Le duduk, doudouk, doudouki, doudoug ou dadouk (en arménienԴուդուկ ou Տուտուկ) est un hautbois (instrument à anche double) de perce cylindrique (et se distingue ainsi du zurna, hautbois de perce conique). Essentiellement joué dans le Caucase, il est devenu un des symboles de la musique arménienne[1],[2]. L'instrument est cité dans le livre de Moïse de Khorène[3].
L'abandon du terme dziranapogh [tsiɾɑnɑˈpʰoʁ] et l'usage du terme duduk (դուդուկ) remonte aux années 1920[7] et à l'ère soviétique[8]. C'est un emprunt du turc düdük[9] terme lui-même adopté du proto-slave dudka, diminutif de duda[10], qui se retrouve dans les Balkans où le duduk est une flûte. On pense ainsi que le terme serait onomatopéique (imitant le son de la langue pour jouer de la flûte à bec).
Le duduk est fabriqué à partir d'un bloc de bois tourné et percé cylindriquement. Le corps, en bois d'abricotier le plus souvent, possède généralement dix trous : huit sur la face supérieure et deux sur la face inférieure, l'un pour le pouce gauche, l'autre étant un trou d'accord. Ce trou peut cependant être bouché en approchant l'instrument du corps du musicien, pour obtenir une note particulièrement grave.
L'anche double appelée ghamish est faite d'une seule pièce de roseau aplatie, fendue et ligaturée au niveau du raccord avec le corps de l'instrument. Une bague de régulation entoure l'anche et permet de stabiliser le son.
Il existe également des doudouks alto et basse de plus grande taille, et certains instruments, fruits de recherches contemporaines, sont pourvus de clés permettant un registre plus étendu ou facilitant les altérations.
L'anche est tenue entre les lèvres du musicien ce qui l'empêche d'être « libre ».
Le duduk possède une sonorité très douce et assez grave pouvant devenir nasillarde et métallique lorsque le musicien souffle plus fort ou emploie des anches plus souples. Aucun autre hautbois traditionnel de cette dimension n'a une tessiture aussi grave.
En France, le musicien d'origine arménienne Haïg Sarikouyoumdjian est l'un des principaux joueurs de duduk. Didier Malherbe au sein du Hadouk Trio l'utilise en musique jazz ; le groupe franco-américain Deleyaman(en) en musique alternative et rock indépendant. Deleyaman est le premier groupe de musique alternative à avoir inclus le duduk comme instrument permanent dans ses compositions. Gérard Madilian, joueur de duduk français d'origine arménienne, est un membre de Deleyaman depuis sa création en 2000.
Depuis quelques années, le duduk est devenu un instrument très populaire parmi les compositeurs de musique de film et de jeux vidéo qui l'utilisent à l'envi, parfois à l'excès.
Cet instrument est utilisé dans les musiques de film et de jeux vidéo suivantes :
↑(hy) « Հայաստանում փողային գործիքների շարքում առանձնահատուկ է դուդուկը (կոչվում է նաև ծիրանափող), որը պատրաստվում է վայրի ծիրանենու կամ տանձենու փայտից: », "Երաժշտական գործիքներ" ((fr) Instruments de musique), in Encyclopédie soviétique arménienne.
↑Dj. Gasparyan, (hy) « Ես ապացուցեցի, որ դուդուկի իսկական անունը ծիրանափող է, որի արմատները գալիս են Մուշից, Վանից, Գյումրիից, Էջմիածնից: (fr) J'atteste que ie véritable nom du duduk est tsiranapogh, dont les origines viennent de Mouch, Van, Gyumri et Etchmiatsin », "Կբացվի դուդուկահարների դպրոց" ((fr) Ouverture prochaine d'une école de doudouk), in Aravot, 30 octobre 2004.
↑« The duduk, known since antiquity as an “apricot pipe,” is a traditional woodwind instrument indigenous to Armenia. », "Dudukner Ensemble to Play in Watertown", in Armenian Weekly, 12 septembre 2012.
↑H. Hovhannisyan, (hy) « Վարկածներից մեկն ասում է, որ դուդուկն ի սկզբանե կոչվել է ծիրանափող եւ դուդուկ դարձել է ռուսների «թեթեւ ձեռքով», 1920-ական թվականներին, որոնք դժվարանում էին արտասանել այս բարդ անունը, եւ այն ձեւափոխեցին ռուսական «դուդկա» բառից: », "Դուդուկ. գյուղական քեֆերից մինչեւ հոլիվուդյան ֆիլմեր" ((fr) Doudouk: De la fête de village au film hollywoodien), in Hetq Online(en), 10 juillet 2006.
↑(hy) « Միայն Հայաստանում է աճում այն ծիրանենին, որից երաժշտականՙ հոբոյին նման այս գործիքն են ստանում, եւ որը դարեր ի վեր հայերը ծիրանափող են անվանում: Ռուսներն այս բառը չեն կարողացել արտասանել, «դուդկա» անունն են տվել, այստեղից էլՙ դուդուկ ուրախ բառը: », "Բրոնզե ականջ պետք է ունենաս, որ չհուզվես", in Azg Daily(en), 15 février 2013.
Arménie
