U fhaṱa lushaka lu ṱhogomelaho vhana U fhaṱa lushaka lu ṱhogomelaho vhana

Vukuzenzele unnamed

Hu na murero wo ḓoweleaho kha mvelele nnzhi dza vhathu vha Afrika une wa ri zwi dzhia muvhu ndu woṱhe u alusa ṅwana. Muhumbulo uyu – wa uri vhadzulapo vhoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u bveledzisa, vhuvha na tsire ledzo ya ṅwana muṅwe na muṅwe – murero uyu u a ḓa musi ndi tshi humbula nga ha ḽikhaulambilu na lufu lu vhaisaho zwihulu lwa Enock Mpianzi wa vhukale ha miṅwaha ya 13 lwo iteaho zwezwino khempheni ya tshikolo.
Zwi vhaisaho ndi zwauri, Enock a si ene ṅwana e eṱhe we a xelelwa nga vhutshilo nga zwiitisi zwine zwa vhukuma zwa nga thivhelea, arali vhathu vhahulwane vho vha vho ṋe tshedza ndondolo na vhuḓifhi nduleli. Muthu u a dovha hafhu a humbula nga ha muṅwe wa vhukale ha miṅwaha ya 13, Keamohetswe Shaun Seboko, we a nwela khothe zwenezwino damuni ḽa u bambela ḽa tshikolo tsha phuraimari tsha Magalie sburg, na vhana vhavhili vhe vha lovha tshikoloni tsha phuraimari tsha Lekgolo ngei Limpopo musi ṱiraka ḽi tshi zhaka luvhondo lwa vha wela. Muthu u a dovha a humbula hafhu nga ha vhana vhanzhi, sa Nathlia Pienaar wa vhukale ha miṅwaha ya 6, vhane vha khou vhulawa kha nndwa dza magevhenga ngei fuletheni dza Kapa. Ri humbula hafhu mpfu dzi khaulaho mbilu dza Michael Komape na Lumka Mkethwa, vhuvhili havho vho lovha musi vho wela kha mabunga a dindi. Matshilo oṱhe ayo a vhathu vhaṱuku, na matshilo a vhaṅwe vhanzhi, o vha a tshi ḓo vha a songo ṱuwa. Makhaula mbilu haya oṱhe o vha a tshi ḓo vha o thivhelea arali ho vha na maga o dzhiwaho a u tsireledza vhana kha fhethu hu huvhadzaho. Zwi ntsumbedza uri, sa lushaka, ri khou laṱedza vhana vhashu. Vhana vhanzhi vha ḓiwana vhe kha nyimele dzi ofhisaho, kana tshikhwekhwethe tsha tshifhinganyana mulamboni kana u vha sia vha vhoṱhe mukhukhuni hu na lammba ḽa pharafeni. Musi vhorakhonhṱiraka vha tshi sia mitshini i songo tsireledzea kana themamvele dziso dza tshikolo dzi sa khou londotwa kana tshiendedzi tsha u ya tshikoloni tsho ḓala lu kalulaho, matshilo a vhana a vha o vhewa kha khombo.  Fhedzi hu na zwinzhi u fhirisa u sa vha na ndavha na u sokou litshedzela mushumo. Vhana vhanzhi ndi zwipondwa zwa vhabtzipi, magevhenga na vharengisi vha zwidzidzivhadzi nga maanḓa ngauri a vha koni u ḓitsireledza. Sa lushaka, ri tea u vha na vhuronwane na u ṱalifha vhukuma kha zwa u tsireledza vhana vhashu kha khombo idzi na dziṅwe.  Sa lushaka, ri tea u fhaṱa mvelele ya vhuḓifhinduleli. Ri tea u vha na vhuḓifhinduleli kha riṋe vhaṋe, kha vhana vhashu na kha vhaṅwe. Musi ri tshi ṱoḓa u vhona uri vhana vha khou kona u aluwa kha vhupo vhu na ṱhuṱhuwedzo, ndondolo na tsireledzo, zwo ralo ri tea u pfa zwi mushumo washu u tsireledza na u londota vhoṱhe vhane ra vha ḓivha na vhane ra tshilisana navho. Ri tea u pfa mushumo hoyu wa u londota na musi ri dzibadani. Musi ri tshi khou ṱanganedza phungudzeo kha khombo dza badani kha tshifhinga tsha madakalo, ngoho i shushaho ndi ya uri vhathu vha fhiraho 1,600 vho lovha dzibadani dzashu kha tshifhinga tsha ṅwedzi na hafu. Zwi a kula nungo zwauri vhareili vha fhiraho 9,000 vho farelwa vhutshinyi vhu katelaho u reila vho kambiwa, luvhilo, u reila nga u sa londa.  Mvelele ya vhuḓifhinduleli zwi amba uri roṱhe ri tea u reila nga vhuronwane na u ṱhonifha pfanelo dza vhaendangaṋayo na vhaṅwe vhashumisi vha bada. Mvelele ya vhuḓifhinduleli zwi amba uri vhokhotsi vha tea u vha hone kha matshilo a vhana vhavho. Vhafumakadzi vhanzhi vha alusa vhana vhe vhoṱhe, zwine zwa anzela u fhungudza khonadzeo dzavho dza u bvelela na dza vhana vhavho.  Mvelele ya vhuḓifhinduleli zwi dovha hafhu zwa amba uri ri tea u ḓigudisa vhudzekani ho tsireledzeaho na u sa ḓiwedza kana u wedza vhaṅwe kha HIV . A ri tei u shumisa zwikambi kana zwidzidzivhadzi. Ri tea u lusa u tshila ri na mutakalo u itela uri ri thivhele malwadze ane a tsireledzea na u tshila matshilo malapfu. Mvelele iyi i tea u kutelwa nga maanḓa nga havho vhane kha lushaka vha fara maimo a maanḓalanga na vhuṱuṱuwedzi, kana vharangaphanḓa vha zwa vhurereli kana vhorapoḽotiki, vharangaphanḓa vha zwa mvelele kana vhaḓivhalea. Nga kha maipfi kana nyito dzavho, vha tea u lusa u fhaṱa lushaka lwa khwine lune vhoṱhe vha dzhielwa nṱha na u londotwa. Vhaofisiri vho khethwaho na vhashumeli vha muvhuso vho fhulufhelwa nga vhuḓifhinduleli ha u vhona tsireledzo na vhuvha ha vhadzulapo. Vha tea u vhona uri hu na themamveledziso dzo teaho zwikoloni. Vha tea u dzhia maga nga u ṱavhanya musi hu na khakhathi ya nḓisedzo ya maḓi kha vhadzulapo kana musi mavhone a zwiṱaraṱani o tshi n-yalaho o vhigiwa. Vha tea u vhona uri milayo ya vhutsirele dzi na mutakalo i khou tevhed zwa na uri mulayo u khou tevhedzwa.  Ho sedzwa mushumo u no khou itwa kha muvhuso, kha masia oṱhe, u ita uri vhuḓifhi nduleli uhu vhu vhonale, tshiṅwe tshifhinga ri tea u dzhia maga mahulwane. U fhindula kha dzimpfu na mafuvhalo o vhangwaho musi vhana vha tshi wela kha mabunga a di ndi, ro rwela ṱari vhurangeli ha SAFE u tshimbidza ṋetshedzo ya mabunga o teaho kha zwikolo zwoṱhe kha shango. Ro rumela Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe kha zwipiḓa zwa Ḓorobo ya Kapa u tikedza mapholisa kha ndingedzo dzavho dza u fhu ngudza khakhathi dzi itwaho nga magevhenga. Zwenezwino, ro ṱangana na vhashumeli vha muvhuso, ro ḓidzhenisa kha pulane ya u fhindula zwa shishi u itela u fhelisa khakhathi dzi ite lwaho vhafumakadzi na vhana. Naho zwo ralo, hu vhonala hu na zwinzhi zwine ra tea u ita, sa muvhuso nahone sa lushaka. Ri fhululedza madzangano na vhathu avho vhe vha vhea mahaḓani avho vhuḓifhinduleli ha vhuvha ha vhaṅwe vhathu. Hu na vhathu vha ngaho sa Vho Ralph Bouwers na Vho Mark Nicholson, vhe vha dzudzanya mishumo ya vhuḓimvumvusi ha vhaswa ngei Lavender Hill kha ḽa Ḓorobo ya Kapa u vha tsireledza kha u shandukela kha zwa vhugevhenga. Hu na vhomme, dzikhaladzi na vhasidzanyana vhane vha shuma sa matshudeni vha sa shumeli malamba kha Operation Bobbi Bear, dzangano ḽi re Amanzimtoti ngei KwaZulu-Natal ḽine ḽa ṋetshedza haya kha vhana vhaṱuku vhe vha tambudzwa.Hu na zwigwada zwo ḓisen dekaho nga zwa lutendo zwi ngaho sa Khonferentsi ya Mabishopho a Khathyoḽiki Tshipembe ha Afrika, vhe nda ṱangana navho zwenezwino vhe vha mmbudza nga ha mushumo une vha khou ita u fhindula ṱhoḓea dza vhashayi, u tikedza miṱa uri i vhe i londaho na u ṱhogomela nga maanḓa na u thusa vhaswa musi vha tshi livhana na khaedu nnzhi dzi re phanḓa havho. Vhathu avha vha Afrika Tshipembe vha khou ri sumbedza nḓila. Nga kha tsumbo dzavho, vha khou ri humbudza zwauri zwi amba mini u dzhia vhuḓifhinduleli hashu riṋe vhaṋe na ha vhaṅwe. Shango iḽi ḽo no ṱanzilela makhaulambilu manzhi vhukuma. Matshilo manzhi a vhathu vhaṱuku o lozwea, vhana vha nzhi vho vhaisala na u thithisea muhumbulo. Ri nga fhelisa makhaulambilu haya arali roṱhe, muṅwe na muṅwe washu, a tshi dzhia vhuḓifhinduleli ha u alusa vhana kha mivhundu yashu yavhuḓi ya Afrika Tshipembe.
 