID-19 lematima. Kwehlisa sisindvo semtimba, nanga-be kwenteka, ngako-ke kuyakhutsatwa.”Kuhlala unakekela temphiloNgemuva kwekuhlala yedvwa emalanga la-14, Mohammed wabuyela emse-bentini. Utsi kwelulama emva kwekuhlaselwa ngule-ligciwane kwagucula indlela yakhe yekucabanga kanye neliso lekubuka imphilo.“Udvumisa umndeni wakho kanye netintfo leti-ncane emphilweni kakhulu. Ngifuna kutsi bantfu nome ngabe ngukuyiphi indzawo yekusebenta kutsi banakekele imphilo yabo futsi bafundzise imindeni yabo kanye nebantfwana, ikakhulu nyalo njengaloku bantfwana sebabuyele etiko-lweni.“Sita umntfwana wakho kutsi atfole tindlela letica-njiwe tekukhombisa lutsa-ndvo kubangani babo, ngaphandle kwekusondzela kanye nekutsintsana. Yenta siciniseko kutsi umndeni wakho utichela ngesibu-lalimagciwane ngembi-kwekutsi ungene ekhaya, shiya ticatfulo takho egalashi nawukhona, khumula tonkhe tembatfo takho bese ugeza umtimba ngembikwekutsi ubingelele umndeni wakho futsi nakekela kakhulu te-mphilo kute ubavikele,” kusho yena.Litiko leluleka bantfu la-baphila nekugula kutsi badle kudla lokunemphilo, bativo-cavoce njalo, balawule sitresi sabo, bangaluyekeli luhlelo lwabo lwetekwelashwa futsi balandzele tonkhe tinyatselo letidzingekile tekutivikela.
 vlonesifo sashukela kanye nehayihayi siyabonga kutsi yena akazange asuleleka ngaleligciwane – wanakekela lalabanye lababili bantfwana betfu,” kusho yena njalo Mohammed.
Ngekusho kweLitiko Letemphilo laseNshonalanga Kapa, bantfu labanesifo sehayihayi,  sashukela kanye • Umdlavuta, emaphesenti lamabiliUmndeni waMohammed bewusolo utilandzela tonkhe tinyatselo tetekuhlanteka emsebentini nasekhaya, kute bagweme kwesuleleka ngaleligciwane. Umndeni wami bewuvisisa, unakekela futsi usisekela, futsi bewusiletsela kudla kwakusihlwa onkhe malanga ntsambama, ngalesinye sikhatsi ummango ungakhombisa kunganakekeli kanye nekulimalalokubangwa tinkhundla tekuchumana kuyetfusa,” kusho yena njalo Mohammed.
sifo sashukela bahlangabetana kakhulu netimphawu letimatima kanye netinkinga nangabe basuleleke ngaleligciwane. Bantfu labanesifo sashukela banebungoti lobusezingeni lelisetulu lekubanelematima, ngako-ke bayakhutsatwa kutsi bachubeke ngekutichelelanisa nalabanye bantfu nome kungasondzelani ngekwetenhlalo nakwenteka.
Kantsi nekuba nemtimba lomkhulu kakhulu kuyimbangela yebungoti beVID-19sisindvo semtimba, nangabe kwenteka, ngako-ke kuyakhutsatwa.” Insaaf Mohammed lophetfwe sifuba semoya, ukhonile kwehlula iCOVID-19 .
Nangabe ukhombisa nome ngabe ngutiphi timphawu, njengemﬁ  va, kukhwehlela nome kuphelelwa ngumoya, tsintsa inombolo yelucingo yeCOVID-19  ku: 0800 029 999 nome utfumele ngeWhatsApp ligama letsi ‘Hi’ ku:0600 123 456.CORONAVIRUSUPDATETAKAMUVA NGECOVID-19
