Asisebente ngekuhlanganyela kute silungise simo setfu setetimali 

Vukuzenzele unnamed

Sabelomali lesetfulwe yiNdvuna Yetetimali Tito Mboweni siveta simo lesibucayi kakhulu semnotfo wetfu.  Tinombolo tikubeke kwacaca bha kutsi nangabe singatsatsi tinyatselo manje kute sigucule tintfo,  tikhatsi letitako titawuba matima kakhulu.  Nasikubeka ngemavi lalu la-nje, sisebentisa imali lenget ulu kwaleyo lesiyitfolako.  Umphumela waloko-ke, sibo leka kakhulu, futsi netindleko tekukhokhela leso sikweleti tiyenyuka. Ecinisweni, tindle ko tekukhokhela sikweleti  manje ngito letingumkhakha welusebentisomali lowenyuka ngesivinini lesikhulu. Sisebenti sa imali lenengi ekukhokheleni sikweleti kunekutsi sikhokhele temphilo, temfundvo netekut futfukisa tenhlalo letitfola imali kakhulu.  Lesimo sibucayi kakhulu futsi asikasimami.  Kudzingeka kutsi sente tingu cuko letimcoka letinkhulu futsi kudzingeka kutsi sitente nyalo.  Kunetizatfu letinengi letente kutsi sitikhandze sikulesimo lesikuso nyalo. Umnotfo wetfu awuzange ukhule lokuyaphi kuleminyaka lelishumi leye ngcile, ikakhulu ngenca yesimo lesibucayi setetimali emhlabe ni wonkhe sanga-2008 kanye nekwehla kwekufuneka kwe timbiwa lesititsengisela emave langephandle. Umphumela waloko, kugcogcwa kwemalin gena kube butsakatsaka futsi kwadzingeka kutsi siboleke kute sisimamise kusetjentiswa kwemali kutentfutfuko, ku takhiwonchanti kanye nasemi holweni. Kusenjalo, kubanjwa kwembuso ngabhongwane kanye nenkhohlakalo kube nemtselela kutekwengamela, ekusebenteni ngemphumelelo kanye nekusimama ngekwete timali etikhungweni letinengi tahulumende, lokufaka ekhatsi tinkampani tembuso (emaSOE).  Imitamo kuleminyaka lemibili leyengcile yekuvusetela umno tfo kanye nekwakha kabusha tikhungo, nyalo seyentelwe phasi yinkinga lenkhulu yage zi, kuchubela embili sihibe sekukhula futsi kwenta kutsi kube nemtfwalo lowengetiwe etimalini tahulumende.  Bomentiwakucala betfu kulesabelomali ngako-ke ku tsatsa umnotfo siwubuyisele endleleni yekutsi ukhule, sinciphise lusebentisomali yahulumende futsi sisimamise sikweleti setfu.  Lesabelomali siyincenye lemco ka yemtamo wetfu wekukhula lokungukhukhulelangoco, kusungulwa kwemisebenti, lutjalomali kanye nembuso lokhona kwenta tintfo tenteke.  Sitsatse sincumo ngemabomu sekutsi singalandzeli indlela yekunciphisa lusebentisomali yahulumende. Indlela lenjalo ngabe ibange kutsi kube nek wehliswa kakhulu kweluse bentisomali yetinsita tetenhlalo bantfu labaphuyile labaphila ngato. Bekutawufaka ekhatsi nekwehliswa kakhulu kwemi holo yetisebenti tahulumende, bungako betinsita tahulu mende, kunciphisa emabhonasi netimphesheni, kwenyuswa kwemitselo kanye nekutsengisa timphahla tembuso letimcoka.  Sabelomali sekunciphisa lusebentisomali yahulumende ngabe kumoshe timo tekukhula kwetfu kakhulu futsi kwacedza emandla umbuso kutsi ukhu tsate inshukumo kutemnotfo futsi uhlangabetane netidzingo tebantfu.  Esikhundleni saloko setfule sabelomali lesicuketse tinya tselo letisimeme futsi letica tjangwe kahle kute kulawulwe lusebentisomali, kukhuliswe imalingena futsi kugcugcutelwe kukhula.  Kuleminyaka lemitsatfu letako, silindzele kutsi siphu melele konga lokulinganiselwa etigidzigidzini letinge-R261 ngekutsi kuncishiswe tabe lomali tematiko lamanengi kanye nekunciphisa silingani somali yekuholela tisebenti tahulumende lenyuka ngaso.
Kusenjalo, nanome kunjalo, ku tawudzingeka kutsi sisebentise imali kakhulu kute sisekele kwakhiwa kabusha kwema-SOE njenge-Eskom ne-SAA. Ngenca yaloko, silindzele kwehla  nge samba lesitigidzigidzi leti-R156 kulusebentisomali lete intalo kulethemu lesemkhatsini.  Loku kutawusita ekutseni ku nciphise kuswelakala kwemali bese kunciphisa tidzingo tetfu tekuboleka.  Incenye lenkhulu yekonga itawuvela ekunciphiseni sili nganiso  sekwenyuka kwemali yekukhokhela tisebenti. Loku kutawudzinga kutsi kube neku cocisana lokugcilile emkhatsini webalingani betenhlalo, kodvwa kakhulu netinyonyane temkha kha wetisebenti tahulumende.
Lokucocisana kudzinga kutsi kwentiwe ngemoya wekufuna tisombululo. Ngiyakhutsateka kubona kukhombisa umoya wekuvuma kwemacembu onkhe kutsi kubanjwe tinkhu lumiswano letibalulekile loku hloswe ngato kutsi kutfolwe sisombululo.  Indlela yetfu lesiyilandzelako kutsi singasuki nje sincamule bungako betisebenti tahulu mende, kodvwa kuhlolwe lizinga lekwenyuka kwemiholo.
Imiholo yetisebenti tahulu mende ngekwe-avareji yenyuke ngelizinga lelisetulu kakhulu kwengca emandla emali emi nyakeni leminyenti leyengcile, futsi sidzinga kutsi sikulungise loku nangabe sifuna timali tahulumende kutsi tilawuleke.
Loku kuphindze futsi kufake ekhatsi lulawulo lwetimali ta lowo nalowo muntfu, nangabe  kukhona lapho lusebentisomali lwentfo lwenyuka ngelizinga le lengca emandla emali – kunga ba ngematharifu agezi, ematha rifu amakhalekhikhini nome ekudla – kutawubeka sabelo mali sanome ngabe ngumuphi umuntfu kanye netetimali takhe ngaphasi kwekucindzeteleka kanye nekungasimami.  Imali yekukhokhela tisebenti siyincenye lenkhulukati yeluse bentisomali ngekuya kwetem notfo. Kukhula kwesikweleti sekukhokhela tisebenti sekucale kwenta kutsi imali ingasaset jentiselwa imiklamo lemikhulu yekukhula kwesikhatsi lesitako kanye nasetintfweni letimcoka tekwetfulwa kwetinsita.  Imali yekukhokhela tisebenti tahulumende akusiyo kuphela indzawo lapho sehlisa khona ti ndleko. Ngincume kutsi tisebe nti letisetulu tahulumende tinge nyuselwa umholo kulomnya ka. Loku kulandzela kuncishi swa kwetinzuzo lokusukela etingucukweni letiseBhukwini leTindvuna. Sitawushicilela umtsetfo lomusha lonyaka setfu le luhlakamsebenti lwemiholo yetikhungo tahulumende kanye netinkampani tahulumende kute kuvinjelwe kukhokhelwa ngalokwecile kwemalunga ebhodi kanye newetigungu letiphetse.  Balingani betfu  betinyo nyana tetisebenti tikubeka kahle kakhulu natitsi kufanele kutsi ngendlela lekhombisako sikuvikele kuvuta kwetimali tahulumende ngekutsi sicedze inkhohlakalo, kucedvwe kusetjentiswa kwetimali ngalokungekho emtsetfweni, kucedvwe ludebentisomali lo lute inzuzo kanye nekusaphata timali. Sitawukwenta loko kanye nalokunye lokunyenti.
Nanome kulawula timali tekukhokhela imiholo yetise -benti tahulumende kuyintfo lemcoka ekusimamiseni timali tahulumende, kwenta ncono kusebenta kwemkhakha wahu lumende kubalulekile nangabe sifuna kwakha umbuso lokho nako nalonelikhono. Sidzinga kakhulu bantfu labafanele kutsi babe setikhundleni letifanele.  Njengaloku silawula kusebe ntisa imali yembuso, sihlose ku tsi kube nekukhula. Kungaleso sizatfu-ke kutsi, nanome kune ligebe kutetimali tahulumende, kute kwenyuka lokukhulu  emtselweni. Esikhundleni  saloko, kukhona kuhhamule ka lokutsite kulabo nalabo  labakhokha umtselo kanye neti nyatselo letinengi tekwandzisa sitinto semtselo wemabhizi nisi. Sichubukele embili futsi nangetingucuko letinemtselela lobanti etindzaweni letifanana nekuphakelwa kwagezi, ku minyele yaselwandle yekunge na nekuphuma kulelive kanye netetitimela netekuchumana kute kuncishiswe tindleko tekuchuba ibhizinisi. Ngeku sebentisa Sikhwama seTakhi wonchanti sihlose kuhlanganisa ndzawonye lusito lwetetimali loluvela kumitfombolusito lemi nengi kute kutjalwe timali ku luhlelo lolukhulu lwekwakha.
Ngekusebentisa lisubuciko letetimboni kanye nesikhutsati selutjalomali sivula tindzawo letimcoka tekukhula.  Silungisa tetimali tetfu ta hulumende kute kutsi sente kutsi kube nekukhula lokungu khukhulelangoco kanye neku dala imisebenti kwenteke.
Tikhatsi letinjengaleti tisibita kutsi sente tintfo ngeliciniso, singabi bantfu labangafuni kuphikiswa. Tikhatsi letifuna kutsi sebente ngekuhlanga nyela, hhayi kungcubutana.
Kutawudzinga kutsi kube nekuyekelwa loko umuntfu labekubambile kuphindze futsi kube nekuvumela.Sisonkhe kuloku, futsi sinekutibopha lo kufanako sonkhe kutsi kwekutsi sitsatse tigwedli tetfu, sigwedle kanyekanye, sicondzise lelive letfu kutsi liphumele ngale kwaletivunguvungu lelibukene nato. 