Hikwerhu hi nga lwa na khumbheko wa COVID-19

vukuzenzele unnamed

Matiko ya misava ma le ka ntshikelelo lowukulu wa xilamulelamhangu xa swa rihanyu ra vaaki eka mpimo lowu nga se tshamaka wu va kona eka ku tlula dzana ra malembe. Ku hangalaka ka xitsongwatsongwana xa khorona lexi vangaka mavabyi lama tivekaka tanihi COVID-19 ku humelele hi xihatla no  khumbha ndhawu leyikulu, naswona sweswi ku hlamuseriwa tanihi ntungu wa misava hinkwayo. A xi tivi mindzilekana ya ntivombangu kumbe ya tindhawu, naswona xi tlulela lavantshwa xikan’we na lavakulu, naswona xi le ku hangalakeni eka matiko lama nga hluvuka na lawa ma ha hluvukaka. Leswi nxopanxopo na nkambelo swi tlakusiwaka, nhlayo ya ntlulelamavabyi eAfrika-Dzonga yi languteriwa ku tlakuka. Sweswi ndza ha ku hlambanya xiyimo xa khombo xa rixaka, goza leri fambisanaka na ku tika ka nxungeto eka  vanhu va ka hina, rixaka ra hina na ikhonomi ya hina. Leswi swi ta endla leswaku hi va na ndlela yo lawula mhangu leyi khomaneke na ku tumbuluxa tisisiteme to angula ta xilamulelamhangu, ta xihatla na ku anakanya. Xitsongwatsongwana lexi xi ta vanga mpfilumpfilu swinene, naswona xirhangana xa hina i ku sirhelela rihanyu na ntshamiseko wa Maafrika-Dzonga hinkwawo. Hi tlhela hi fanela ku ololoxa ku wa ka ikhonomi loku nga papaletekiki. Hi fanele hi langutela ku hunguteka ka swixaviselavambe, ku hunguteka ka ku fika ka vapfhumba na ntshikelelo lowukulu wa vumaki, khumbheko eka mabindzu na ku tumbuluxiwa ka mitirho na ku yi khoma. Khabinete yi le ka endlelo ro hetisa ntsengo wa swinghenelelo leswi nga na vuxokoxoko byo hetiseka eka ku lwisana na ntshikelelo wa COVID-19 lowu languteriweke eka ikhonomi ya hina. Leswi swi endliwa hi ku tirhisana na van’wamabindzu, vatirhi na mihlangano leyi khumbekaka.  A ku ri Louis Pasteur loyi a nga vula leswaku nkateko wu wela miehleketo leyi tilulamiseleke. Maafrika-Dzonga ma tilulamiserile, naswona ma vi le tano nkarhi wo leha. Ku sukela loko ku vikiwile mhangu ro sungula, hi tirhile ku va na magoza yo xopaxopa no sivela ku hangalaka ka yona.  Sisiteme ya hina yo angula ya rixaka yi rhangeriwile hi Komiti ya Nhlengelo wa Vaholobye (IMC) leyi fambisiwaka no rhangeriwa kahle hi Holobye wa Rihanyu, Dokodela Zweli Mkhize. Ndlela leyi IMC na mitlawa yo seketela yi anguleke hakona eka xilamulelamhangu lexi yi ve xikombiso lexinene no khorwisa, ngopfungopfu eka ku pfuneta ku herisa ku chava eka vaakitiko. Ndzi ta fambisa Huvo ya Vulerisi ya Rixaka ku hlanganisa swiyenge hinkwaswo swo angula swa rixaka ra hina. Afrika-Dzonga yi na rhekodo ya kahle ya ku lawula swilamulekamhangu swa rihanyu ra vaakitiko. Hi na vutivi, switirho na vutivi. Vativi va swa sayense na vativi va ku hangalaka na vulawuri bya mavabyi va hina i va xiyimo xa matiko ya misava. Hi te na mpfangano wa magoza ya xilamulelamhangu, naswona hi ta endla mpfuneto wa swa timali wu va kona ku seketela matirhiselo ya wona. Ma katsa ku siveriwa ku  endza eka vapfhumba kusuka eka matiko lama nga na nxungeto lowukulu, ku kamberiwa loku bohaka, ku kala u nga tihlanganisi na vanhu van’wana kumbe nhlambulo wa vaakitiko va Afrika-Dzonga lava va vuyaka eka matiko lawa; na ku tiyisisa mbalango, nxopanxopo na nkambelo eka tindhawu to nghena eRhiphabliki.  Ku fambela kule na vanhu i ka nkoka swinene loko hi ta kota ku hunguta ku hangalaka ka COVID-19.Ku hlengeletana ka ku tlula vanhu va 100 ku yirisiwile, naswona ku tlangela ka vanhu lavanyingi hi masiku ya rixaka ku yimisiwile. Ku vhakachela vabohiwa emakhotsweni hinkwawo ku ta yimisiwa masiku ya 30 ku sukela sweswi. Ku endzela matiko ya misava loku nga riki ka nkoka hi vatirhelamfumo a ku pfumele riwanga na ku endza ka laha ndzeni ka tiko loku nga riki ka nkoka a ku hlohloteriwi. Tigede ta 35 ta le misaveni ti ta pfariwa na mihlaluko yimbirhi yo nghena laha tikweni yi ta pfariwa, switano na swikolo leswi nga ta pfariwa ku sukela hi ti 18 ta Nyenyankulu kufikela hi ku hela ka vhiki ra Paseka. Hi ta tivisa magoza ku nga ri khale hi mayelana na tiyunivhesiti na tikholichi. N’hweti leyi taka ku ta va Paseka, nkarhi wo kwetsima eka vukhongeri byo hlaya, naswona i nkarhi lowu vukorhokeri bya vanhu votala na tinhlengeletano ti nga ta va kona. Vakhongeri va fanele va teka swiboho hi mukhuva lowu rhangisaka emahlweni rihanyu ra vakhongerikulobye va vona na tiko hi ku angarhela. Vulawuri bya nsivelamavabyi byi fanele byi tiyisisiwa eka tisekithara hinkwato. Muakatiko wun’wana na wun’wana u fanele a byarha vutihlamuleri bya vuhlayiseki bya yena hi ku landzelela magoza yo fana na ku hlamba mavoko hi xisibi nkarhi na nkarhi kumbe xidlayaswitsongwatsongwana swa le mavokweni na ku tipfala tinhompfu kumbe nomu hi thixu kumbe ku tipfala nomu hi xikokola loko a khohlola kumbe a hetshemula. Tanihi xiphemu xa hina xa matshalatshala ya rixaka, Ndzawulo ya Rihanyu yi ta ya emahlweni na pfhumba leri tiyeke no ya emahlweni ku tisa lemukiso hi mayelana na ku siveriwa, ku hangalasiwa na swikombiso swa ku tlulela ka mavabyi. Ndzi hlohlotela Maafrika-Dzonga hinkwawo ku titoloveta hi matheriyali yo sivela leyi faneleke.  Magoza lawa ma fana na ya lematikweni man’wana, naswona i swa nkoka leswaku hinkwerhu hi twisisa leswaku a hi yo hi xupula, kambe i mhaka ya vuhlayiseki bya vaakitiko. Yin’wana ya tinghozi letikulu eka nkarhi lowu i ku tsan’wa na ku pfumala vutivi. Hi fanele hi yima ku hangalasa mahungu ya vunwa no kala ma nga kambisisiwanga, ngopfungopfu eka xihangalasamahungu ya vaaki. Leswi swi nga nyanyisa matitwelo yo chava ya rixaka lawa ma nga kona na ku onha tshalatshala ra rixaka.Hi fanele hi tlhela hi nga pfumeleri ku hambana hi mavonelo loku hi nga ku vona ematikweni man’wana loku a ku kongomisiwe eka vaakitiko va matiko lawa ntungu wu sunguleke eka wona kumbe exivindzini xa nkarhi wa sweswi eYuropa. Lexi ko va xitsong watsongwana lexi khumbhaka vanhu va tinxaka hinkwato. A hi tweleni vusiwana vanhu lava nga tluleriwa hi mavabyi na lava va faneleke ku vuya ekaya kusuka eka matiko lama nga na nxungeto lowukulu. A hi pfuneni lava nga hlupheka na lava va nga sirheleleka ngiki swinene ematshanweni yo va papalata. Hi ta tshama hi tshembekile eka mikhuvanene ya ku kondzelelana na ku xiximana loku hi hlamuselaka tanihi vanhu. Hi ku yimela vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga, ndzi khensa ntlawa lowu nga vuyisa varikwerhu kusuka eWuhan, eChina, xikan’we na vurhangeri na vanhu va le Limpopo lava nga hi pfuna eka endlelo ra nhlambulo. Lowu i nkarhi wo tika swinene. Naswona i mikarhi ya mahlomulo laha matimba ya hina ma tikombisaka hakona. Hi ta tirha hi vutlhari, hi ku tiyimisela no va na xikongomelo. Hi ta tirha hi hi hinkwerhu, hikuva swi le ka migingiriko ya Muafrika-Dzonga wun’wana na wun’wana leswaku ku humelela ka matshalatshala ya hina ku tshembeleke eka yena. Nkarhi wa Thuma Mina wu le ka hina, kumbexana hilaha swi nga se tshamaka swi va kona hakona. Leswi swi ta hundza. Hi ta hlula. Hi Maafrika-Dzonga.
