Vantshwa hi vona vumundzuku bya tiko ra hina

vukuzenzele unnamed

Ku burisana na vantshwa  mikarhi hinkwayo swi ndzi siya ndzi ri na matimba. Swa nyanyula ku kuma vutivi hi ku kayakaya ni ku humelela ka vona na xivono xa vona xa leswi swi nga endliwaka ku antswisa tiko leri.Ku hava ku kaneta ka leswaku vantshwa va  vukona bya nkoka eka mianakanyo na xivumbeko xa tiko ra ka hina.Ku hambana swinene na vonelo ra leswaku va na loloha, va hava ntsakelo wa tipolitiki naswona va tilavela swa vona vinyi, vulavusisi bya laha ti kweni na bya le matikweni ya misava byi tiyisisa leswaku vantshwa emisaveni hinkwayo va tshama va ri na ku langutela ka kahle eka vumundzu ku bya vona.Hi ku ya hi swikumiwa swa ndzavisiso wa mavonelo ya vanhu wa Ipsos Pulse of the People lowu wu humesiweke hi Sunguti, 61% wa Maafrika-Dzo nga lava nga na 15 kufika eka 17 wa malembe hi vukhale va titwa va ri na ku tshemba hi mayelana na 2020.A ndzi na ku kanakana leswaku matitwelo lama ya avelaniwa hi vantshwa hi ku angarhela ngopfungopfu ntlawa lowu wu velekiweke emahelweni ya malembexigidi lowu sweswi wu sungulaka vutomi bya vona bya vutswatsi, lawa vantshwa va ya vulaka Ama2000.I majaha na vanhwana lava velekiweke endzhaku ka xidemokirasi. Loko hi le tlhelo va ri hava ntokoto wa maxangu ya mfumo wa xihlawuhlawu hi ku kongoma, va ya emahlweni va hanya na ndzhaka ya wona wo nkandzingano wo ya hi rixakanghohe, nkavululami wa tindhawu na vusweti. Vantshwa lava va ni ku titshembha, va titiva naswona va khapakhapa hi milorho. Va tiva timfanelo ta vona naswona a va chavi ku ti koxa. Vantshwa va tiko ra hina va yimela matimba, ntshembo, vutiphini, vuswikoti, vumundzu ku na ntshunxeko. I vaakixidzi va xidijitali lava khulukaka hi ntirhiso wa tithekinoloji ta ximanguvalawa naswona va lava ku nghena eka mitirhovutomi leyi a yi nga ri kona eka nkarhi wa vatswari va vona.Hi siku loko ku nga si va ni Mbulavulo wa Phuresidente wa Xiyimo xa Rixaka ndzi vile na nkateko wa ku kanerisana na ntlawa wa vantshwa va nkhinkhi swinene eka n’wangulano wa le xikarhi ka tinxaka lowu rhambiweke hi Ejensi ya Nhluvukiso wa Vantshwa ya Rixaka.Hi kanerile swiphiqo leswi swi nga swa nkoka swinene eka vantshwa na ku kambela tindlela leti hi nga fambelanisaka hakona mavonelo na migingiriko ya hina.Tanihilaha swi nga xiswona, mfikelelo wa ku thoriwa na swivandlanene swi tate ajenda. Ehenhla ka 1.2 wa timiliyoni ta vantshwa lava nghenaka eka makete wa vatirhi lembe rin’wana na rin’wana, kwalomu ka mbirhixanharhu va tshama va nga tirhi naswona a va le ku dyondzeni. Vatekaxiave eka n’wangulano lowu va amukerile ntiyiso wa leswaku ku thoriwa ka vantshwa a ku ri ku kumeni ka nkongomiso wa miehleketo eka tilevhele ta le henhlahenhla ta mfumo. Kambe mbuyelelo a wu ri wun’we: a va lunghekile naswona a va kota ku hoxa xandla eka ikhonomi hi tindlela to hambanahambana, ku katsa na van’wamabindzu, ka mbe ku landzeleriwa ka milawu na mpfumaleko wa timali swi va sivela ku endla tano.Tanihilaha Bright Hlongwane wo huma eka Vantshwa lava nga eka Mabindzu ya Afrika-Dzonga a ndzi byeleke hakona, ku laveka ku va na mali yo tala leti nyikiwaka van’wamabindzu va va ntshwa. Va ta tsakela ku vona tinxakaxaka ta mihlangano ya swa timali, mihlangano ya swa timali ya nhluvukiso, van’wa nkumi lava nyikaka mali yo su ngula bindzu, tifeme ta vuvekisi leti nga riki ta mfumo xikan’we na tibangi ta xibindzu leti nyikaka xikweleti na ku ringeta ehenhla ka vantshwa. Ku endlela leswaku tiko ra ka hina ri humelela na ku kula hi fanele ku endla hinkwaswo le swi hi nga swikotaka ku tiyisisa leswaku vantshwa va kota ku teka xiave eka ikhonomi ya hina hi ndlela yo tivikana, hambi hi le ka ikhonomi ya ximfumo kumbe eka vutitirhi.Hikokwalaho a swi fanerile leswaku ndzi nga tirhisa xiva ndla lexi ku simeka ku Nghene lela eka ku Thoriwa ka Vantshwa hi Hofisi ya Phuresidente, loku nga ku xivono xo nghenelela xa qhinga ra tiko leri andlalaka swikongomelo swa ku lulamisa ku pfumaleka ka ku thoriwa ka vantshwa.Leswi swi ta katsa netiweke ya malawulelo ya ndlela ya mfikelelo ya rixaka leyi yi fambela nisaka vakomberi na swivandla swa mitirho. Leswi swi ta kotisa vantshwa ku va na mfikelelo wa swivandlanene tanihileswi van’wana va vona va nga hava tinetiweke leti ti endlaka mfikelelo wo olova wa swivandlanene wu koteka.Tikhoso leti kongomisaka to koma eka swikili leswi vathori va swi dingaka sweswi ti ta lulamisiwa. Leswi swi kongomisa eka ku tirhana na xiphiqo xa mpfumaleko wa mfambelano exikarhi ka minongonoko leyi nga kona ya dyondzo, vuleteri na nhluvukiso na swilaveko swa ikhonomi.Hi amukela ntirho lowu nga eku endliweni eka xiyenge lexi, tanihi nongonoko lowu eka nka rhi wa sweswi wu nga eku endliweni hi ku tirhisa tindzawulo ta Vurimi, Mpfuxeto wa Misava na Nhluvukiso wa Tindhawu ta le Makaya na Mafumelo ya Ntirhisa no na Timhaka ta Ndhavuko ku letela 1,000 wa swichudeni swa vantshwa eFree State eka swikili swa vurimi na swin’wana.Vantshwa vo tala va lava ku sungula mabindzu ya vona. Va pfumala swikili swa xithekiniki leswi swi nga kotaka ku va pfuna ku sungula mabindzu ya vona vinyi. Mphalalo lowu wu ta pfuna ku kula ka van’wamabindzu va vantshwa. Vun’wamabindzu hakunene a hi xitshunxo, kambe ndza kholwa leswaku i ndlela leyi tirhaka kahle na ku va na vumbhoni ku nyika vutitivisi na xikongomelo, moya wa ku wela ko karhi, na ntshembo eka vumundzuku bya vantshwa.  Nongonoko wa Vukorhokeri bya Vantshwa wa le Hofisini ya Phuresidente wu nyika swivandla nene eka vantshwa ku nyika mpfuno emigangeni ya vona. Pfhumba leri ri endleriwile ku humelerisa ku cinca na ku va na nhlohlotelo hi mpimo lowu lavekaka wa xitshunxo, leswi hambanaka na minongonoko ya swiphemuphemu leyi veke na nhlohlotelo wo tsongahala. Nakambe ndzi tivise eka Mbulavulo wa Phuresidente wa Xiyi mo xa Rixaka leswaku hi ta veka etlhelo 1% eka mpimanyeto wa rixaka wa pfhumba ra ku thoriwa ka vantshwa. Minongonoko na tiphurojeke to tala swi le ku tumbuluxiweni ku tirhana na ntlhotlho lowu wa rixaka.Vantshwa va vona tiko ra va vona leswi tanihi tiko ra xivandla nene na xitshembiso, hambile swi ku nga na swirhalanganyi leswi va hlanganaka na swona. Eka vhiki leri nga hundza ri ri roxe ndzi hlanganile na Maafrika-Dzonga ya vantshwa vo talanyana lava va ndzi endleke ndzi tinyungubyisa ntsena hilaha hi antsweke hakona na leswi hi swi fikeleleke.Ku na vatlangi lavatsongo vo fana na mutlangi wa golufu Sim ‘Tiger’ Tshabalala loyi a nga eka ku tleketleni ka masagwati ya vutlangi bya golufu bya matiko ya misava emalembeni ya vutso ngwana ya 8. U le ka xiyimo xa vu7 emisaveni eka tintangha ta yena naswona u hlurile eka mphikizano wa golufu ya US Kids kambirhi. Moya wa mina a wu tlakusiwile loko mudyondzi wa Giredi 11 Sinoyolo Qumba wo huma eOrange Farm a ndzi tsalela hi mayelana na leswi swi faneleke ku va eka SoNA ya nyan’waka. Kahlekahle u tika tse na xipano xa hina xa ku tsala mbulavulo eka phurosese yo pfapfarhuta. Ku na vagingiriki lava nga na hiseko vo fana na  Ayakha Melithafa wo huma Eerste Rivier eKapa-Vupeladyambu, loyi a yeke eka Foramu ya Ikhonomi ya Misava eDavos ku kombela varhangeri va misava ku yima va tiya eka vululami bya maxelo. Ndzi hlamarile swinene loko ndzi hlangana na Michelle Nkamankeng loyi a nga na 11 wa malembe hi vukhale, a nga mutsari lontsongo swinene wa Afrika naswona u le ka xiyimo xa khume ra le henhla ra vatsari lavatsongo swinene emisaveni. Mutsari wa nkombo wa tibuku naswona u tsale buku ya yena yo sungula loko a ri na 6 wa malembe hi vukhale. Tanihilaha Phurofesa Jonathan Jansen a vuleke hakona: “Wa titshemba, u vulavula a lo nchaa, u na vutivi na hiseko.”I vantshwa lava va nga swin’wetsin’wetsi swa xiviri swa vumundzuku bya tiko ra hina naswona lava va tsundzuxaka leswaku ntshunxeko wa hina wu kumekile hi ku titsona swo tala ka majaha na vanhwana lava a va tiyimiserile leswaku a ku nga ta va vona ntsena, kambe lavaya va teke endzhaku ka vona, va fanele ku hanya eku vonakaleni ka ntshunxeko. Hi fanele ku ya emahlweni hi tirhisana tanihi mfumo, mabi ndzu, vatirhi na vaaki lava nga na ku tsakela kun’we ku tiyisisa leswaku ndzhwalo wa mpfumaleko wa mitirho a wu yi ema hlweni wu tshikelela vantshwa  va ka hina, ku onha mimoya ya vona na ku va heta matimba. Ndza tshemba leswaku swie ndlo leswi hi swi hlamuseleke eka SoNA swi ta yimela ndzilikano wuntshwa wa nhluvukiso wa vantshwa.Tanihilaha Frantz Fanon a vuleke hakona, swi le ka rixaka rin’wana na rin’wana ku lava ntirhokulu wa rona. Leri i rixaka leri ri kumeke swa rona. Sweswi swi le ka hina ku va hi va seke tela ku wu humelerisa. I ntiyi so lowu nga kona eka matimu leswaku ku hluleka ka wu wondla na ku kurisa vuswikoti bya vantshwa va rona swi vula khombo eka vumundzuku bya tiko rero.
