Dimokirasi yashu i ḓo ri thusa u kunda COVID -19

vukuzenzele unnamed

Ri dzulela u dzhiela fhasi dimokirasi ya-shu yo khwaṱhaho nahone yavhuḓi. Ngeno i tshi tou vha yone tshithu tsha ndeme kha nndwa ya-shu khulwane ya u kunda dwadze ḽa tshitzhili tsha co-rona.  Ri na vhadzulapo vhane vhunzhi havho vha ḓidzhenisa kha zwa poḽotiki kha ḽifhasi. Khetho dza 2018 nga vha Senthara ya Ṱhoḓisiso ya Pew dzo sumbedza uri  vhathu vha Afrika Tshipembe vho ḓiimisela u dzhia vhukando ha zwa poḽotiki nga mafhungo ane vha pfa a a ndeme, a ngaho ndondolamutakalo, pfunzo, mbofholowo ya u amba na zwiito zwa vhuaḓa.Khetho dzo khwaṱhisedza vhunzhi ha zwine ra ḓivha nga ha riṋe vhaṋe. Ri ḓifhelwa nga u ita nyambedzano dzo khwaṱhaho vhukuma na mu-vhuso washu na nga tshashu ri tshi khou sedza mafhungo a no khou ambeswa nga tshifhinga tshetsho. Ri na tshitshavha tsha vhadzulapo vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha u shuma vho ḓiimiselaho u tsireledza pfanelo dzashu dza mutheo na mbofholowo yashu . Iṅwe ya tswikelo dza  dimo-kirasi yashu ndi ya uri vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha tenda uri Ndayotewa i a vha tsireledza na zwauri kho-the dzi tou vha mulamukanyi kwao a sa dzhii sia kha madzangalelo avho.Ndo ḓo humbula nga ha mafhungo haya zwenezwino musi ndo dalela Kapa Vhubvaḓuvha u ṱhaṱhuvha tshiimo tsha ndu-gelo tsha vundu kha tshitzhili tsha corona.Ndo vhudziswa nga ramafhungo uri ndo vhilaedzwa naa nga ha vhukando ha mulayo vhu sa athu dzhiwaho  vhu no khou itela khaedu dziṅwe mbetshelwa dza Mulayo wa Ndangulo ya Tshiwo. Mulayo uyu ndi mutheo wa ndaulo dzoṱhe dzo khwaṱhisedzwaho kha tshiimo tsha tshiwo tsha lushaka we ra u ḓivhadza kha u lwa na tshitzhili tsha corona. U bva tshe tshiwo itshi tsha thoma, vhathu vha tshivhalo vho shumisa pfanelo dzavho u ya dzikhothe. Milayo ya  nyiledza u bva mahayani yo itelwa khaedu kha vhege ya u thoma ya nyiledza u bva ma-hayani nga mudzulapo zwawe a bvaho Mpumalanga we a vha a tshi khou ṱoḓa u vhofhololwa kha thivhelo dza u tshimbila uri a ye mbulungoni. Kha vhege dza sumbe dzo tevhelaho, ho vha na khaedu dza zwa mulayo dzo bvaho kha tshivhalo tsha vhathu, vha vhurereli, madzangano a zwa poḽotiki, dziNGO na kha madzangano a vhubindudzi malugana na ḽiga ḽithihi kana u fhira  a mbetshelwa dza nyiledza u bva mahayani dzi sa vha takadziho. Vhaṅwe vho kona u kunda kha khae-du dzavho dza zwa mulayo fhedzi vhaṅwe zwo vha ba-lela. Vhaṅwe vho ya khothe nga vhanga ḽa vhuṱhogwa ha milandu yavho he mbilo dzavho dza vhuṱhogwa dze-nedzo dza laṱwa nga khothe ngeno vhaṅwe vho wana dziṅwe nḓila dza ndiliso dze vha vha vha tshi khou dzi ṱoḓa. Vhaṅwe vho fhedza vho humi-sela murahu khumbelo dzavho nga murahu ha nyambedzano na muvhuso.Musi ri tshi nga tama u thi-vhela vhukando ha mulayo vhufhio na vhufhio  vhu dzhielwaho muvhuso, ri tea u zwi ṱanganedza uri vhadzu-lapo vha sa takadzwi nga nyito ifhio na ifhio ye muvhuso wa nanga u shumisa yone vha na pfanelo ya u ya khothe dzashu u itela thuso ifhio na ifhio ine vha i ṱoḓa. Izwi zwi tou vha maitele kwao a dimo-kirasi ya ndayotewa na maitele a ṱanganedzeaho avhuḓi kha shango o thomiwaho nga ndango ya mulayo. Ri na ndinganyiso dze ra vhea u khwaṱhisedza uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhu-vhusi tshi kone u imedzana na tsedzuluso dza  ndayotewa. Hune ra wanala ri tshi khou shaedza, ri ḓo tea u ṋetshedza vhuḓifhinduleli kha khothe, nahone nṱha ha zwoṱhe, kha vhadzulapo vhashu. Nga nnḓani ha khothe dzashu zwi-imiswa zwashu zwa Ndima ya Vhuṱahe (Zwiimiswa zwi tikedzaho Dimokirasi) zwi hone u bveledza pfanelo dza vhadzulapo vhashu, sa zwine zwiimiswa zwo hweswaho maanḓa a vhulavhelesi nga kha mazhendedzi a vhukombetshedzi ha mulayo  zwa ita.Sa zwe nda vhudza ramafhungo, muthu muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u na pfanelo ya u ya khothe nahone zwi ḓinga na nṋe, sa Muphu-residennde, ndi nga si ime phanḓa ha muthu na muthihi ane a shumisa pfanelo iyo.Ho vha na, nahone zwi ḓo ya phanḓa u vha na tsatsaladzo yo vhifhaho nahone khulwane vhukuma ya tshivhalo tsha zwithu zwinzhi kha maitele ashu a u lwa na tshitzhili tsha corona, zwo bva kha nzudzanyo na ṋetshedzo ya data, kha mvelelo dza ikonomi dza nyiledza u bva mahayani, na kha milayo. Sa muvhuso a ro ngo ita khuwelelo ya uri tsatsa-ladzo dzenedzo dzi thivhelwe kana dzi fheliswe. Kha ḽiṅwe sia u sasaladzwa arali zwi tshi khou fhaṱa zwi a ri thusa na uri ḓowedza uri ri ye phanda nga vhuṱali nga u ṱavhanya ri tshi khou ḓisa phindulo ya nyimele dza tshanduko.  Zwi khwaṱhisa khanedzano nga tshitshavha zwa ri fha roṱhe u pfesesa ho ṱanḓavhuwaho ha zwithu zwine zwa khou itea. Ro dzulela u amba zwauri ri ḓitika nga data ya vhukuma, ya zwa ikonomi na ya saithi-fiki musi zwi tshi ḓa kha u dzhia tsheo na u sika milayo malugana na  phindulo yashu kha tshitzhili tsha corona. Ho sedzwa khonadzeo khulwane dzine dza vha hone kha nyime-le hedzi dzi dziedzaho, ro la-vhelela u ita vhukwamani na nyambedzano. Ri ṱoḓa vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha tshi vha tshipiḓa tsha vhuḓidini uhu ha lushaka. Maipfi a vhadzulapo zwavho a tea u dzulela u pfiwa kha tshifhinga tsha ndeme tshi fanaho na hetshi. Dwadze ḽa tshitzhili tsha co-rona na maga e ra a dzhia u lwi-sana naḽo zwo pfisa vhuṱungu vhukuma vhathu vhashu. Zwo vhanga u khakhisea ha zwithu na vhuleme vhuhulu. Naho ri tshi nga sumba mvelaphanḓa dze ra dzi ita u lengisa phiriso ya vairasi, vhuiwa vhu tshe kule. Miṅwedzi na vhege dzi re phanḓa zwi ḓo lemela nahone zwi ḓo ṱoḓa vhunzhi ha zwithu kha vhathu vhashu. Dwadze ngauralo ḽi ḓo isa phanḓa na u vhea mutsiko muhulu kha tshitshavha tsha-shu na kha zwiimiswa zwashu. Naho ri tshi khou vula ikonomi nga zwiṱuku, u kwamea kha nyimele dza thundu dza vha-thu hu ḓo vha huhulu. Arali mafhungo aya ri tshe ro livhana nao, khonadzeo ya khuḓano, u shaya pfano na u sa fushea zwi ḓo dzula zwi hone. Musi ri tshi khou sumba nḓila gabelo iḽi ḽi ofhisaho, Ndayo-tewa yashu ndi nyendedzi yashu ya ndeme na tshitsire-ledzi tshashu tshi ṱhonifheaho vhukuma. Dimokirasi yashu yo khwaṱhaho i ri ṋetshedza nungo na maanḓa ane ra a ṱoḓa u kunda khakhathi iyi i konḓaho vhukuma.Musi muvhuso u tshi dzhiela nṱha uri vhunzhi ha vhaiti vha khumbelo khothe vha ṱuṱuwedzwa nga zwi vhuedzaho vhathu vhoṱhe, na zwenezwo ri tea u ṱalusa uri tsheo dzo dzhiwaho nga muvhuso dzi kwao nahone dzo itelwa u bveledzisa, hu si u vhaisa madzangalelo a Maafrika Tshipembe.Tsha ndemesa kha riṋe ndi u dzulela u  phulusa matshilo. Tsheo yashu iṅwe na iṅwe i langwa nga ṱhoḓea ya u bve-ledzisa pfanelo dza vhutshilo na tshirunzi sa zwe zwa dzulisa zwone kha Ndayotewa yashu.Ri ḓo isa phanḓa na u ṱanganedza mihumbulo yo fhambanaho – nangwe i thungo kha ya vhaṅwe ma-lugana na phindulo yashu ya  lushaka kha tshitzhili tsha corona. Mihumbulo yoṱhe i ri thusa u shuma khwiṋe nahone zwavhuḓi.Nḓowelo ya u shumisa mbofholowo dza vhuḓipfi, nyanḓano na u amba ndi tshika-lo tsha mutakalo wavhuḓi wa dimokirasi yashu. Fhedzi zwi fhiraho izwo, pfanelo idzi ndi dza ndeme kha  mvelaphanda ya nndwa yashu ya guṱe kha-thihi na lushaka lwashu ya u kunda tshitzhili tsha corona.
