<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
   
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1931: Sūtrasthāna 1-31</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence"
                            >Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url"
                                >SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0
                            Unported License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified
                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that
                                they endorse you or your use of the work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work,
                                you may distribute the resulting work only under the same or similar
                                license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
                        Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
                        rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>

            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by Tsutomu
                    Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya's 1931 and 1938
                    Bombay editions.</note>
            </notesStmt>

            <sourceDesc>

                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha Commentary of Śrī
                        Ḍalhaṇācārya.</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3) of this
                        SARIT edition are mainly based on this edition.</note>
                    <note xml:lang="en">For sūtrasthāna 13 (leeches), the text of the 1938 vulgate
                        is used in this file.</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial material from
                        this edition.</note>
                </bibl>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary of Śrī
                        Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī Gayadāsāchārya on
                        Nidānasthāna, edited from the begining to the 9th ādhyāya of Cikitsāsthāna
                        by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya and the rest by Nārāyaṇ Rām
                        Āchārya</title>
                    <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Revised third edition</edition>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1992.</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) , kalpasthāna
                        (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this edition.</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material from this
                        edition.</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A1931</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <msItem>
                            <filiation corresp="#A">A</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2020-10-20" who="Dominik Wujastyk">Began adapting this file for collation
                against Nepalese MSS. First, started removing the explicit verse numbers (between
                labels) </change>
            <change when="2020-11-08" who="Dominik Wujastyk">Separated some conjuncts: śc and -iti
                and +a to avagraha</change>

            <change when="2021-07-15" who="Deepro Chakraborty">Added 1.28 of K and H and some
                corrections in the vulgate (#44)</change>

            <change when="2022-10-27" who="Deepro Chakraborty">Corrections in 1.45.81-100 and
                1.45.108</change>

            <change when="2022-11-11" who="Deepro Chakraborty">Corrections in 1.46.61-80</change>
            <change when="2023-05-21" who="Deepro Chakraborty">Changed xml:ids in 1.43.3</change>
            <change when="2023-06-26" who="Dominik Wujastyk">Separated the file into two parts, 1-31
                and 32-end, because of processing limits at Saktumiva</change>

            <change when="2024-02-05" who="Lisa Brooks">Changed the text of SS.1.13 to correspond to
                the 1938 edition of Trikamji Acharya, not the 1931 edition as for the rest of the
                sūtrasthāna. (In fact, the transcript of the "1931" edition is somewhat mixed
                between the 1931 and 1938 editions.)</change>

            <change when="2024-06-24" who="Deepro Chakraborty">Corrections in 1.8</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2025-08-04">Added filiation statement for the two
                printed editions.</change>

            <change when="2025-09-10" who="Deepro Chakraborty">Corrections in 1.12</change>
            <change when="2025-09-16" who="Deepro Chakraborty">Rearranged xml ids in 1.12</change>
            <change when="2025-11-02" who="Deepro Chakraborty">Minor corrections in 1.12</change>
            <change when="2025-12-02" who="Deepro Chakraborty">splitting 1.13.22</change>
            <change when="2026-01-05" who="Deepro Chakraborty">Removed extra splitting of lines in
                1.12 that was made in order to collate it against L. The file with splitting is sent
                to Dominik Wujastyk through email.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="1" type="sthāna">

                <head xml:lang="en">[Sūtrasthāna 1-31]</head>

                <div n="1" type="adhyāya">



                    <l xml:id="SS.1.1.1">
                        <label>1931 ed. 1.1.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.2">
                        <label>1931 ed. 1.1.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ||2||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.3">
                        <label>1931 ed. 1.1.3</label>
                        <caesura/>
                         atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ
                        divodāsaṃ dhanvantarim aupadhenava<pc> </pc>vaitaraṇaurabhra<pc
                            > </pc>pauṣkalāvata<pc> </pc>-karavīrya<pc> </pc>gopurarakṣita<pc
                            > </pc>suśruta<pc> </pc>prabhṛtaya ūcuḥ ||3|| <note type="footnote">
                            karavīra</note>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.4">
                        <label>1931 ed. 1.1.4</label>
                        <caesura/>
                         bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān
                        apy anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ
                        pīḍā bhavati </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.4b">
                        <label>1931 ed. 1.1.4b</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetor
                        āyurvedaṃ śrotum icchāma ihopadiśyamānaṃ atrāyattam aihikam āmuṣmikaṃ ca
                        śreyaḥ tad bhagavantam upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.5">
                        <label>1931 ed. 1.1.5</label>
                        <caesura/>
                         tān uvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto
                        vatsāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.6">
                        <label>1931 ed. 1.1.6</label>
                        <caesura/>
                         iha khalv āyurvedaṃ nāmopāṅgam atharvavedasyānutpādyaiva prajāḥ
                        ślokaśatasahasram adhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato 'lpāyuṣṭvam
                        alpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.7">
                        <label>1931 ed. 1.1.7</label>
                        <caesura/>
                         tad yathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ
                        agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.1">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.1a">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.1a</label>
                        <caesura/>
                         tatra śalyaṃ nāma
                        vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
                        yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.2">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.2</label>
                        <caesura/>
                         śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ
                        vyādhīnām upaśamanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.3">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.3</label>
                        <caesura/>
                         kāyacikītsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ
                        jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām upaśamanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.4">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.4</label>
                        <caesura/>
                         bhūtavidyā nāma
                        devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ
                        śāntikarmabaloharaṇādigrahopaśamanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.5">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.5</label>
                        <caesura/>
                         kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
                        duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnām upaśamanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.6">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.6</label>
                        <caesura/>
                         agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūśikādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
                        vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.7">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.7</label>
                        <caesura/>
                         rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhābalakaraṃ
                        rogāpaharaṇasamarthaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.8">
                        <label>1931 ed. 1.1.8.8</label>
                        <caesura/>
                         vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām
                        āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.9">
                        <label>1931 ed. 1.1.9</label>
                        <caesura/>
                         evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kim ucyatām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.10">
                        <label>1931 ed. 1.1.10</label>
                        <caesura/>
                         ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣām eva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavān iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.11">
                        <label>1931 ed. 1.1.11</label>
                        <caesura/>
                         sa uvācaivam astv iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.12">
                        <label>1931 ed. 1.1.12</label>
                        <caesura/>
                         ta ūcur bhūyo 'pi bhagavantam asmākam ekamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto
                        bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.13">
                        <label>1931 ed. 1.1.13</label>
                        <caesura/>
                         sa hovācaivam astv iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.14-16">
                        <label>1931 ed. 1.1.14-16</label>
                        <caesura/>
                         vatsa suśruta iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ
                        vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca || āyur asmin vidyate 'nena vā+āyur
                        vindatīty āyurvedaḥ || tasyāṅgavaram ādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānair
                        aviruddham ucyamānam upadharaya || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.17.adda">
                        <label>1931 ed. 1.1.17.adda</label>
                        <caesura/>
                         etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ prāg abhighātavraṇasaṃrohāt yajñaśiraḥsandhānāc ca
                        | śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraś chinnam iti </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.17b">
                        <label>1931 ed. 1.1.17b</label>
                        <caesura/>
                         tato devā aśvināv abhigamyocuḥ bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ
                        bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyam iti | tāv ūcatur evam
                        astv iti | atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhagena prāsādayan | tābhyāṃ
                        yajñasya śiraḥ saṃhitam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.18">
                        <label>1931 ed. 1.1.18</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭāsv api cāyurvedatantreṣv etad evādhikam abhimataṃ āmāśu kriyākaraṇād
                        yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.19">
                        <label>1931 ed. 1.1.19</label>
                        <caesura/>
                         tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.20">
                        <label>1931 ed. 1.1.20</label>
                        <caesura/>
                         brahmā provāca tataḥ prajāpatir adhijage tasmād aśvinau aśvibhyām indraḥ
                        indrād aḥaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.21">
                        <label>1931 ed. 1.1.21</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra | ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo 'marāṇām |
                        <caesura/>
                         śalyāṅgam aṅgair aparair upetaṃ prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.22">
                        <label>1931 ed. 1.1.22</label>
                        <caesura/>
                         asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā
                        so 'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro
                        jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā
                        tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra
                        puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇam anyat tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.23">
                        <label>1931 ed. 1.1.23</label>
                        <caesura/>
                         tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.24">
                        <label>1931 ed. 1.1.24</label>
                        <caesura/>
                         te caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.1">
                        <label>1931 ed. 1.1.25.1</label>
                        <caesura/>
                         teṣām āgantavo 'bhighātanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.2">
                        <label>1931 ed. 1.1.25.2</label>
                        <caesura/>
                         śārīrās tv annapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.3">
                        <label>1931 ed. 1.1.25.3</label>
                        <caesura/>
                         mānasās tu
                        krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya
                        icchādveṣabhedair bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.4">
                        <label>1931 ed. 1.1.25.4</label>
                        <caesura/>
                         svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.26">
                        <label>1931 ed. 1.1.26</label>
                        <caesura/>
                         ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.27">
                        <label>1931 ed. 1.1.27</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā nigrahahetavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.28">
                        <label>1931 ed. 1.1.28</label>
                        <caesura/>
                         prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ rasāḥ
                        punar dravyāśrayāḥ dravyāṇi punar oṣadhayaḥ | tās tu dvividhāḥ sthāvarā
                        jaṅgamāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.29">
                        <label>1931 ed. 1.1.29</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ sthāvarāś caturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti | tāsu
                        apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ
                        stambinyaś ca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.30">
                        <label>1931 ed. 1.1.30</label>
                        <caesura/>
                         jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra
                        paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo 'ṇḍajāḥ
                            kṛmi<pc> </pc>kīṭa<pc> </pc>pipīlikā<pc> </pc>prabhṛtayaḥ svedajāḥ
                        indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.31">
                        <label>1931 ed. 1.1.31</label>
                        <caesura/>
                         tatra sthāvarebhyas tvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ
                        prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaś carmanakharomarudhirādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.32">
                        <label>1931 ed. 1.1.32</label>
                        <caesura/>
                         pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.33">
                        <label>1931 ed. 1.1.33</label>
                        <caesura/>
                         kālakṛtāḥ
                        pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ
                        saṃvatsaraviśeṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.34">
                        <label>1931 ed. 1.1.34</label>
                        <caesura/>
                         ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ
                        prayojanavantaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.35">
                        <label>1931 ed. 1.1.35</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ
                        <caesura/>
                         śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
                        <caesura/>
                         prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.36">
                        <label>1931 ed. 1.1.36</label>
                        <caesura/>
                         āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti hi |
                        <caesura/>
                         manasy anye śarīre 'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.37">
                        <label>1931 ed. 1.1.37</label>
                        <caesura/>
                         śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
                        <caesura/>
                         mānasānāṃ tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.38">
                        <label>1931 ed. 1.1.38</label>
                        <caesura/>
                         evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti catuṣṭayaṃ samāsena
                        vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktas
                        tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ
                        oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ kriyāgrahaṇāc chedyādīni
                        snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt sarvakriyākālānām ādeśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.39">
                        <label>1931 ed. 1.1.39</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         bījaṃ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.40">
                        <label>1931 ed. 1.1.40</label>
                        <caesura/>
                         tac ca saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu
                        sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣān
                        arthān vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.1.1.41">
                        <label>1931 ed. 1.1.41</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         svayambhuvā proktam idaṃ sanātanaṃ
                        <caesura/>
                         paṭhed dhi yaḥ kāśipatiprakāśitam |
                        <caesura/>
                         sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
                        <caesura/>
                         asukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet || </l>




                    <p xml:id="SS.1.1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattir nāma prathamo
                        'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>


                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head>[dvitīyo 'dhyāyaḥ|]</head>

                    <l xml:id="SS.1.2.1">
                        <label>1931 ed. 1.2.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.2">
                        <label>1931 ed. 1.2.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.3">
                        <label>1931 ed. 1.2.3</label>
                        <caesura/>
                         brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvaya<pc
                            > </pc>vayaḥ<pc/>śīla<pc> </pc>śaurya<pc> </pc>śaucācāra<pc
                            > </pc>vinaya<pc> </pc>śakti<pc> </pc>bala<pc> </pc>medhā<pc
                            > </pc>dhṛti<pc> </pc>smṛti<pc> </pc>mati<pc> </pc>pratipattiyuktaṃ
                            tanu<pc> </pc>jihvauṣṭha<pc> </pc>dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
                        prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyam upanayet ato
                        viparītaguṇaṃ nopanayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.4">
                        <label>1931 ed. 1.2.4</label>
                        <caesura/>
                         upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu
                        praśastāyāṃ diśi śucau same deśe caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilam upalipya
                        gomayena darbhaiḥ saṃstīrya puṣpair lājabhaktai ratnaiś ca devatāḥ pūjayitvā
                        viprān bhiṣajaś ca tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ
                        sthāpayitvā'gnim upasamādhāya khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiś
                        caturṇāṃ vā kṣīravṛkṣāṇāṃ (? nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ )
                        dadhimadhughṛtāktābhir dārvīhaumikena vidhinā sruveṇājyāhutīr juhuyāt
                        sapraṇavābhir mahāvyahṛtibhiḥ tataḥ pratidaivatamṛṣīṃś ca svāhākāraṃ kuryāt
                        śiṣyam api kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.5">
                        <label>1931 ed. 1.2.5</label>
                        <caesura/>
                         brāhmaṇas trayāṇāṃ varṇānām upanayanaṃ kartum arhati rājanyo dvayasya
                        vaiśyo vaiśyasyaiveti śūdram api kulaguṇasaṃpannaṃ mantravarjam anupanītam
                        adhyāpayed ity eke || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.6">
                        <label>1931 ed. 1.2.6</label>
                        <caesura/>
                         tato 'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt
                        kāmakrodhalobhamohamānāhaṇkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā
                        nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā
                        satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ
                        madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu
                        vartitavyaṃ ato 'nyathā te vartamānasyādharmo bhavati aphalā ca vidyā na ca
                        prākāśyaṃ prāpnoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.7">
                        <label>1931 ed. 1.2.7</label>
                        <caesura/>
                         ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yady anyathādarśī syām enobhāg bhaveyam
                        aphalavidyaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.8">
                        <label>1931 ed. 1.2.8</label>
                        <caesura/>
                         dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ
                        cātmabāndhavānām iva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati
                        vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyaṃ evaṃ vidyā prakāśate
                            mitra<pc> </pc>yaśo<pc> </pc>dharmārtha<pc> </pc>kāmāṃś ca prāpnoti || </l>



                    <l xml:id="SS.1.2.9">
                        <label>1931 ed. 1.2.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra | kṛṣṇe 'ṣṭamī tannidhane 'hanī dve
                        <caesura/>
                         śukle tathāpy evam ahar dvisandhyam |
                        <caesura/>
                         akālavidyutstanayitnughoṣe
                        <caesura/>
                         svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.10">
                        <label>1931 ed. 1.2.10</label>
                        <caesura/>
                         śmaśānayānādyatanāhaveṣu
                        <caesura/>
                         mahotsavautpātikadarśaneṣu |
                        <caesura/>
                         nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu vaprā
                        <caesura/>
                         nādhīyate nāśucinā ca nityam || </l>

                    <p xml:id="SS1.2.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma
                        dvitīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>


                <div n="3" type="adhyāya">


                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.3.1">
                        <label>1931 ed. 1.3.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'dhyayanasaṃpradānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.2">
                        <label>1931 ed. 1.3.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.3">
                        <label>1931 ed. 1.3.3</label>
                        <caesura/>
                         prāgabhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra
                        sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi
                        catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.4">
                        <label>1931 ed. 1.3.4</label>
                        <caesura/>
                         vedotpattiḥ śiṣyanayas tathā'dhyayanadānikaḥ |
                        <caesura/>
                         prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.5">
                        <label>1931 ed. 1.3.5</label>
                        <caesura/>
                         śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam |
                        <caesura/>
                         agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.6">
                        <label>1931 ed. 1.3.6</label>
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
                        <caesura/>
                         karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.7">
                        <label>1931 ed. 1.3.7</label>
                        <caesura/>
                         hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ pṛthak |
                        <caesura/>
                         kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.8">
                        <label>1931 ed. 1.3.8</label>
                        <caesura/>
                         viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
                        <caesura/>
                         śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.9">
                        <label>1931 ed. 1.3.9</label>
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.10">
                        <label>1931 ed. 1.3.10</label>
                        <caesura/>
                         miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago 'paraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.11">
                        <label>1931 ed. 1.3.11</label>
                        <caesura/>
                         rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca |
                        <caesura/>
                         dravaddravyavidhistadvadannapānavidhis tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.12">
                        <label>1931 ed. 1.3.12</label>
                        <caesura/>
                         sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.13">
                        <label>1931 ed. 1.3.13</label>
                        <caesura/>
                         vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.14">
                        <label>1931 ed. 1.3.14</label>
                        <caesura/>
                         granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāś ca mukharogikam |
                        <caesura/>
                         hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.15">
                        <label>1931 ed. 1.3.15</label>
                        <caesura/>
                         bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca |
                        <caesura/>
                         vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.16">
                        <label>1931 ed. 1.3.16</label>
                        <caesura/>
                         pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanam eva ca |
                        <caesura/>
                         sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.17">
                        <label>1931 ed. 1.3.17</label>
                        <caesura/>
                         nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
                        <caesura/>
                         vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.18">
                        <label>1931 ed. 1.3.18</label>
                        <caesura/>
                         dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam |
                        <caesura/>
                         mahāvātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.19">
                        <label>1931 ed. 1.3.19</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         makhumehacikitsā ca tathā codariṇām api || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.20">
                        <label>1931 ed. 1.3.20</label>
                        <caesura/>
                         mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām |
                        <caesura/>
                         granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.21">
                        <label>1931 ed. 1.3.21</label>
                        <caesura/>
                         śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām |
                        <caesura/>
                         śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.22">
                        <label>1931 ed. 1.3.22</label>
                        <caesura/>
                         vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo 'pi ca |
                        <caesura/>
                         medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.23">
                        <label>1931 ed. 1.3.23</label>
                        <caesura/>
                         nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam |
                        <caesura/>
                         snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.24">
                        <label>1931 ed. 1.3.24</label>
                        <caesura/>
                         tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
                        <caesura/>
                         netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.25">
                        <label>1931 ed. 1.3.25</label>
                        <caesura/>
                         nirūhakramasaṃjñaś ca tathaivāturasaṃjñakaḥ |
                        <caesura/>
                         dhūmanasyavidhiś cāntyaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.26">
                        <label>1931 ed. 1.3.26</label>
                        <caesura/>
                         prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca |
                        <caesura/>
                         paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.27">
                        <label>1931 ed. 1.3.27</label>
                        <caesura/>
                         annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
                        <caesura/>
                         sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.28">
                        <label>1931 ed. 1.3.28</label>
                        <caesura/>
                         dundubher mūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca |
                        <caesura/>
                         aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.29">
                        <label>1931 ed. 1.3.29</label>
                        <caesura/>
                         adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevam etad udīritam |
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.30">
                        <label>1931 ed. 1.3.30</label>
                        <caesura/>
                         adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantram etad upadravān |
                        <caesura/>
                         opadravika ity eṣa tasyāgryatvān nirucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.31">
                        <label>1931 ed. 1.3.31</label>
                        <caesura/>
                         sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
                        <caesura/>
                         saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.32">
                        <label>1931 ed. 1.3.32</label>
                        <caesura/>
                         cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.33">
                        <label>1931 ed. 1.3.33</label>
                        <caesura/>
                         lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
                        <caesura/>
                         kriyākalpo 'bhighātaś ca karṇotthāstaccikitsitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.34">
                        <label>1931 ed. 1.3.34</label>
                        <caesura/>
                         ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogadavivecanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.35">
                        <label>1931 ed. 1.3.35</label>
                        <caesura/>
                         cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate |
                        <caesura/>
                         navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.36">
                        <label>1931 ed. 1.3.36</label>
                        <caesura/>
                         apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
                        <caesura/>
                         pūtanāyās tathā'ndhāyā maṇḍikā śītapūtanā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.37">
                        <label>1931 ed. 1.3.37</label>
                        <caesura/>
                         naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā |
                        <caesura/>
                         kaumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.38">
                        <label>1931 ed. 1.3.38</label>
                        <caesura/>
                         jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
                        <caesura/>
                         pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.39">
                        <label>1931 ed. 1.3.39</label>
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāyāś chardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
                        <caesura/>
                         svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.40">
                        <label>1931 ed. 1.3.40</label>
                        <caesura/>
                         visūcikārocakayor mūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
                        <caesura/>
                         iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.41">
                        <label>1931 ed. 1.3.41</label>
                        <caesura/>
                         amānuṣaniṣedhaś ca tathā+āpasmāriko 'paraḥ |
                        <caesura/>
                         unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.42">
                        <label>1931 ed. 1.3.42</label>
                        <caesura/>
                         rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāś ca yāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.43">
                        <label>1931 ed. 1.3.43</label>
                        <caesura/>
                         śreṣṭhatvād uttaraṃ hy etat tantram āhur maharṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         bahvarthasaṃgrahāc chreṣṭham uttaraṃ cāpi paścimam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.44">
                        <label>1931 ed. 1.3.44</label>
                        <caesura/>
                         śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā |
                        <caesura/>
                         bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.45">
                        <label>1931 ed. 1.3.45</label>
                        <caesura/>
                         vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhis tathā |
                        <caesura/>
                         viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.46">
                        <label>1931 ed. 1.3.46</label>
                        <caesura/>
                         ity aṣṭāṅgam idaṃ tantram ādidevaprakāśitam |
                        <caesura/>
                         vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.47">
                        <label>1931 ed. 1.3.47</label>
                        <caesura/>
                         etad dhy avaśyam adhyeyaṃ adhītya ca karmāpy avaśyam upāsitavyaṃ ubhayajño
                        hi bhiṣak rājārho bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.48">
                        <label>1931 ed. 1.3.48</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmasva pariniṣṭhitaḥ |
                        <caesura/>
                         sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.49">
                        <label>1931 ed. 1.3.49</label>
                        <caesura/>
                         yas tu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.50">
                        <label>1931 ed. 1.3.50</label>
                        <caesura/>
                         ubhāv etāv anipuṇāv asamarthau svakarmaṇi |
                        <caesura/>
                         ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv iva dvijau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.51">
                        <label>1931 ed. 1.3.51</label>
                        <caesura/>
                         oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanty ajñair upahṛtās tasmād etān vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.52">
                        <label>1931 ed. 1.3.52</label>
                        <caesura/>
                         snehādiṣv anabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu |
                        <caesura/>
                         te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.53">
                        <label>1931 ed. 1.3.53</label>
                        <caesura/>
                         yas tūbhayajño matimān sa samartho 'rthasādhane |
                        <caesura/>
                         āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.54">
                        <label>1931 ed. 1.3.54</label>
                        <caesura/>
                         atha vatsa tad etad adhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha
                        śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti
                        gurur upadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ
                        krameṇānusaṃdheyāḥ evam ekaikaśo ghaṭayed ātmanā cānupaṭhet adrutam
                        avilambitam aviśaṇkitam ananunāsikaṃ vyaktākṣram apīḍitavarṇam
                        akṣibhruvauṣṭhahastair anabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccair nātinīcaiś ca
                        svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścid vrajet tayor adhīyānayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.55">
                        <label>1931 ed. 1.3.55</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra |
                        <caesura/>
                         śucir guruparo dakṣas tandrānidrāvivarjitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.56">
                        <label>1931 ed. 1.3.56</label>
                        <caesura/>
                         vāksauṣṭhave 'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe |
                        <caesura/>
                         tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāhaṃ sūtrasthāne 'dhyayanasaṃpradānīyo nāma
                        tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.4.1">
                        <label>1931 ed. 1.4.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.2">
                        <label>1931 ed. 1.4.2</label>
                        <caesura/>
                         yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.3">
                        <label>1931 ed. 1.4.3</label>
                        <caesura/>
                         adhigatam apy adhyayanam aprabhāṣitam arthataḥ kharasya candanabhāra iva
                        kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.4">
                        <label>1931 ed. 1.4.4</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         yathā kharaś candanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya |
                        <caesura/>
                         evaṃ hi śāstrāṇi baḥūny adhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavad vahanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.5">
                        <label>1931 ed. 1.4.5</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam anuvarṇayitavyam
                        anuśrotavyaṃ ca kasmāt sūkṣmā hi
                        dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgās
                        tathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpy
                        apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś cānye sahasraśo viśeṣā ye
                        vicintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ punar
                        alpabuddheḥ tasmād avaśyam anupadapādaślokam anuvarṇayitavyam anuśrotavyaṃ
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.6">
                        <label>1931 ed. 1.4.6</label>
                        <caesura/>
                         anyaśāstropapannānāṃ cārthānām ihopanītānām arthavaśāt teṣāṃ tad vidyebhya
                        eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ kasmāt na hy ekasmin śāstre śakyaḥ
                        sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ kartum || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.7">
                        <label>1931 ed. 1.4.7</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         ekaṃ śāstram adhīyāno na vidyāc chāstraniścayam |
                        <caesura/>
                         tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.8">
                        <label>1931 ed. 1.4.8</label>
                        <caesura/>
                         śāstraṃ gurumukhodgīrṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
                        <caesura/>
                         yaḥ karma kurute vaiyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.9">
                        <label>1931 ed. 1.4.9</label>
                        <caesura/>
                         aupadhenavam aurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam |
                        <caesura/>
                         śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirdiśet || </l>

                    <p ana="1.4.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣanīyo nāma
                        caturtho 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>

                <div n="5" type="adhyāya">
                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.5.1">
                        <label>1931 ed. 1.5.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.2">
                        <label>1931 ed. 1.5.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.3">
                        <label>1931 ed. 1.5.3</label>
                        <caesura/>
                         trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakarma paścātkarmeti tadvyādhīṃ prati
                        pratyupadekṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.4">
                        <label>1931 ed. 1.5.4</label>
                        <caesura/>
                         asmin śāstre śāstrakarmaprākhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvam
                        upadekṣyāmastatsambhārāṃś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.5">
                        <label>1931 ed. 1.5.5</label>
                        <caesura/>
                         tac ca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ tad yathā chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyaṃ
                        eṣyaṃ āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.6">
                        <label>1931 ed. 1.5.6</label>
                        <caesura/>
                         ato 'nyataṃ karma cikīrśatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni
                        yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni
                        parikarmiṇaś ca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.7">
                        <label>1931 ed. 1.5.7</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnair
                        agniṃ viprān miṣajaś cārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ
                        laghubhuktavantaṃ prāṅnukhamāturam upaveśya yantrayitvā pratyṅnukho vaidyo
                        marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ
                        nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca mahatsv api ca pākeṣu
                        dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadam uktam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.8">
                        <label>1931 ed. 1.5.8</label>
                        <caesura/>
                         tatrāyato viṣālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.9">
                        <label>1931 ed. 1.5.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavatś cātra |
                        <caesura/>
                         āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
                        <caesura/>
                         prāptakālakṛtaś cāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.10">
                        <label>1931 ed. 1.5.10</label>
                        <caesura/>
                         śauryam āśukriyā śastrataikṣṇyam asvedavepathu |
                        <caesura/>
                         asaṃmohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.11">
                        <label>1931 ed. 1.5.11</label>
                        <caesura/>
                         ekena vā vraṇenā'ṣudhyamāne nā'ntarā buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.12">
                        <label>1931 ed. 1.5.12</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca |
                        <caesura/>
                         tatra tatra vraṇaṃ kuryād yathā doṣo na niṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.13">
                        <label>1931 ed. 1.5.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiyak
                        cheda uktaḥ || (?</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.14">
                        <label>1931 ed. 1.5.14</label>
                        <caesura/>
                         candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet |
                        <caesura/>
                         ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān ||) </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.15">
                        <label>1931 ed. 1.5.15</label>
                        <caesura/>
                         anyathā tu sirāsnāyucchedanaṃ atimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho
                        māṃsakandīprādurbhāvaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.16">
                        <label>1931 ed. 1.5.16</label>
                        <caesura/>
                         mūḍhagarbhodarārśo 'śmarībhagandaramukharogeṣv abhuktavataḥ karma kurvīta
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.17">
                        <label>1931 ed. 1.5.17</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhir āturam āśvāsya samantāt
                        paripīḍyāṅgulyā vraṇam abhimṛdya(ā.jya) prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakam
                        ādāya tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ
                        vartiṃ praṇidadhyāt tataḥ kalkenācchādya ghanāṃ kavalikāṃ dattvā
                        vastrapaṭṭena badhnīyāt vedanārakṣoghnair dhūpair dhūpayet rakṣoghnaiś ca
                        mantnrai rakṣāṃ kurvīta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.18">
                        <label>1931 ed. 1.5.18</label>
                        <caesura/>
                         tato guggulva<pc> </pc>guru<pc> </pc>sarjarasa<pc> </pc>vacā<pc
                            > </pc>gaurasarṣapa<pc> </pc>cūrṇair lavaṇa<pc> </pc>nimba<pc
                            > </pc>patra<pc> </pc>vimiśrair ājyayuktair dhūpayet ājyaśeṣeṇa cāsya
                        prāṇān samālabheta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.19">
                        <label>1931 ed. 1.5.19</label>
                        <caesura/>
                         udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt ||
                        <caesura/>
                         tad vakṣyāmaḥ </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.20">
                        <label>1931 ed. 1.5.20</label>
                        <caesura/>
                         kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca |
                        <caesura/>
                         rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.21">
                        <label>1931 ed. 1.5.21</label>
                        <caesura/>
                         nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ |
                        <caesura/>
                         abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.22">
                        <label>1931 ed. 1.5.22</label>
                        <caesura/>
                         pṛthivyām antarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
                        <caesura/>
                         dikṣu vāstunivāsāś ca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.23">
                        <label>1931 ed. 1.5.23</label>
                        <caesura/>
                         pāntu tvāṃ munayo brāhayā divyā rājarṣayas tathā |
                        <caesura/>
                         parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.24">
                        <label>1931 ed. 1.5.24</label>
                        <caesura/>
                         sgnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyus tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         somo vyānam apāna te parjanyaḥ parirakṣatu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.25">
                        <label>1931 ed. 1.5.25</label>
                        <caesura/>
                         udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
                        <caesura/>
                         balam indro balapatir manur manye matiṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.26">
                        <label>1931 ed. 1.5.26</label>
                        <caesura/>
                         kāmāṃs te pāntu gandharvāḥ sattvam indro 'bhir akṣatu |
                        <caesura/>
                         prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.27">
                        <label>1931 ed. 1.5.27</label>
                        <caesura/>
                         cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te manaḥ |
                        <caesura/>
                         nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.28">
                        <label>1931 ed. 1.5.28</label>
                        <caesura/>
                         retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayas tathā |
                        <caesura/>
                         ākāśaṃ khāni te pātu dehāṃ tava vasundharā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.29">
                        <label>1931 ed. 1.5.29</label>
                        <caesura/>
                         vaiṣvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam |
                        <caesura/>
                         pauruśaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā+ātmānaṃ dhruvo bhruvau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.30">
                        <label>1931 ed. 1.5.30</label>
                        <caesura/>
                         etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         etās tvāṃ satataṃ pāntu dīrgham āyur avāpnuhi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.31">
                        <label>1931 ed. 1.5.31</label>
                        <caesura/>
                         svasti te bhagavān brahmā svasti devāś ca kurvatām | [
                        <caesura/>
                         svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau |]
                        <caesura/>
                         svastyagniś caiva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.32">
                        <label>1931 ed. 1.5.32</label>
                        <caesura/>
                         pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava |
                        <caesura/>
                         ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.33">
                        <label>1931 ed. 1.5.33</label>
                        <caesura/>
                         iti svāhā ||
                        <caesura/>
                         etair vedātmakair mantraiḥ iṛtyāvyādhivināśanaiḥ |
                        <caesura/>
                         mayaivaṃ kṛtarakṣas tvaṃ dīrgham āyur avāpnuhi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.34">
                        <label>1931 ed. 1.5.34</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya ācārikam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.35">
                        <label>1931 ed. 1.5.35</label>
                        <caesura/>
                         tatastṛtīye 'hani vimucyaivam eva badhnīyād vastrapaṭṭena na cainaṃ
                        tvaramāṇo 'paredyur mokṣayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.36">
                        <label>1931 ed. 1.5.36</label>
                        <caesura/>
                         dvitīyadivasaparimokṣaṇād vigrathito vraṇaś cirād upasaṃrohati tīvrarujaś
                        ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.37">
                        <label>1931 ed. 1.5.37</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya kaṣāyālepanabandhāhārācārān vedadhyāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.38">
                        <label>1931 ed. 1.5.38</label>
                        <caesura/>
                         na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet sa hy alpenāpyapacāreṇābhyantaram
                        utsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo 'pi vikaroti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.39">
                        <label>1931 ed. 1.5.39</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         tasmād antarbahiś caiva suśuddhaṃ ropayed vraṇam |
                        <caesura/>
                         rūḍhe 'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.39ef">
                        <label>1931 ed. 1.5.39ef</label>
                        <caesura/>
                         harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasaṃbhavāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.40">
                        <label>1931 ed. 1.5.40</label>
                        <caesura/>
                         hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet |
                        <caesura/>
                         tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.41">
                        <label>1931 ed. 1.5.41</label>
                        <caesura/>
                         atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.42">
                        <label>1931 ed. 1.5.42</label>
                        <caesura/>
                         yāvedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrsthāne 'gropaharaṇīyo nāma pañcamo
                        'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>
                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head>śaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.6.1">
                        <label>1931 ed. 1.6.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta ṛtucaryam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.2">
                        <label>1931 ed. 1.6.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.3">
                        <label>1931 ed. 1.6.3</label>
                        <caesura/>
                         kālo hi nāma bhagavān svayambhur anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattī
                        jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte | sa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ
                        saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.4">
                        <label>1931 ed. 1.6.4</label>
                        <caesura/>
                         tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa
                        nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
                        karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.5">
                        <label>1931 ed. 1.6.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā
                        triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaś ca triṃśanmuhūrtam
                        ahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaś ca tau
                        māsaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.6">
                        <label>1931 ed. 1.6.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikam ṛtuṃ kṛtva ṣaḍṛtavo
                        bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣaṃ tapastapsyau
                        śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varśāḥ
                        iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.7">
                        <label>1931 ed. 1.6.7</label>
                        <caesura/>
                         ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāś candrād ity ayoḥ kālavibhāgakaratvād ayane dve
                        bhavato dakṣiṇam uttaraṃ ca | tayor dakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu
                        bhagavān āpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti
                        uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivardhate | uttaraṃ ca
                        śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāś ca rasā
                        balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam apahīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.8">
                        <label>1931 ed. 1.6.8</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         śītāṃśuḥ kledayaty urvīṃ vivasvān śoṣayaty api |
                        <caesura/>
                         tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.9">
                        <label>1931 ed. 1.6.9</label>
                        <caesura/>
                         atha khalv ayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugam iti
                        saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat
                        parivartamānaḥ kālacakram ucyata ity eke || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.10">
                        <label>1931 ed. 1.6.10</label>
                        <caesura/>
                         iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti
                        doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ
                        tad yathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau
                        hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau
                        prāvṛḍ iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.11">
                        <label>1931 ed. 1.6.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra varṣāsv oṣadhayas taruṇyo 'lpavīryā āpaś cāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ
                        tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ
                        prāṇināṃ śīta<pc> </pc>vāta<pc> </pc>viṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhāt
                        pittasaṃcayam āpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati
                        paṅke 'rka<pc> </pc>kiraṇa<pc> </pc>pravilāyitaḥ paittikān vyādhīn janayati
                        | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavanty
                        āpaś ca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaś ca tā upayujyamānā
                        mandakiraṇatvād bhānoḥ satuṣārapa<pc> </pc>vanopa<pc
                            > </pc>stambhita<pc> </pc>dehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehāc chaityād
                        gauravād upalepāc ca śleṣmasaṃcayam āpādayanti sa saṃcayo vasante
                            'rka<pc> </pc>raśmi<pc> </pc>pravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ
                        ślaiṣmikān vyādhīn janayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ
                        laghvyo bhavanty āpaś ca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ
                        dehināṃ raukṣyāl laghutvād vaiśadyāc ca vāyoḥ saṃcayam āpādayanti sa
                        saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ
                        śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati | evam eṣa doṣāṇāṃ
                        saṃcayaprakopahetur uktaḥ ||</l>

                    <!-- The number 12 is left out in the vulgate -->


                    <l xml:id="SS.1.6.13">
                        <label>1931 ed. 1.6.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra varśāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca
                        prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.14">
                        <label>1931 ed. 1.6.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra paittikānāṃ vyādhīnām upaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ
                        śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.15">
                        <label>1931 ed. 1.6.15</label>
                        <caesura/>
                         tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ
                        pradoṣe vārṣikāṃ śāradam ardharātre pratyuṣasi haimantam upalakṣayet evam
                        ahorātram api varṣam iva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair
                        jānīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.16">
                        <label>1931 ed. 1.6.16</label>
                        <caesura/>
                         tatra avyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca tā
                        upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.17">
                        <label>1931 ed. 1.6.17</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ punar vyāpado 'dṛṣṭakāritāḥ ṣītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītāny
                        oṣadhīr vyāpādayanty apaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.18">
                        <label>1931 ed. 1.6.18</label>
                        <caesura/>
                         tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā bhaved iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.19">
                        <label>1931 ed. 1.6.19</label>
                        <caesura/>
                         tatra avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.20">
                        <label>1931 ed. 1.6.20</label>
                        <caesura/>
                         kadācid avyāpanneṣv apy ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair
                        upadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate yo
                        deśas tatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair
                        upatapyante grahanakṣatracaritair vā
                        gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair
                        vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.21">
                        <label>1931 ed. 1.6.21</label>
                        <caesura/>
                         tatra sthāna<pc> </pc>parityāga<pc> </pc>śāntikarma<pc
                            > </pc>prāyaścitta<pc> </pc>maṅgala<pc> </pc>japa<pc
                            > </pc>homopahārejyāñjali<pc> </pc>namaskāra<pc> </pc>tapo<pc
                            > </pc>niyama<pc> </pc>dayā<pc> </pc>dāna<pc
                            > </pc>dīkṣābhyupagama<pc> </pc>devatā<pc> </pc>brāhmaṇa<pc
                            > </pc>guru<pc> </pc>parair bhavitavyaṃ evaṃ sādhu bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.22">
                        <label>1931 ed. 1.6.22</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam avyāpannānām ṛtūnāṃ lakṣaṇāny upadekṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.23">
                        <label>1931 ed. 1.6.23</label>
                        <caesura/>
                         vāyur vāty uttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ |
                        <caesura/>
                         channas tuṣāraiḥ saviyā himānaddhā jalāśayāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.24">
                        <label>1931 ed. 1.6.24</label>
                        <caesura/>
                         darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
                        <caesura/>
                         rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.25">
                        <label>1931 ed. 1.6.25</label>
                        <caesura/>
                         śiśire śītam adhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ |
                        <caesura/>
                         śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.26">
                        <label>1931 ed. 1.6.26</label>
                        <caesura/>
                         siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite |
                        <caesura/>
                         malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.27">
                        <label>1931 ed. 1.6.27</label>
                        <caesura/>
                         vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.28">
                        <label>1931 ed. 1.6.28</label>
                        <caesura/>
                         diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ |
                        <caesura/>
                         kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.29">
                        <label>1931 ed. 1.6.29</label>
                        <caesura/>
                         kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.30">
                        <label>1931 ed. 1.6.30</label>
                        <caesura/>
                         grīṣme tīkṣṇāṃśur ādityo māruto nairṛto 'sukhaḥ |
                        <caesura/>
                         bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.31">
                        <label>1931 ed. 1.6.31</label>
                        <caesura/>
                         bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
                        <caesura/>
                         dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.32">
                        <label>1931 ed. 1.6.32</label>
                        <caesura/>
                         prāvṛṣy ambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
                        <caesura/>
                         ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.33">
                        <label>1931 ed. 1.6.33</label>
                        <caesura/>
                         komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī |
                        <caesura/>
                         kadambanīpakuṭajasarjaketakibhūṣitā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.34">
                        <label>1931 ed. 1.6.34</label>
                        <caesura/>
                         tatra varṣasu nadyo 'mbhaśchanno{O.-t}khātataṭadrumāḥ |
                        <caesura/>
                         vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.35">
                        <label>1931 ed. 1.6.35</label>
                        <caesura/>
                         bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
                        <caesura/>
                         nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.36">
                        <label>1931 ed. 1.6.36</label>
                        <caesura/>
                         babhrur uṣṇaḥ śarady arkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.37">
                        <label>1931 ed. 1.6.37</label>
                        <caesura/>
                         paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
                        <caesura/>
                         bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.38">
                        <label>1931 ed. 1.6.38</label>
                        <caesura/>
                         svaguṇair atiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.39">
                        <label>1931 ed. 1.6.39</label>
                        <caesura/>
                         hared vasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet |
                        <caesura/>
                         varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt || </l>


                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣasṭho 'dhyāyaḥ
                        ||</p>
                </div>


                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.7.1">
                        <label>1931 ed. 1.7.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.2">
                        <label>1931 ed. 1.7.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.3">
                        <label>1931 ed. 1.7.3</label>
                        <caesura/>
                         yantraśatam ekottaraṃ atra hastam eva pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha
                        (?.kiṃ kāraṇaṃ yasmād dhastād ṛte yantrāṇām apravṛttir eva ) tadadhīnatvād
                        yantrakarmaṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.4">
                        <label>1931 ed. 1.7.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣām āharaṇopāyo yantrāṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.5">
                        <label>1931 ed. 1.7.5</label>
                        <caesura/>
                         tāni ṣaṭprakārāṇi tad yathā svastikayantrāṇi saṃdaṃśayantrāṇi tālayantrāṇi
                        nāḍīyantrāṇi śalākāyantrāṇi upayantrāṇi ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.6">
                        <label>1931 ed. 1.7.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi dve saṃdaṃśayantre dve eva tālayantre
                        viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ panñcaviṃśatirupayantrāṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.7">
                        <label>1931 ed. 1.7.7</label>
                        <caesura/>
                         tāni prāyaśo lauhāni bhavanti tatpratirūpakāṇi vā tadalābhe || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.8">
                        <label>1931 ed. 1.7.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukhair mukhāni yantrāṇāṃ
                        prāyaśaḥ sadṛśāni tasmāt tatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaś
                        ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.9ab">
                        <label>1931 ed. 1.7.9ab</label>
                        <caesura/>
                         samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.9cd">
                        <label>1931 ed. 1.7.9cd</label>
                        <caesura/>
                         sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.10">
                        <label>1931 ed. 1.7.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra svastikayantrāṇi aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni
                        siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgair
                        ivārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandi(ā.ndī)mukhamukhāni
                        masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi
                        asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.11">
                        <label>1931 ed. 1.7.11</label>
                        <caesura/>
                         sanigraho 'nigrahaś ca saṃdaṃśau ṣoḍaśāṅgulau bhvataḥ tau
                        svaṅnāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.12">
                        <label>1931 ed. 1.7.12</label>
                        <caesura/>
                         tālayantre dvādaśāṅgule matsyatālavadekatāladvitālake
                        karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.13">
                        <label>1931 ed. 1.7.13</label>
                        <caesura/>
                         nāḍīyantrāṇi apyanekaprakārāṇi anekaprayojanāni ekatomukhānyubhayatomukhāni
                        ca tāni srotogataśalyoddharaṇārthaṃ rogadarśanārthaṃ ācūṣaṇārthaṃ
                        kriyāsaukaryārthaṃ ceti tāni srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi ca |
                        tatra
                        bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy
                        alābūśṛṅgayantrāṇi coprariṣṭād vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.14">
                        <label>1931 ed. 1.7.14</label>
                        <caesura/>
                         śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhadīrghāṇi
                        ca teṣāṃ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe dve dve
                        eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyete masūradalamātramukhe dve
                        kiṃcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi
                        pramārjanakriyāsu trīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni
                        kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ trīṇyanyāni jāmbavavadanāni trīṇyaṅkuśavadanāni
                        ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ
                        khallatīkṣṇoṣṭhaṃ añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhuyato mukulāgraṃ
                        mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.15">
                        <label>1931 ed. 1.7.15</label>
                        <caesura/>
                         upayantrāṇyapi-rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni
                        kṣārāgnibheṣajāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.16">
                        <label>1931 ed. 1.7.16</label>
                        <caesura/>
                         etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā |
                        <caesura/>
                         saṃdhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.17">
                        <label>1931 ed. 1.7.17</label>
                        <caesura/>
                         yantrakarmāṇi tu
                        nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
                        caturviṃśatiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.18">
                        <label>1931 ed. 1.7.18</label>
                        <caesura/>
                         svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān |
                        <caesura/>
                         asaṃkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.19">
                        <label>1931 ed. 1.7.19</label>
                        <caesura/>
                         tatra atisthūlaṃ asāraṃ atidīrghaṃ atihrasvaṃ agrāhi viṣamagrāhi vakraṃ
                        śithilaṃ atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdumukhaṃ mṛdupāśam iti dvādaśa yantradoṣāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.20">
                        <label>1931 ed. 1.7.20</label>
                        <caesura/>
                         etair doṣair vinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam |
                        <caesura/>
                         praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.21">
                        <label>1931 ed. 1.7.21</label>
                        <caesura/>
                         dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         nirharet tu śanaiḥ śalyaṃ śa(ā.śā)strayuktivyapekṣayā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.22">
                        <label>1931 ed. 1.7.22</label>
                        <caesura/>
                         ni(ā.vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ nigṛhyoddharate ca yasmāt ||
                        <caesura/>
                         yantreṣv ataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv adhi(ā.vi)kāri caiva
                        || </l>
                    <l ana="SS.1.7.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma
                        saptamo 'dhyāyaḥ ||</l>
                </div>

                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.8.1">
                        <label>1931 ed. 1.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.2">
                        <label>1931 ed. 1.8.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.3">
                        <label>1931 ed. 1.8.3</label>
                        <caesura/>
                         viṃśatiḥ śastrāṇi; tad yathā— maṇḍalāgrakarapatra<pc
                            > </pc>vṛddhipatra<pc> </pc>nakhaśastra<pc
                            > </pc>mudrikotpalapatrakārdhadhāra<pc> </pc>sūcī<pc
                            > </pc>kuśapatrāṭīmukha<pc> </pc>śarārimukhāntarmukha<pc
                            > </pc>trikūrcaka<pc> </pc>kuṭhārikā<pc> </pc>vrīhimukhārā<pc
                            > </pc>vetasapatraka<pc> </pc>baḍiśa<pc> </pc>dantaśaṅkveṣaṇya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.4">
                        <label>1931 ed. 1.8.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ chedane lekhane ca, vṛddhipatra<pc
                            > </pc>nakhaśastra<pc> </pc>mudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane
                        bhedane ca, sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni
                        visrāvaṇe, kuṭhārikā<pc> </pc>vrīhimukhārā<pc> </pc>vetasapatrakāṇi vyadhane
                        sūcī ca, baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cāharaṇe, eṣaṇy eṣaṇe ānulomye ca sūcyaḥ
                        sīvane; ity aṣṭavidhe karmaṇy upayogaḥ śastrāṇāṃ vyākkhyātaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.5">
                        <label>1931 ed. 1.8.5</label>
                        <caesura/>
                         teṣām atha yathāyogaṃ grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu vakṣyate— tatra
                        vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt, bhedanāny evaṃ sarvāṇi,
                        vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiṃcid uttānena pāṇinā lekhane bahuśo 'vacāryaṃ,
                        vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ
                        rājamā(pu)trāṇāṃ ca trikūrcakena visrāvayet, talapracchādita<pc> </pc>vṛntam
                        aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ, kuṭhārikāṃ vāmahastanyastām
                            itarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhay<pc> </pc>'bhihanyāt,
                        ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.6">
                        <label>1931 ed. 1.8.6</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.7-8">
                        <label>1931 ed. 1.8.7-8</label>
                        <caesura/>
                         tatra nakhaśastraiṣaṇyāv aṣṭāṅgule, sūcyo vakṣyante,
                        (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā
                        sā) kartarīti kathyate |), śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni || tāni sugrahāṇi sulohāni
                        sudhārāṇi surūpāṇi susamāhitamukhāgrāṇi akarālāni ceti śastrasaṃpat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.9">
                        <label>1931 ed. 1.8.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram, atisthūlam, atyalpam,
                        atidīrgham, atihrasvam, ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadīta,
                        anyatra karapatrāt; tad dhi kharadhāram asthicchedanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.10">
                        <label>1931 ed. 1.8.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānām ardhamāsūrī, vyadhanānāṃ
                        visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānām ardhakaiśikīti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.11">
                        <label>1931 ed. 1.8.11</label>
                        <caesura/>
                         baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī
                        (gaṇḍūpadākāramukhī ca) || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.12">
                        <label>1931 ed. 1.8.12</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ pāyanā trividhā kśārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ
                        śaraśalyāsthicchedaneṣu udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu
                        tailapāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.13">
                        <label>1931 ed. 1.8.13</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā dhārāsaṃsthāpanārthaṃ
                        śālmalīphalakam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.14">
                        <label>1931 ed. 1.8.14</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra—
                        <caesura/>
                         yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam |
                        <caesura/>
                         sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.15">
                        <label>1931 ed. 1.8.15</label>
                        <caesura/>
                         anuśastrāṇi tu tvaksāra<pc> </pc>sphaṭika<pc> </pc>kāca<pc
                            > </pc>kuruvinda<pc> </pc>jalaukogni<pc
                        > </pc>kṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.16">
                        <label>1931 ed. 1.8.16</label>
                        <caesura/>
                         śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet |
                        <caesura/>
                         tvaksārādicaturvargaṃ chedye ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.17">
                        <label>1931 ed. 1.8.17</label>
                        <caesura/>
                         āhārya<pc> </pc>cchedya<pc> </pc>bhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
                        <caesura/>
                         vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.18">
                        <label>1931 ed. 1.8.18</label>
                        <caesura/>
                         ye syur mukhagatā rogā netravartmagatāś ca ye |
                        <caesura/>
                         gojī<pc> </pc>śephālikā<pc> </pc>śākapatrair visrāvayet tu tān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.19">
                        <label>1931 ed. 1.8.19</label>
                        <caesura/>
                         eṣyeṣv eṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ ||
                        <caesura/>
                         śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu ||
                        <caesura/>
                         kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.20">
                        <label>1931 ed. 1.8.20</label>
                        <caesura/>
                         prayogajñasya vaidyasya siddhir bhavati nity aśaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā || </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo
                        'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>


                <div n="9" type="adhyāya">
                    <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.9.1">
                        <label>1931 ed. 1.9.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.2">
                        <label>1931 ed. 1.9.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.3">
                        <label>1931 ed. 1.9.3</label>
                        <caesura/>
                         adhigatasarvaśāstrārtham api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | snehādiṣu chedyādīṣu
                        ca karmapatham upadiśet | subahuśruto 'pyakṛtayogyaḥ karmasvayogyo bhavati
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.4">
                        <label>1931 ed. 1.9.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(ā.so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu
                        chedyaviśeṣān darśayet utkartanaparikartanāni copadiśet
                        dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ saromṇi
                        carmaṇyātate lekhyasya mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya
                        ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya
                        panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya madhūcchiṣṭopalipte
                        śālmalīphalake visrāvyasya sūkṣmaghanavastrāntayor mṛducarmāntayoś ca
                        sīvyasya pustamayapuruśāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ
                        mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca karṇasandhibandhayogyāṃ mṛduṣu
                        māṃsakhaṇḍeṣv agnikṣārayogyāṃ udakapūṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca
                        netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.5ab">
                        <label>1931 ed. 1.9.5ab</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra |
                        <caesura/>
                         evam ādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi |</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.5cd">
                        <label>1931 ed. 1.9.5cd</label>
                        <caesura/>
                         dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.6ab">
                        <label>1931 ed. 1.9.6ab</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt kauśalam anvicchan śastrakṣārāgnikarmasu |</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.6cd">
                        <label>1931 ed. 1.9.6cd</label>
                        <caesura/>
                         yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ samācaret || </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo
                        'dhyāyaḥ || </p>
                </div>



                <div n="10" type="adhyāya">
                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.10.1">
                        <label>1931 ed. 1.10.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto viśikhānupraveśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.2">
                        <label>1931 ed. 1.10.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.3">
                        <label>1931 ed. 1.10.3</label>
                        <caesura/>
                         adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ
                        nigadatā rājānujñātena nīcanakharomṇā ṣucinā śuklavastraparihitena
                        chatravatā daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena sumanasā
                        kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena
                        niśikhā'nupraveṣṭavyā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.4.1">
                        <label>1931 ed. 1.10.4.1</label>
                        <caesura/>
                         tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura<pc> </pc>gṛham abhigamya,
                        upaviśya, āturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca; tribhir etair vijñānopāyai
                        rogāḥ prāyaśo veditavyā </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.4.2">
                        <label>1931 ed. 1.10.4.2</label>
                        <caesura/>
                         ity eke tat tu na samyak ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ; tad yathā ---
                        pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.5">
                        <label>1931 ed. 1.10.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvanijñānīyādiṣu vakṣyante
                        tatra saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo nirgacchati ity evam ādayaḥ
                        sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvād ayaḥ
                        sparśaviśeṣā jvaraśophādeṣu cakṣurindriyavijñeyāḥ
                        śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ rasanendriyavijñeyāḥ
                        pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ ghrāṇendriyavijñeyā ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānām
                        avraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ praśnena ca vijānīyād deśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyam
                        ātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balam antaragniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃ
                        pravṛttyapravṛttī kālaprakarṣādīṃś ca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu
                        vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyair jānīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.6">
                        <label>1931 ed. 1.10.6</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         tathā duṣparimṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakam || </l>



                    <l xml:id="SS.1.10.7">
                        <label>1931 ed. 1.10.6ef</label>
                        <caesura/>
                         yāpayet asādhyān nopakramet parisaṃvatsarotthitāṃś ca vikārān prāyaśo
                        varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.8">
                        <label>1931 ed. 1.10.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti | tad yathā
                            śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru<pc> </pc>rājasevaka<pc
                            > </pc>kitavadrubala<pc> </pc>vaidyavidagdha<pc
                            > </pc>vyādhigopaka<pc> </pc>daridra<pc> </pc>kṛpaṇa<pc
                        > </pc>krodhanānām anātmavatām anāthānāṃ ca evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan
                        dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.10.9">
                        <label>1931 ed. 1.10.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet |
                        <caesura/>
                         dattaṃ ca tābhyo nādeyam annād anyad bhiṣagvaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.trailer">
                        <label>1931 ed. 1.10.trailer</label>
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo 'dhyāyaḥ
                        || </l>





                </div>



                <div n="11" type="adhyāya">
                    <head>ekādaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.11.1">
                        <label>1931 ed. 1.11.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.2">
                        <label>1931 ed. 1.11.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.3">
                        <label>1931 ed. 1.11.3</label>
                        <caesura/>
                         śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāt
                        tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇāc ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.4">
                        <label>1931 ed. 1.11.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṣaraṇāt kṣaṇanād vā kṣāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.5">
                        <label>1931 ed. 1.11.5</label>
                        <caesura/>
                         nānauṣadhisamavāyāt tridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato
                        dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalv āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt
                        kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pa(ā.pā)cano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano
                        lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.6">
                        <label>1931 ed. 1.11.6</label>
                        <caesura/>
                         sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.7">
                        <label>1931 ed. 1.11.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭha<pc> </pc>kiṭibha<pc> </pc>dadru<pc
                            > </pc>maṇḍala<pc> </pc>kilāsa<pc> </pc>bhagandarārbudārśo<pc
                            > </pc>duṣṭa<pc> </pc>vraṇa<pc> </pc>nāḍī<pc> </pc>carma<pc
                            > </pc>kīla<pc> </pc>tilakālakanyaccha<pc> </pc>vyaṅga<pc
                            > </pc>maśaka<pc> </pc>bāhya<pc> </pc>vidradhi<pc> </pc>kṛmi<pc
                        > </pc>viṣādiṣūpadiśyate saptasu ca
                        mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣv
                            evānuśastra<pc> </pc>praṇidhānam uktam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.8">
                        <label>1931 ed. 1.11.8</label>
                        <caesura/>
                         pānīyas tu
                        garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.9">
                        <label>1931 ed. 1.11.9</label>
                        <caesura/>
                         ahitas tu
                        raktapitta(ā.tti)jvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrcchātimiraparītebhyo
                        'nyebhyaś caivaṃvidhebhyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.10">
                        <label>1931 ed. 1.11.10</label>
                        <caesura/>
                         taṃ cetarakṣāravad dagdhvā parisrāvayet tasya vistaro 'nyatra || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.11">
                        <label>1931 ed. 1.11.11</label>
                        <caesura/>
                         athetaras trividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca | taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ
                        śucir upoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ
                        mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā svaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya
                        nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya nilanālair ādīpayet |
                        athopaśānte 'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca | athānenaiva
                        vidhānena
                        kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāś
                        catasraś ca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ kṣāradroṇam
                        udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrair vā yathoktair ekaviṃśatikṛtvaḥ
                        parisrāvya mahati kaṭāhe śanair darvyāvaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavaty
                        accho raktas tīkṣṇaḥ picchilaś ca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ
                        vibhajya punar agnāv adhiśrayet | tata eva cakṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ
                        vā'panayet | tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ
                        kṛtvā+āyase pātre tasminn eva kṣārodake niṣicya piṣṭvā </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.11b">
                        <label>1931 ed. 1.11.11b</label>
                        <caesura/>
                         tenaiva dvidroṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhānābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya
                        satatam aprmattaś cainam avaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro
                        nātidravaś ca bhavati tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam
                        āyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyād eṣa madhyamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.12">
                        <label>1931 ed. 1.11.12</label>
                        <caesura/>
                         eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo sṛduḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.13">
                        <label>1931 ed. 1.11.13</label>
                        <caesura/>
                         pratīvāpe yathālābhaṃ
                        dantīdravantīcitrakalāṅgalakīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ
                        samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ
                        pākyastīkṣṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.14">
                        <label>1931 ed. 1.11.14</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.15">
                        <label>1931 ed. 1.11.15</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇabale tu kṣārodakam āvaped balakaraṇārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.16">
                        <label>1931 ed. 1.11.16</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra |
                        <caesura/>
                         naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo 'tha picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.17">
                        <label>1931 ed. 1.11.17</label>
                        <caesura/>
                         atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ |
                        <caesura/>
                         sāndratāpakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate || </l>



                    <l xml:id="SS.1.11.18">
                        <label>1931 ed. 1.11.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitam upaveśya nivātātape deśe 'saṃbādhe
                        'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato 'sya tam avakāśaṃ
                        nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā
                        vākśatamātram upekṣeta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.19">
                        <label>1931 ed. 1.11.19</label>
                        <caesura/>
                         tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.20">
                        <label>1931 ed. 1.11.20</label>
                        <caesura/>
                         atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ ca śīryate |
                        <caesura/>
                         idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.21">
                        <label>1931 ed. 1.11.21</label>
                        <caesura/>
                         amlakāñjikabījāni tilān madhukam eva ca |
                        <caesura/>
                         prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.22">
                        <label>1931 ed. 1.11.22</label>
                        <caesura/>
                         tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.23">
                        <label>1931 ed. 1.11.23</label>
                        <caesura/>
                         āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati |
                        <caesura/>
                         evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.24">
                        <label>1931 ed. 1.11.24</label>
                        <caesura/>
                         kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā |
                        <caesura/>
                         amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.25">
                        <label>1931 ed. 1.11.25</label>
                        <caesura/>
                         mādhuyaṃ bhajate 'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati |
                        <caesura/>
                         mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhir ivāplutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.26">
                        <label>1931 ed. 1.11.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca || hīnadagdhe
                        todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiś ca || atidagdhe
                        dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syur maraṇaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.27">
                        <label>1931 ed. 1.11.27</label>
                        <caesura/>
                         kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.28">
                        <label>1931 ed. 1.11.28</label>
                        <caesura/>
                         atha naite kṣārakṛtyāḥ tad yathā
                        durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.29">
                        <label>1931 ed. 1.11.29</label>
                        <caesura/>
                         tathā
                        marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu
                        ca pradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra vartmarogāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.30">
                        <label>1931 ed. 1.11.30</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ
                        hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.31">
                        <label>1931 ed. 1.11.31</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         sa dhīmatā samyag anuprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān || </l>

                    <p ana="trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo
                        'dhyāyaḥ || </p>
                </div>


                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head>dvādaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.12.1">
                        <label>1931 ed. 1.12.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.2">
                        <label>1931 ed. 1.12.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.3">
                        <label>1931 ed. 1.12.3</label>
                        <caesura/>
                         taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhāvād bheṣaja<pc> </pc>śastrakṣārair asādhyānāṃ
                        sat sādhyatvāc ca || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.4">
                        <label>1931 ed. 1.12.4</label>
                        <caesura/>
                         athemāni dahanopakaraṇāni tad yathā
                            pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā<pc> </pc>jāmbavauṣṭhetaralauhāḥ
                        kṣaudraguḍasnehāś ca | tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ
                        jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ kṣaudraguḍasnehāḥ
                        sirāsnāyusandhyasthigatānām || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.5">
                        <label>1931 ed. 1.12.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ tatrāpyātyayike
                        'gnikarmasādhye vyādhau tat pratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.6">
                        <label>1931 ed. 1.12.6a</label>
                        <caesura/>
                         sarvavyādhiṣv ṛtuṣu ca picchilam annaṃ bhuktavataḥ (? karma kurvīta)
                        aśmarībhagandarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.7">
                        <label>1931 ed. 1.12.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra dvividhamagnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca iha tu
                            sirāsnāyu<pc> </pc>sandhyasthiṣv api va pratiṣiddho 'gniḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.8">
                        <label>1931 ed. 1.12.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe
                        kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe
                        kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe rūkṣāruṇatā
                        karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.9">
                        <label>1931 ed. 1.12.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra śirorogādhimanthayor bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet vartmarogeṣv
                        ārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛvā vartmaromakūpān (? dahet ) || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.10">
                        <label>1931 ed. 1.12.10</label>
                        <caesura/>
                         tvaṅnāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite 'tyugraruji vāyāv
                        ucchritakaṭhinasupramāṃse vraṇe granthyarśo
                        'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu
                        nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.11">
                        <label>1931 ed. 1.12.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.12">
                        <label>1931 ed. 1.12.12</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅgarasya marmāṇi balābalaṃ ca |
                        <caesura/>
                         vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣagagnikarma || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.13">
                        <label>1931 ed. 1.12.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyām abhyaṅgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.14">
                        <label>1931 ed. 1.12.14</label>
                        <caesura/>
                         athemānagninā pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ
                        bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumaneka<pc
                            > </pc>vraṇa<pc> </pc>pīḍitamasvedyāṃś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.15">
                        <label>1931 ed. 1.12.15</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | tatra snigdhaṃ rūkṣaṃ
                        va+āśritya dravyam agnir dahati agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt
                        tvagādīn anupraviśyāśu dahati tasmāt snehadagdhe 'dhikā rujo bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.16">
                        <label>1931 ed. 1.12.16a</label>
                        <caesura/>
                         tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdhaṃ ceti caturvidham
                        agnidagdham | tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tat pluṣṭaṃ
                        yatrottiṣṭhanti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś cirāc copaśāmyanti
                        tad drudagdhaṃ samyagdgdham anavagāḍhaṃ tālaphalavarṇaṃ susaṃsthitaṃ
                        pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ
                        sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā
                        bhavanti vraṇaś cāsya cireṇa rohati rūḍhaś ca vivarṇo bhavati | tad etac
                        caturvidham agnidagdhalakṣaṇam ātmakarma<pc> </pc>prasādhakaṃ(ā.naṃ) bhavati
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.17">
                        <label>1931 ed. 1.12.17</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati |
                        <caesura/>
                         tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.18">
                        <label>1931 ed. 1.12.18</label>
                        <caesura/>
                         tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā |
                        <caesura/>
                         tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.19">
                        <label>1931 ed. 1.12.19ab</label>
                        <caesura/>
                         sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca vardhate ||
                        <caesura/>
                         dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃpravakṣyate || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.20">
                        <label>1931 ed. 1.12.20</label>
                        <caesura/>
                         pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham |
                        <caesura/>
                         śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.21">
                        <label>1931 ed. 1.12.21</label>
                        <caesura/>
                         prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam |
                        <caesura/>
                         tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ natu śītaṃ kathaṃcana || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.22">
                        <label>1931 ed. 1.12.22</label>
                        <caesura/>
                         śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryād bhiṣak punaḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.23">
                        <label>1931 ed. 1.12.23</label>
                        <caesura/>
                         samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
                        <caesura/>
                         sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.24">
                        <label>1931 ed. 1.12.24</label>
                        <caesura/>
                         grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māṃsaiḥ pralepayet |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivac cainaṃ santatoṣmāṇam ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.25">
                        <label>1931 ed. 1.12.25</label>
                        <caesura/>
                         atidagdhe viśīrṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalām |
                        <caesura/>
                         kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.26">
                        <label>1931 ed. 1.12.26</label>
                        <caesura/>
                         tindukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet |
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ guḍūcīpatrair vā chādayed athavaudakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.27">
                        <label>1931 ed. 1.12.27</label>
                        <caesura/>
                         kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryād bhiṣak pittavisarpavat |
                        <caesura/>
                         madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.28">
                        <label>1931 ed. 1.12.28</label>
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhāṃ cadanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vipācayet |
                        <caesura/>
                         sarveṣāmagnidagdhānām etad ropaṇam uttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.29ab">
                        <label>1931 ed. 1.12.29ab</label>
                        <caesura/>
                         snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.29cd">
                        <label>1938 ed. 1.12.29cd</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.30">
                        <label>1931 ed. 1.12.30</label>
                        <caesura/>
                         śvasiti kṣauti cātyarthamatyādhamati kāsate |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣoḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.31">
                        <label>1931 ed. 1.12.31</label>
                        <caesura/>
                         sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca |
                        <caesura/>
                         tathaiva ca rasān sarvān śrutiś cāsyopahanyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.32">
                        <label>1931 ed. 1.12.32abc</label>
                        <caesura/>
                         tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrcchati |
                        <caesura/>
                         dhūmopahata ity evaṃ śṛṇu tasya cikitsitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.33">
                        <label>1931 ed. 1.12.33</label>
                        <caesura/>
                         sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā |
                        <caesura/>
                         madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.34">
                        <label>1931 ed. 1.12.34</label>
                        <caesura/>
                         vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaś ca naśyati |
                        <caesura/>
                         vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.35">
                        <label>1931 ed. 1.12.35</label>
                        <caesura/>
                         dāha<pc> </pc>mūrcchā<pc> </pc>tṛḍādhmāna<pc> </pc>śvāsakāsāś ca dāruṇāḥ |
                        <caesura/>
                         madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.36ab">
                        <label>1931 ed. 1.12.36ab</label>
                        <caesura/>
                         samyag gṛhṇātīndriyārthān manaś cāsya prasīdati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.36cd">
                        <label>1938 ed. 1.12.36cd</label>
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.37">
                        <label>1931 ed. 1.12.37</label>
                        <caesura/>
                         dṛṣṭir viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.38">
                        <label>1931 ed. 1.12.38</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇavātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā |
                        <caesura/>
                         śītavarṣānilair dagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.39">
                        <label>1931 ed. 1.12.39</label>
                        <caesura/>
                         tathā'titejasā dagdhe siddhir nāsti kathaṃcana |
                        <caesura/>
                         indravajrāgnidaghe 'pi jīvati pratikārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'gnikarmavidhair nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>


                <div n="13" type="adhyāya">

                    <head>trayodaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <note xml:lang="en">The vulgate text here in adhyāya 13 is transcribed from the
                        1938 edition, not the 1931 edition.</note>

                    <l xml:id="SS.1.13.1">
                        <label>1938 ed. 1.13.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto jalaukāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.2">
                        <label>1938 ed. 1.13.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.3">
                        <label>1938 ed. 1.13.3</label>
                        <caesura/>
                         nṛpāḍhya<pc> </pc>bāla<pc> </pc>sthavira<pc> </pc>bhīru<pc> </pc>durbala<pc> </pc>nārī<pc> </pc>sukumārāṇām
                        anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito jalaukasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.4">
                        <label>1938 ed. 1.13.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir
                        avasecayet sarvāṇi sarvair vā (viśeṣas tu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir
                        gṛhṇīyāt) || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.5">
                        <label>1938 ed. 1.13.5</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         tasmād vātopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane || </l>



                    <l xml:id="SS.1.13.6">
                        <label>1938 ed. 1.13.6</label>
                        <caesura/>
                         śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
                        <caesura/>
                         tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tv avasecane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.7">
                        <label>1938 ed. 1.13.7</label>
                        <caesura/>
                         alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam |
                        <caesura/>
                         tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.8">
                        <label>1938 ed. 1.13.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra pracchite tanu<pc> </pc>basti<pc> </pc>paṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa
                        śoṇitam avasecayed ācūṣaṇāt sāntardīpayā 'lābvā | (jalāyukā vakṣyante) || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.9">
                        <label>1938 ed. 1.13.9</label>
                        <caesura/>
                         jalam āsām āyur iti jalāyukāḥ jalam āsām oka iti jalaukasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.10">
                        <label>1938 ed. 1.13.10</label>
                        <caesura/>
                         tā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ tāvatya eva nirviṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.11">
                        <label>1938 ed. 1.13.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra saviṣāḥ kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā gocandanā ceti |
                        tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavad āyatā
                        chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā
                        indrāyudhavad ūrdhvarājibhiś citritā indrāyudhā īṣadasitapītikā
                        vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikāḥ govṛṣaṇavad adhobhāge dvidhābhūtākṛtir
                        aṇumukhī gocandaneti | tābhir daṣṭe puruṣe daṃśe śvayathur atimātraṃ
                        kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaś chardir madaḥ sadanam iti liṅgāni bhavanti | tatra
                        mahāgadaḥ pānālepananasya karmādiṣūpayojyaḥ | indrāyudhādaṣṭam asādhyam |
                        ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.12">
                        <label>1938 ed. 1.13.12</label>
                        <caesura/>
                         atha nirviṣāḥ kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti
                        | tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhā mudgavarṇā
                        kapilā kiṃcidraktā vṛttakāyā piṅgalā ''śugā ca piṅgalā yakṛdvarṇā
                        śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhīḥ mūṣikākṛtivarṇā 'niṣṭagandhā ca
                        mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā
                        padmapatravarṇā 'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ity etā aviṣā
                        vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.13">
                        <label>1938 ed. 1.13.13</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya<pc> </pc>pautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā
                        balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.13.14">
                        <label>1938 ed. 1.13.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra saviṣa<pc> </pc>matsya<pc> </pc>kīṭa<pc> </pc>dardura<pc
                            > </pc>mūtra<pc> </pc>purīṣa<pc> </pc>kothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu ca
                        saviṣāḥ padmotpala<pc> </pc>nalina<pc> </pc>kumuda<pc
                            > </pc>saugandhika<pc> </pc>kuvalaya<pc> </pc>puṇḍarīka<pc
                            > </pc>śaivala<pc> </pc>kotha<pc> </pc>jātā vimaleṣv ambhaḥsu ca
                        nirviṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.15">
                        <label>1938 ed. 1.13.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
                        <caesura/>
                         na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.16">
                        <label>1938 ed. 1.13.16</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇā, anyair vā prayogair gṛhṇīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.17">
                        <label>1938 ed. 1.13.17</label>
                        <caesura/>
                         athaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkam āvāpya nidadhyāt
                        bhakṣyārthe cāsām upaharec chaivalaṃ vallūram audakāṃś ca kandāṃś cūrṇīkṛtya
                        śayyārthaṃ tṛṇam audakāni ca patrāṇi tryahāt tryahāc cābhyo 'nyaj jalaṃ
                        bhakṣyaṃ ca dadyāt saptarātrāt saptarātrāc ca ghaṭam anyaṃ saṃkrāmayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.18">
                        <label>1938 ed. 1.13.18</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ |
                        <caesura/>
                         agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na pūjitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.19">
                        <label>1938 ed. 1.13.19</label>
                        <caesura/>
                         atha jalauko 'vasekasādhyavyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya cāsya tam
                        avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇair yady arujaḥ syāt | gṛhītāś ca tāḥ
                            sarṣaparajanī<pc> </pc>kalkodaka<pc> </pc>pradigdha<pc> </pc>gātrīḥ
                        salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet |
                        ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukham apāvṛṇuyāt agṛhṇantyai
                        kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyāt, śastrapadāni vā kurvīta yady evam api na
                        gṛhṇīyāt tadā'nyāṃ grāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.20">
                        <label>1938 ed. 1.13.20</label>
                        <caesura/>
                         yadā ca niviśate 'śvakhuravad ānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyād
                        gṛhṇātīti gṛhṇantīṃ cārdravastrāvacchannāṃ kṛtvā dhārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.21">
                        <label>1938 ed. 1.13.21</label>
                        <caesura/>
                         daṃśe toda<pc> </pc>kaṇḍu<pc> </pc>prādur<pc> </pc>bhāvair jānīyāc chuddham
                        iyam ādatta iti śuddham ādadānām apanayet atha śoṇitagandhena na muñcen
                        mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.22a">
                        <label>1938 ed. 1.13.22a</label>
                        <caesura/>
                         atha patitāṃ taṇḍula<pc> </pc>kaṇḍana<pc> </pc>pradigdhagātrīṃ
                        tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ
                        dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanair anulomam anumārjayed ā mukhāt
                        vāmayet tāvad yāvat samyagvāntaliṅgānīti | samyagvāntā
                            salilasarake<pc> </pc>nyastā bhoktukāmā satī caret | yā sīdatī na
                        ceṣṭate sā durvāntā tāṃ punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyā vyādhir asādhya
                        indramado nāma bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.13.22b">
                        <label>1938 ed. 1.13.22b</label>
                        <caesura/>
                         atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.23">
                        <label>1938 ed. 1.13.23</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitasya yogāyogān avekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgas tat picudhāraṇaṃ vāi
                        jalaukovraṇān madhunā'vaghaṭṭayet śitābhir adbhiś pariṣecayed badhnīta vā
                        kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.24">
                        <label>1938 ed. 1.13.24</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra | kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
                        <caesura/>
                         jalaukasāṃ ca yo vetti tat sādhyān sa jayed gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo
                        nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">
                    <head>caturdaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.14.1">
                        <label>1931 ed. 1.14.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śoṇitavarṇanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.2">
                        <label>1931 ed. 1.14.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.3">
                        <label>1931 ed. 1.14.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya
                        dvividhavīryasyāṣṭavidhāvīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya
                        samyakpariṇatasya yas tejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate
                        tasya ca hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāc caturviṃśati dhamanīr anupraviśyor
                        dhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasraś ca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram
                        aharahas tarpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā |
                        tasya śarīram anusarato 'numānād gatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ
                        | tasmin sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
                        saumyas taijasa iti | atrocyate sa khalu dravānusārī
                        snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.4">
                        <label>1931 ed. 1.14.4</label>
                        <caesura/>
                         sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.5">
                        <label>1931 ed. 1.14.5</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra |
                        <caesura/>
                         rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehinām |
                        <caesura/>
                         avyāpannāḥ prasannena raktam ity abhidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.6">
                        <label>1931 ed. 1.14.6</label>
                        <caesura/>
                         rasād eva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tad varṣād dvyādaśād
                        ūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.7">
                        <label>1931 ed. 1.14.7</label>
                        <caesura/>
                         ārtavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyaṃ agnīṣomīyatvād garbhasya || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.8">
                        <label>1931 ed. 1.14.8</label>
                        <caesura/>
                         pāñcabhautikaṃ tv apare jīvaraktam āhur ācāryāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.9">
                        <label>1931 ed. 1.14.9</label>
                        <caesura/>
                         visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā |
                        <caesura/>
                         bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.10">
                        <label>1931 ed. 1.14.10</label>
                        <caesura/>
                         rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ prajāyate |
                        <caesura/>
                         medaso 'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate || </l>


                    <l xml:id="SS.1.14.11">
                        <label>1931 ed. 1.14.11</label>
                        <caesura/>
                         tatraiṣāṃ (? sarva ) dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.12">
                        <label>1931 ed. 1.14.12</label>
                        <caesura/>
                         rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣet prayatnaḥ | annāt pānāc ca matimān
                        ācārāc cāpy atandritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.13">
                        <label>1931 ed. 1.14.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra rasa gatau dhātuḥ aharahar gacchatīty ato rasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.14">
                        <label>1931 ed. 1.14.14</label>
                        <caesura/>
                         sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāv
                        avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.15">
                        <label>1931 ed. 1.14.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmin samuccaye |
                        <caesura/>
                         kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.16">
                        <label>1931 ed. 1.14.16</label>
                        <caesura/>
                         sa śabdārcir<pc> </pc>jala<pc> </pc>santānavad aṇunā viśeṣeṇānudhāvaty evaṃ
                        śarīraṃ kevalam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.17">
                        <label>1931 ed. 1.14.17</label>
                        <caesura/>
                         vājīkaraṇyas tv oṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣād virecanavad upayuktāḥ śukraṃ
                        virecayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.18">
                        <label>1931 ed. 1.14.18</label>
                        <caesura/>
                         yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktum atho
                        naivā(ā.naiva cā)stīti athavā'(? ca)sti satāṃ bhāvānām abhivyaktir iti
                        kṛ(ā.jñā)tvā kevalaṃ saukṣmyān nābhivyajyate sa eva puṣpe vivṛtapatrakeśare
                        kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ bālānām api vayaḥpariṇāmāc
                        chukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaś ca viśeṣā nārīṇām | (? rajasi
                        copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ stanagarbhāśayayonyabhivṛddhir bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.19">
                        <label>1931 ed. 1.14.19</label>
                        <caesura/>
                         sa evānnaraso vṛddhānāṃ (? jarā)paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.20">
                        <label>1931 ed. 1.14.20</label>
                        <caesura/>
                         ta ete śrīradhāraṇād dhātava ity ucyante || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.21">
                        <label>1931 ed. 1.14.21</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra
                        phanilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ parūṣaṃ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ nīlaṃ
                        pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittaduṣṭaṃ
                        gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi
                        māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato
                        durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ (? pittavadraktenātikṛṣṇaṃ ca) dvidoṣaliṅgaṃ
                        saṃsṛṣṭaṃ | (? jīvaśoṇitamanyatra vakṣyāmaḥ )// </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.22">
                        <label>1931 ed. 1.14.22</label>
                        <caesura/>
                         indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.23">
                        <label>1931 ed. 1.14.23</label>
                        <caesura/>
                         visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.24">
                        <label>1931 ed. 1.14.24</label>
                        <caesura/>
                         athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ
                        pāṇdurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.25">
                        <label>1931 ed. 1.14.25</label>
                        <caesura/>
                         tatra śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.26">
                        <label>1931 ed. 1.14.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra ṛjvasaṃkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam āśu ca śastraṃ
                        pātayen marmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.14.27">
                        <label>1931 ed. 1.14.27</label>
                        <caesura/>
                         tatra durdine durviddhe śītavātayor asvinne bhuktamātre skandatvāc choṇitaṃ
                        na sravaty alpaṃ vā sravati || </l>


                    <l xml:id="SS.1.14.28">
                        <label>1931 ed. 1.14.28</label>
                        <caesura/>
                         madamūrcchāśramārtānāṃ vāta<pc> </pc>viṇ<pc> </pc>mūtrasaṃginām |
                        <caesura/>
                         nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.29">
                        <label>1931 ed. 1.14.29</label>
                        <caesura/>
                         tad duṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ kaṇḍūśopharāgadāhapākavedanā janayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.30">
                        <label>1931 ed. 1.14.30</label>
                        <caesura/>
                         atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe 'jñair vasrāvitamatipravartate tad atipravṛttaṃ
                        śiro 'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ
                        pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ tṛṣṇādāhau hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ
                        cāpādayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.30a">
                        <label>1931 ed. 1.14.30a</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra | </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.31">
                        <label>1931 ed. 1.14.31</label>
                        <caesura/>
                         tasmānna śite nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite |
                        <caesura/>
                         yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.32">
                        <label>1931 ed. 1.14.32</label>
                        <caesura/>
                         samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate |
                        <caesura/>
                         śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.33">
                        <label>1931 ed. 1.14.33</label>
                        <caesura/>
                         lāghavaṃ vedanāśāntir vyādher vegaparikṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.34">
                        <label>1931 ed. 1.14.34</label>
                        <caesura/>
                         tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
                        <caesura/>
                         raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.35">
                        <label>1931 ed. 1.14.35</label>
                        <caesura/>
                         atha khalv apravartamāne rakte
                        elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair
                        yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ samastair vā cūrṇīkṛtair lavanātailapragāḍhair
                        vraṇamukham avagharṣayed evaṃ samyak pravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.36">
                        <label>1931 ed. 1.14.36</label>
                        <caesura/>
                         athātipravṛtte
                        rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ
                        śanaiḥ śanair vraṇamukham avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet
                        sālasarjārjūnārimedameṣaśṛnṅgadhavadhanvantvagbhir vā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa
                        vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇair vā yathoktair vraṇabandhanadravyair
                        gāḍhaṃ badhnīyāt śītāccchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pariṣekapradehaiś
                        copācaret kṣārenāgninā vā dahedyathoktaṃ vyadhanādanantaraṃ vā
                        tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ
                        pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣirayūṣarasaiḥ
                        susnigdhaiś cāśnīyāt upadravāṃś ca yathāsvam upacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.37">
                        <label>1931 ed. 1.14.37</label>
                        <caesura/>
                         dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ saṃjāyate 'nalaḥ |
                        <caesura/>
                         pavanaś ca paraṃ lopaṃ yāti tasmāt prayatnaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.38">
                        <label>1931 ed. 1.14.38</label>
                        <caesura/>
                         taṃ nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         īṣadamlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.39">
                        <label>1931 ed. 1.14.39</label>
                        <caesura/>
                         caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇam |
                        <caesura/>
                         saṃdhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.40">
                        <label>1931 ed. 1.14.40</label>
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam |
                        <caesura/>
                         tathā saṃpācayed bhasma dāhaḥ saṃkocayet sirāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.41">
                        <label>1931 ed. 1.14.41</label>
                        <caesura/>
                         askandamāne rudhire saṃdhānāni prayojayet |
                        <caesura/>
                         saṃdhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.42">
                        <label>1931 ed. 1.14.42</label>
                        <caesura/>
                         kalpair etais tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhi |
                        <caesura/>
                         asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.43">
                        <label>1931 ed. 1.14.43</label>
                        <caesura/>
                         śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate |
                        <caesura/>
                         sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryād atikramam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.44">
                        <label>1931 ed. 1.14.44</label>
                        <caesura/>
                         dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
                        <caesura/>
                         tasmād yatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.45">
                        <label>1931 ed. 1.14.45</label>
                        <caesura/>
                         srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile |
                        <caesura/>
                         śophaṃ satodaṃ loṣṇena sarpiṣā pariṣecayet ||</l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma
                        caturdaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div>


                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head>pañcadaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.15.1">
                        <label>1931 ed. 1.15.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.2">
                        <label>1931 ed. 1.15.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.3">
                        <label>1931 ed. 1.15.3</label>
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmād eteṣāṃ lakṣaṇamucyamānam upadhāraya || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.1">
                        <label>1931 ed. 1.15.4.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra praspandanodvahanapūranāvivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
                        pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.2">
                        <label>1931 ed. 1.15.4.2</label>
                        <caesura/>
                         rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛtpittaṃ pañcadhā pravibhaktam
                        agnikarmaṇānugrahaṃ karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.3">
                        <label>1931 ed. 1.15.4.3</label>
                        <caesura/>
                         sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā
                        pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5">
                        <label>1931 ed. 1.15.5</label>
                        <caesura/>
                         rasas tuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti raktaṃ varṇaprasādaṃ
                        māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaś ca medaḥ snehasvedau
                        dṛḍhatvaṃ puṣṭim asthnāṃ ca asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca majjā
                        prītiṃ snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇam asthnāṃ ca karoti śukraṃ dhairyaṃ
                        cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.6">
                        <label>1931 ed. 1.15.6</label>
                        <caesura/>
                         purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca bastipūraṇavikledakṛn mūtraṃ svedaḥ
                        kledatvaksaukumāryakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.7">
                        <label>1931 ed. 1.15.7</label>
                        <caesura/>
                         raktalakṣaṇam ārtavaṃ garbhakṛc ca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayor
                        āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.8">
                        <label>1931 ed. 1.15.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.9">
                        <label>1931 ed. 1.15.9</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam eṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye
                        mandaceṣṭatā'lpāvāktvam apraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā
                        niṣprabhatvaṃ(ā.tā) ca śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha
                        āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.10">
                        <label>1931 ed. 1.15.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.11">
                        <label>1931 ed. 1.15.11</label>
                        <caesura/>
                         rasakṣaye hṛtpīḍā<pc> </pc>kampaśūnyātās tṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam
                        amlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye
                            sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ<pc> </pc>kakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā
                        raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye
                        plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye
                        'sthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye 'lpaśukratā parvabhedo
                        'sthinistodo 'sthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune
                        cirād vā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.12">
                        <label>1931 ed. 1.15.12</label>
                        <caesura/>
                         tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ pratīkāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.13">
                        <label>1931 ed. 1.15.13</label>
                        <caesura/>
                         purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau
                        saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo 'lpamūtratā ca atrāpi
                        svayonivardhanadravyāṇi pratīkāraḥ | svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ
                        sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaś ca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.14">
                        <label>1931 ed. 1.15.14</label>
                        <caesura/>
                         ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra
                        saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivad upayogaḥ | stanyakṣaye stnayor
                        mlānatā stanyāsaṃbhavo 'lpatā vā tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ |
                        garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca tatra prāptabastikālāyāḥ
                        kṣīrabastiprayogo medhyānnopayogaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.15">
                        <label>1931 ed. 1.15.15</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam ativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ
                        punar eṣāṃ svayonivardhanāty upasevanād bhavati | tatra vātavṛddhau
                        vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇam uṣṇakāmitā nidrānāśo
                        'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ
                        śītakāmitvam alpanidratā mūrcchā balahānir indriyadaurbalyaṃ
                        pītaviṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravam
                        avasādas tandrā nidrā sandhyasthiviśleṣaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.16">
                        <label>1931 ed. 1.15.16</label>
                        <caesura/>
                         raso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ
                        sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ
                        gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn
                        daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃś ca majjā sarvāṅganetragauravaṃ
                        ca śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.17">
                        <label>1931 ed. 1.15.17</label>
                        <caesura/>
                         purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ
                        bastitodamādhmānaṃ ca svedastvaco daugandhyaṃ kaṇḍūṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.18">
                        <label>1931 ed. 1.15.18</label>
                        <caesura/>
                         ārtavam aṅgamardam atipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ
                        muhur muhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.19">
                        <label>1931 ed. 1.15.19</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayād aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ
                        prakurvīt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.20">
                        <label>1931 ed. 1.15.20</label>
                        <caesura/>
                         pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvād vardhayed dhi paraṃ param |
                        <caesura/>
                         tasam ātipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.21">
                        <label>1931 ed. 1.15.21</label>
                        <caesura/>
                         balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam upadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ
                        śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate
                        svaśāstrasiddhāntāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.22">
                        <label>1931 ed. 1.15.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo
                        bāhyānām ābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām ātmakāryapratipattir bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.23">
                        <label>1931 ed. 1.15.23</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram |
                        <caesura/>
                         viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanam utttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.24ab">
                        <label>1931 ed. 1.15.24ab</label>
                        <caesura/>
                         dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.24cd">
                        <label>1931 ed. 1.15.24cd</label>
                        <caesura/>
                         tadabhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.25abcd">
                        <label>1931 ed. 1.15.25abcd</label>
                        <caesura/>
                         abhighātāt kṣayāt kopāc chokād dhyānāc chramāt kṣudhaḥ |
                        <caesura/>
                         ojaḥ saṃkṣīyate hy ebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.25ef">
                        <label>1931 ed. 1.15.25ef</label>
                        <caesura/>
                         tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayate dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.26-27">
                        <label>1931 ed. 1.15.26-27</label>
                        <caesura/>
                         tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni vyāpannasya bhavanti sandhiviśleṣo
                        gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyā'(O.kriyā)sannirodhaś ca visraṃse
                        stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānis tandrā nidrā ca vyāpanne
                        mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.28">
                        <label>1931 ed. 1.15.28</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
                        <caesura/>
                         viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ |
                        <caesura/>
                         aprācuryaṃ kriyānāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.29">
                        <label>1931 ed. 1.15.29</label>
                        <caesura/>
                         gurutvaṃ stabdhatā'ṇgeṣu glānirvarṇasya bhedanam |
                        <caesura/>
                         tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.30">
                        <label>1931 ed. 1.15.30</label>
                        <caesura/>
                         mūrcchā māṃsakṣāyo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca |
                        <caesura/>
                         pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.31">
                        <label>1931 ed. 1.15.31</label>
                        <caesura/>
                         tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balamāpyāyayet itaraṃ
                        tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.32">
                        <label>1931 ed. 1.15.32</label>
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇi'pi vā naraḥ |
                        <caesura/>
                         svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.33">
                        <label>1931 ed. 1.15.33</label>
                        <caesura/>
                         yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ |
                        <caesura/>
                         tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.34">
                        <label>1931 ed. 1.15.34</label>
                        <caesura/>
                         yasya dhātukṣayād vāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet |
                        <caesura/>
                         prakṣiṇaṃ ca balaṃ yasya nāsu śakyaś cikitsitum || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.35">
                        <label>1931 ed. 1.15.35</label>
                        <caesura/>
                         rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra śleṣmalāhārasevino
                        'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraś ca
                        śarīram anukrāmann atisnehān medo janayati tad atisthaulyam āpādayati tam
                        atisthūlaṃ
                        kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni
                        kṣipram evāviśanti saukumāryān medasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedo
                        niruddhamārgartvāc cālpavyavāyo bhavati āvṛtamārgatvād eva śeṣā dhātavo
                        nāpyāyante 'tyarthamato 'lpaprāṇo bhavati
                        pramehapīḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyataṃ prāpya pañcatvam
                        upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanty āvṛtamārgatvāt srotasāṃ atas
                        tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu
                        śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ
                        virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇaṃ vidhivad upayogo vyāyāmo
                        lekhanabastyupayogaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.36">
                        <label>1931 ed. 1.15.36</label>
                        <caesura/>
                         tatra punar vātalāhārasevino
                        'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir
                        upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram ananukrāman nalpatvān na prīṇāti tasmād
                        atikārśyaṃ bhavati so 'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv
                        asahiṣṇur vātarogaprāyo 'lpaprāṇaś ca kriyāsu bhavati
                        śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamam āsādya maraṇam
                        upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanty alpaprāṇatvāt atas
                        tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu
                        payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇām anyāsaṃ
                        cauṣadhīnām upayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
                        divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.37">
                        <label>1931 ed. 1.15.37</label>
                        <caesura/>
                         yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny āseveta tasyān narasaḥ śarīram anukrāman samān
                        dhātūn upacinoti samadhātutvān madhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ
                        kṣutpipāsāśītoṣṇavarṣātapasaho balavāṃś ca sa satatam anupālayitavya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.38">
                        <label>1931 ed. 1.15.38</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         atyantagarhitāv etau sadā sthūlakṛśau narau |
                        <caesura/>
                         śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāt tu pūjitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.39">
                        <label>1931 ed. 1.15.39</label>
                        <caesura/>
                         doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayaty ātmatejasā |
                        <caesura/>
                         iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.40">
                        <label>1931 ed. 1.15.40</label>
                        <caesura/>
                         vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.41">
                        <label>1931 ed. 1.15.41</label>
                        <caesura/>
                         eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir avadhāryate |
                        <caesura/>
                         na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.42">
                        <label>1931 ed. 1.15.42</label>
                        <caesura/>
                         doṣādīnāṃ tv asamatām anumānena lakṣayet |
                        <caesura/>
                         aprasannendriyaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.43">
                        <label>1931 ed. 1.15.43</label>
                        <caesura/>
                         svasthasya rakṣaṇaṃ kuryād asvasthasya tu buddhimān |
                        <caesura/>
                         kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalān bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.43ef">
                        <label>1931 ed. 1.15.43ef</label>
                        <caesura/>
                         tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.44">
                        <label>1931 ed. 1.15.44</label>
                        <caesura/>
                         samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
                        <caesura/>
                         prasannātmendriyamanāḥ svasthā ity abhidhīyate ||</l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>

                <div n="16" type="adhyāya">

                    <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.16.1">
                        <label>1931 ed. 1.16.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ karṇavyadha<pc> </pc>bandha<pc> </pc>vidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.2">
                        <label>1931 ed. 1.16.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanavatariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.3">
                        <label>1931 ed. 1.16.3</label>
                        <caesura/>
                         rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete | tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā
                        śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ
                        dhātryaṅke kumāradharāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ
                        pralobhyābhisāntvayan bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra
                        ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair dakṣiṇahastena rju vidhyet pratanukaṃ
                        sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ
                        picuvartiṃ praveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.4">
                        <label>1931 ed. 1.16.4</label>
                        <caesura/>
                         śoṇita<pc> </pc>bahutvena vedanayā cānyadeśaviddham iti jānīyāt
                        nirupadravatayā taddeśaviddham iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.5">
                        <label>1931 ed. 1.16.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā
                        bhavanti | tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathur vedanā ca bhavati
                        marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaś ca lohitikāyāṃ
                        manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti | teṣu yathāsvaṃ
                        pratikurvīta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.6">
                        <label>1931 ed. 1.16.6</label>
                        <caesura/>
                         kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād
                        apraśastavyadhād vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartim
                        upahṛtyāśu madhukairaṇḍa<pc> </pc>mūla<pc> </pc>mañjiṣṭhā<pc
                            > </pc>yava<pc> </pc>tila<pc> </pc>kalkair madhughṛtapragāḍhair ālepayet
                        tāvad yāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punar vidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktam
                        eva || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.7">
                        <label>1931 ed. 1.16.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra samyagviddham āmatailena pariṣecayet tryahāt tryahāc ca vartiṃ
                        sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tam eva || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.8">
                        <label>1931 ed. 1.16.8</label>
                        <caesura/>
                         atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghuvardhanakaṃ kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.9">
                        <label>1931 ed. 1.16.9</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ vivardhitaḥ karṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇām |
                        <caesura/>
                         doṣato vā'bhighātād vā sandhānaṃ tasya me śṛṇu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.10">
                        <label>1931 ed. 1.16.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ | tad yathā nemisandhānaka
                        utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ
                        kapāṭasandhiko 'rdhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo
                        yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti | teṣu pṛthulāyatasamobhayapālir nemisandhānakaḥ
                        vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakaḥ
                        abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ bāhya<pc> </pc>dīrghaikapālir gaṇḍakarṇaḥ
                        | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ pīṭhopamapālir ubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito
                        nirvedhimaḥ | sthūlāṇusamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir
                        itarālpapāliḥ | kapāṭasandhikaḥ bāhyadīrghaikapālir itarālpapālir
                        ardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ
                        svanāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ |
                        tatra śuṣkaśaṣkulir utsannapālir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ
                        paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālir vallīkarṇaḥ
                        grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir yaṣṭikarṇaḥ
                        nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣv api tu
                            śopha<pc> </pc>dāha<pc> </pc>rāga<pc> </pc>pāka<pc
                            > </pc>piḍakā<pc> </pc>srāva<pc> </pc>yuktā na siddhim upayānti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.11">
                        <label>1931 ed. 1.16.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
                        <caesura/>
                         karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.12">
                        <label>1931 ed. 1.16.12</label>
                        <caesura/>
                         bāhyāyām iha dīrghāyāṃ sandhir ābhyantaro bhavet |
                        <caesura/>
                         ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.13">
                        <label>1931 ed. 1.16.13</label>
                        <caesura/>
                         ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā |
                        <caesura/>
                         tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.14">
                        <label>1931 ed. 1.16.14</label>
                        <caesura/>
                         gaṇḍād utpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā |
                        <caesura/>
                         karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.15">
                        <label>1931 ed. 1.16.15</label>
                        <caesura/>
                         ato nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣur agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ
                        viśeṣataś cātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīram udakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti
                        | tato 'ṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ
                        suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandham upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair
                        upapannair upapādya karṇaśoṇitam avekṣya duṣṭam aduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe
                        dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe
                        surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punar avalikhyānunnatam ahīnam
                        aviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya sthitaraktaṃ sandadhyāt | tato
                        madhughṛtenābhyajya picuprotayor anyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhaman
                        atiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśed dvivraṇīyoktena
                        ca vidhānenopacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.16">
                        <label>1931 ed. 1.16.16</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra | </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.16x">
                        <label>1931 ed. 1.16.16x</label>
                        <caesura/>
                         vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
                        <caesura/>
                         vyavāyam agnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.16.1">
                        <label>1931 ed. 1.16.16.1</label>
                        <caesura/>
                         (?āmatailaparīṣekaṃ trirātramavacārayet |
                        <caesura/>
                         tatas tailena saṃsṛṣṭaṃ tryahādapanayet picum ||) </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.17">
                        <label>1931 ed. 1.16.17</label>
                        <caesura/>
                         na cāśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt | sa hi
                        vātaduṣṭe rakte rūḍho 'pi paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān
                        śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo 'lpamāṃso
                        na vṛddhim upaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.18">
                        <label>1931 ed. 1.16.18</label>
                        <caesura/>
                         āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrāc ca picuṃ parivartayet | sa yadā
                        surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiś śanair abhivardhayet |
                        ato 'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaś chidyate vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.19">
                        <label>1931 ed. 1.16.19</label>
                        <caesura/>
                         athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham abhyaṅgaḥ | tad yathā
                        godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpis tailaṃ gaurasarṣapajaṃ
                        ca yathālābhaṃ
                        saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ
                        tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.20">
                        <label>1931 ed. 1.16.20</label>
                        <caesura/>
                         sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet |
                        <caesura/>
                         ato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivardhate || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.21">
                        <label>1931 ed. 1.16.21</label>
                        <caesura/>
                         yavāśvagandhāyaṣṭyāhvais tilaiś codvartanaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.22">
                        <label>1931 ed. 1.16.22</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ vipakvaṃ sakṣīram abhyaṅgāt pālivardhanam |
                        <caesura/>
                         ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.16.23">
                        <label>1931 ed. 1.16.23</label>
                        <caesura/>
                         teṣām apāṅgadeśe tu kuryāt pracchānam eva tu |</l>
                    <l xml:id="SS.1.16.23b">
                        <label>1931 ed. 1.16.23b</label>
                        <caesura/>
                         bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syus tato dhruvāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.24">
                        <label>1931 ed. 1.16.24</label>
                        <caesura/>
                         baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet |
                        <caesura/>
                         āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.25">
                        <label>1931 ed. 1.16.25</label>
                        <caesura/>
                         jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
                        <caesura/>
                         surūḍho 'vedano yaś ca taṃ karṇaṃ vardhayec chanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.0">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.0</label>
                        <caesura/>
                         amitāḥ karṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
                        <caesura/>
                         yo yathā suviśiṣṭaḥ syāt taṃ tathā viniyojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.1">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.1</label>
                        <caesura/>
                         (karṇapālyāmayān nṝṇāṃ punar vakṣyāmi suśruta |
                        <caesura/>
                         karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.2">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.2</label>
                        <caesura/>
                         dvidhā vāpy atha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.3">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.3</label>
                        <caesura/>
                         dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaś ca paittike |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.4">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.4</label>
                        <caesura/>
                         yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryāt teṣāṃ cikitsitam |
                        <caesura/>
                         svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.5">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.5</label>
                        <caesura/>
                         mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyair yathāsvaṃ bhojanais tathā |
                        <caesura/>
                         ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.6">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.6</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgair vakṣye pālyām upadravān |
                        <caesura/>
                         atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.7">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.7</label>
                        <caesura/>
                         avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulas tathā |
                        <caesura/>
                         srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.8">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.8</label>
                        <caesura/>
                         apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
                        <caesura/>
                         utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.9">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.9</label>
                        <caesura/>
                         śampākaśigrupūtīkān godhāmedo 'tha tadvasām |
                        <caesura/>
                         vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.10">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.10</label>
                        <caesura/>
                         lepam utpuṭake dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
                        <caesura/>
                         gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.11">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.11</label>
                        <caesura/>
                         śyāve pralepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
                        <caesura/>
                         pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.12">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.12</label>
                        <caesura/>
                         dadyāl lepaṃ sakaṇḍūke tailam ebhiś ca sādhitam |
                        <caesura/>
                         vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.13">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.13</label>
                        <caesura/>
                         madhukakṣīrakākolījīvakādyair vipācitam |
                        <caesura/>
                         godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.14">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.14</label>
                        <caesura/>
                         pralepanam idaṃ dadyād avasicyāvamanthake |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.15">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.15</label>
                        <caesura/>
                         tailam ebhiś ca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām |
                        <caesura/>
                         sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.16">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.16</label>
                        <caesura/>
                         granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayed avapāṭya tu |
                        <caesura/>
                         tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.17">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.17</label>
                        <caesura/>
                         likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇair lodhrasya jambule |
                        <caesura/>
                         kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.18">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.18</label>
                        <caesura/>
                         madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha |
                        <caesura/>
                         lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.26.19">
                        <label>1931 ed. 1.16.26.19</label>
                        <caesura/>
                         pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭais taiś ca ghṛtānvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||) </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.27">
                        <label>1931 ed. 1.16.27</label>
                        <caesura/>
                         viśleṣitāyās tv atha nāsikāyā
                        <caesura/>
                         vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
                        <caesura/>
                         nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
                        <caesura/>
                         patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.28">
                        <label>1931 ed. 1.16.28</label>
                        <caesura/>
                         tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
                        <caesura/>
                         utkṛtya baddhaṃ tv atha nāsikāgram |
                        <caesura/>
                         vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta
                        <caesura/>
                         tat sādhubandhair bhiṣag apramattaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.29">
                        <label>1931 ed. 1.16.29</label>
                        <caesura/>
                         susaṃhitaṃ samyag ato yathāvan
                        <caesura/>
                         nāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā |
                        <caesura/>
                         pronnamya cainām avacūrṇayet tu
                        <caesura/>
                         pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.30">
                        <label>1931 ed. 1.16.30</label>
                        <caesura/>
                         saṃchādya samyak picunā sitena
                        <caesura/>
                         tailena siñced asakṛt tilānām |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe
                        <caesura/>
                         snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.31">
                        <label>1931 ed. 1.16.31</label>
                        <caesura/>
                         rūḍhaṃ ca sandhānam upāgataṃ syāt
                        <caesura/>
                         tad ardhaśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
                        <caesura/>
                         hīnāṃ punar vardhayituṃ yateta
                        <caesura/>
                         samāṃ ca kuryād ativṛddhamāṃsām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.32">
                        <label>1931 ed. 1.16.32</label>
                        <caesura/>
                         nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavad vidhim |
                        <caesura/>
                         ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati || </l>

                    <trailer xml:id="SS.1.16.colophon">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ || </trailer>
                </div>


                <div n="17" type="adhyāya">
                    <head>saptadaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.17.1">
                        <label>1931 ed. 1.17.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta āmapakvaiṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.2">
                        <label>1931 ed. 1.17.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.3">
                        <label>1931 ed. 1.17.3</label>
                        <caesura/>
                         śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā
                        anekākṛtayaḥ tair vilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅnāṃsasthāyī
                        doṣasaṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.4">
                        <label>1931 ed. 1.17.4</label>
                        <caesura/>
                         sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya
                        doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātaśopho 'ruṇaḥ kṛṣṇo vā
                        paruṣo mṛduranavasthitāstodāyaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto
                        mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti
                        śleṣmaśophaḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ śitaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś
                        cātra vedanāviśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātajaḥ pittavacchoṇitajo
                        'tikṛṣṇaś ca pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.5">
                        <label>1931 ed. 1.17.5</label>
                        <caesura/>
                         sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣair na saṃbhāvitaḥ praśamayituṃ
                        kriyāviparyayādbahutvād vā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati | tasyāmsya
                        pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānam upadhāraya | tatra mandoṣmatā
                        tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā
                        cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ sūcibhir iva nistudyate daśyata iva pipīlikābhis tābhiś
                        ca saṃsarpyata iva chidyata iva śastreṇa bhidyata iva śaktibhis tāḍyata iva
                        daṇḍena pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata iva cāṅgulyā dahyate pacyata iva
                        cāgnikṣārābhyāṃ oṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti vṛś cikaviddha iva ca
                        sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti ādhmātabastirivātataś ca śopho bhavati
                        tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciś ca pacyamānaliṅgaṃ
                        vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ
                        nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ bastāvivodakasaṃcaraṇaṃ pūyasya
                        prapīḍayatyekamantamante vā'vapīḍite muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā vyādher
                        upadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.6">
                        <label>1931 ed. 1.17.6</label>
                        <caesura/>
                         kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvād abhighātajeṣu vā keṣucid asamastaṃ
                        pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaṅnoham upaiti | yatra
                        hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthaulyamalparujatā'śmavac ca ghanatā na tatra
                        moham upeyād iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.7">
                        <label>1931 ed. 1.17.7</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.8">
                        <label>1931 ed. 1.17.8</label>
                        <caesura/>
                         vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophāṃs traya eva doṣāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.17.9">
                        <label>1931 ed. 1.17.9</label>
                        <caesura/>
                         kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya |
                        <caesura/>
                         pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko mato 'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.1.17.10">
                        <label>1931 ed. 1.17.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra āmacchede māṃsasirāsnāyvasthisandhivyāpādanam atimātraṃ
                        śoṇitātipravṛttir vedanāprādurbhāvo 'vadaraṇam anekopadravadarśanaṃ
                        kṣatavidradhirvā bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvam apy apakvam iti
                        manyamānaś ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyas tadā gambhīrānugato dvāram
                        alabhamānaḥ pūyaḥ svam āśrayam avadā(ā.dī)ryotasaṅgaṃ mahāntam avakāśaṃ
                        kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavaty asādhyo veti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.11">
                        <label>1931 ed. 1.17.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         yaś chinatty āmam ajñānād yaś ca pakvam upekṣate |
                        <caesura/>
                         śvapacāv iva mantavyau tāv aniścitakāriṇau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.12">
                        <label>1931 ed. 1.17.12</label>
                        <caesura/>
                         prāk śastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         madyapaṃ pāyayen madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.13">
                        <label>1931 ed. 1.17.13</label>
                        <caesura/>
                         na mūrcchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
                        <caesura/>
                         tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.14">
                        <label>1931 ed. 1.17.14</label>
                        <caesura/>
                         prāṇo hy ābhyantaro nṇṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         dhārayaty avirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.15">
                        <label>1931 ed. 1.17.15</label>
                        <caesura/>
                         alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākam upaiti śophaḥ |
                        <caesura/>
                         viśālamūlo viṣamo vidagdhaḥ sa kṛcchritāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.16">
                        <label>1931 ed. 1.17.16</label>
                        <caesura/>
                         ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyak prayukair yadi nopaśāmyet |
                        <caesura/>
                         pacyet śīghraṃ samam alpamūlaḥ sa piṇḍitaś copari connataḥ syāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.17">
                        <label>1931 ed. 1.17.17</label>
                        <caesura/>
                         kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnir vāte(ā.yvī)ritaḥ saṃdahati prasahya |
                        <caesura/>
                         tathaiva pūyo 'py aviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.18">
                        <label>1931 ed. 1.17.18</label>
                        <caesura/>
                         ādau vimlāpanaṃ kuryād dvitīyam avasecanam |
                        <caesura/>
                         tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.19">
                        <label>1931 ed. 1.17.19</label>
                        <caesura/>
                         pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
                        <caesura/>
                         ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.trailer">
                        <label>1931 ed. 1.17.trailer</label>
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo 'nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ
                        || </l>
                </div>


                <div n="18" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.18.1">
                        <label>1931 ed. 1.18.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vraṇālepanabandhavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.2">
                        <label>1931 ed. 1.18.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.3">
                        <label>1931 ed. 1.18.3</label>
                        <caesura/>
                         ālipa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaś ca taṃ ca
                        pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena
                        śuddhirvraṇaropaṇamasthisaṃdhisthairyaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.4">
                        <label>1931 ed. 1.18.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratilomamālimpennānulomam | pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate
                        'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiś ca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.5">
                        <label>1931 ed. 1.18.5</label>
                        <caesura/>
                         na ca śuṣyamāṇamupekṣeta anyatra pīḍayitavyāt śuṣko hy apārthako rukkaraś
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.6">
                        <label>1931 ed. 1.18.6</label>
                        <caesura/>
                         sa trividhaḥ pralepaḥ pradeha ālepaś ca | teṣām antaraṃ pralepaḥ śītas
                        tanur aviśoṣī viśoṣī ca pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca
                        madhaymo 'trālepaḥ | tatra raktapittaprasādakṛd ālepaḥ pradeho
                        vātaśleṣmapraśamanaḥ saṃdhānaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaś ca
                        tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yas tu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti
                        saṃjñāṃ labhate niruddālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvasannirodho mṛdutā
                        pūtimāṃsāpakarṣaṇam anantardoṣatā vraṇaśuddhiś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.7">
                        <label>1931 ed. 1.18.7</label>
                        <caesura/>
                         avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepanaṃ bhavet |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.8">
                        <label>1931 ed. 1.18.8</label>
                        <caesura/>
                         tvakprasādanam evāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam |
                        <caesura/>
                         dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ todakaṇḍūvināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.9">
                        <label>1931 ed. 1.18.9</label>
                        <caesura/>
                         marmadeśeṣu ye togā guhyeṣv api tathā nṛām |
                        <caesura/>
                         saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryād ālepanaṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.10">
                        <label>1931 ed. 1.18.10</label>
                        <caesura/>
                         (?ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ catrubhāgaṃ tu vātike |
                        <caesura/>
                         aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet ||) </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.11">
                        <label>1931 ed. 1.18.11</label>
                        <caesura/>
                         tasya pramāṇamārdramāhiṣacarmotsedham upadiśanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.12">
                        <label>1931 ed. 1.18.12</label>
                        <caesura/>
                         na cālepaṃ rātrau prayuñjīta mābhūc chaityapihitoṣmaṇas tad anirgamād
                        vikārapravṛtti(ā.ddhi)r iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.13">
                        <label>1931 ed. 1.18.13</label>
                        <caesura/>
                         pradehasādhye vyādhau tu hitam ālepanaṃ divā |
                        <caesura/>
                         pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.14">
                        <label>1931 ed. 1.18.14</label>
                        <caesura/>
                         na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet |
                        <caesura/>
                         upary upari lepaṃ tu na kadācit pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.15">
                        <label>1931 ed. 1.18.15</label>
                        <caesura/>
                         ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayet sa hi |
                        <caesura/>
                         na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.15ef">
                        <label>1931 ed. 1.18.15ef</label>
                        <caesura/>
                         śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.16">
                        <label>1931 ed. 1.18.16</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ tad yathā
                        kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti
                        teṣaṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ prakaraṇataś caiṣām ādeśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.17">
                        <label>1931 ed. 1.18.17</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        kośadāmasvastikānuvellitapra(ā.mu)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ
                        pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
                        vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.18">
                        <label>1931 ed. 1.18.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt dāmasaṃbādhe 'ṅge
                        sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikaṃ anuvellitaṃ tu śākhāsu
                        grīvāmeḍhrayoḥ pratolīṃ vṛtte 'ṅge maṇḍalaṃ aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu
                        sthagikāṃ yamalavraṇayor yamakaṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvāṃ apāṅgayoś cīnaṃ
                        pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrdhani vitānaṃ cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu
                        gophaṇāṃ jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīm iti yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo
                        bhavati taṃ tasmin vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.19">
                        <label>1931 ed. 1.18.19</label>
                        <caesura/>
                         yantraṇam ūrdhvamadhistiryak ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.20">
                        <label>1931 ed. 1.18.20</label>
                        <caesura/>
                         tatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vāmahastaparikṣepamṛjum anāviddham
                        asaṃkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryād
                        granthim ābādhakaraṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.21">
                        <label>1931 ed. 1.18.21</label>
                        <caesura/>
                         na ca vikeśikauṣadhe 'tisnigdhe 'tirūkṣe viṣame vā kurvīta yasmād atisnehāt
                        kledo raukṣyāc chedo durnyāsāhraṇavartmāvagharṣaṇam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.22">
                        <label>1931 ed. 1.18.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra vraṇayatanaviśeṣād bandhaviśeṣas trividho bhavati gāḍhaḥ samaḥ
                        śithila iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.23">
                        <label>1931 ed. 1.18.23</label>
                        <caesura/>
                         pīḍayann arujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.24">
                        <label>1931 ed. 1.18.24</label>
                        <caesura/>
                         tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ
                        śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ akṣṇoḥ sandhiṣu
                        ca śithila ti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.25">
                        <label>1931 ed. 1.18.25</label>
                        <caesura/>
                         tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt samasthāne śithilaṃ
                        śithilasthāne naiva evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ
                        samasthāne gāḍhaṃ gāḍhasthāne gāḍhataraṃ evaṃ vātaduṣṭaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.26">
                        <label>1931 ed. 1.18.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt raktopadrutamapyevaṃ
                        ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostryahāt vātopadrutamapyevam | evamabhyūhya
                        bandhaviparyayaṃ ca kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.27">
                        <label>1931 ed. 1.18.27</label>
                        <caesura/>
                         tatra samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ
                        śophavedanāprādurbhāvaś ca gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe
                        vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasaṃcārāhraṇavartmāvagharṣanam iti
                        gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.28">
                        <label>1931 ed. 1.18.28</label>
                        <caesura/>
                         aviparītabandhe vedanopaśāntir asṛkprasādo mārdavaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.29">
                        <label>1931 ed. 1.18.29</label>
                        <caesura/>
                         abadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir viśeṣair
                        abhihanyate vraṇo vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaity ālepanādīni cāsya
                        viśoṣam upayānti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.30">
                        <label>1931 ed. 1.18.30</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭam atipātitam |
                        <caesura/>
                         asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.31">
                        <label>1931 ed. 1.18.31</label>
                        <caesura/>
                         sukham evaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.32">
                        <label>1931 ed. 1.18.32</label>
                        <caesura/>
                         abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā ca
                        śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt
                        prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.33">
                        <label>1931 ed. 1.18.33</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām |
                        <caesura/>
                         karṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.34">
                        <label>1931 ed. 1.18.34</label>
                        <caesura/>
                         māṃsāpāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
                        <caesura/>
                         svabuddhyā cāpi vibhajet kṛtyākṛtyāṃś ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.35">
                        <label>1931 ed. 1.18.35</label>
                        <caesura/>
                         deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ |
                        <caesura/>
                         ṛtūṃś ca parisaṃkhyāya tato bandhān niveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.36">
                        <label>1931 ed. 1.18.36</label>
                        <caesura/>
                         ūrdhvaṃ tiryag adhastāc ca yantraṇā trividhā smṛtā |
                        <caesura/>
                         yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmyaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.37">
                        <label>1931 ed. 1.18.37</label>
                        <caesura/>
                         ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam |
                        <caesura/>
                         vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.38">
                        <label>1931 ed. 1.18.38</label>
                        <caesura/>
                         prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca |
                        <caesura/>
                         yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.39">
                        <label>1931 ed. 1.18.39</label>
                        <caesura/>
                         viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayet tathā |
                        <caesura/>
                         yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.40">
                        <label>1931 ed. 1.18.40</label>
                        <caesura/>
                         pittaje raktaje vā'pi sakṛteva parikṣipet |
                        <caesura/>
                         asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.41">
                        <label>1931 ed. 1.18.41</label>
                        <caesura/>
                         talena pratipīḍyātha srāvayed anulomataḥ |
                        <caesura/>
                         sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.42">
                        <label>1931 ed. 1.18.42</label>
                        <caesura/>
                         oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.43">
                        <label>1931 ed. 1.18.43</label>
                        <caesura/>
                         uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ vā'dhigacchataḥ |
                        <caesura/>
                         gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.44">
                        <label>1931 ed. 1.18.44</label>
                        <caesura/>
                         ye ca syur māṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         sandhyasthikoṣṭhaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.45">
                        <label>1931 ed. 1.18.45</label>
                        <caesura/>
                         tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ |
                        <caesura/>
                         naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi || </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ || </p>





                </div>


                <div n="19" type="adhyāya">
                    <head>ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.19.1">
                        <label>1931 ed. 1.19.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vraṇitopāsanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.2">
                        <label>1931 ed. 1.19.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantriḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.3">
                        <label>1931 ed. 1.19.3</label>
                        <caesura/>
                         vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet taccāgāraṃ praśastavāstvād ikaṃ
                        karyam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.4">
                        <label>1931 ed. 1.19.4</label>
                        <caesura/>
                         praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite |
                        <caesura/>
                         nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.5">
                        <label>1931 ed. 1.19.5</label>
                        <caesura/>
                         tasmin śayanamasaṃbādhaṃ svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.6">
                        <label>1931 ed. 1.19.6</label>
                        <caesura/>
                         sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī |
                        <caesura/>
                         prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.7">
                        <label>1931 ed. 1.19.7</label>
                        <caesura/>
                         tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyaṃvadair upāsyamāno yatheṣṭamāsīt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.8">
                        <label>1931 ed. 1.19.8</label>
                        <caesura/>
                         suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhir vraṇavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         āśvāsayanto bahuśastvanukūlāḥ priyaṃvadāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.9">
                        <label>1931 ed. 1.19.9</label>
                        <caesura/>
                         na ca divānidrāvaśagaḥ syāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.10">
                        <label>1931 ed. 1.19.10</label>
                        <caesura/>
                         divāsvapnāddraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śvayathurvedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet ||// </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.11">
                        <label>1931 ed. 1.19.11</label>
                        <caesura/>
                         utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccair bhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto
                        vraṇaṃ saṃrakṣet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.12">
                        <label>1931 ed. 1.19.12</label>
                        <caesura/>
                         sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         vraṇito na niṣeveta śaktimān api mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.13">
                        <label>1931 ed. 1.19.13</label>
                        <caesura/>
                         utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
                        <caesura/>
                         prāpnuyānmārutādaṅge rujastasmād vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.14">
                        <label>1931 ed. 1.19.14</label>
                        <caesura/>
                         gamyānāṃ ca strīṇāṃ saṃdarśanasaṃbhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrataḥ pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.15">
                        <label>1931 ed. 1.19.15</label>
                        <caesura/>
                         strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet |
                        <caesura/>
                         grāmyadharmakṛtāndoṣān so 'saṃsarge 'pyavāpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.16">
                        <label>1931 ed. 1.19.16</label>
                        <caesura/>
                         navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudakamāṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīn
                        pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.17">
                        <label>1931 ed. 1.19.17</label>
                        <caesura/>
                         takrānto navadhānyādiryo 'yaṃ varga udāhṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         doṣasaṃjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.18">
                        <label>1931 ed. 1.19.18</label>
                        <caesura/>
                         madyapaś ca maireyāriṣṭāsavaśīdhusurāvikārān pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.19">
                        <label>1931 ed. 1.19.19</label>
                        <caesura/>
                         madyamamlaṃ tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ |
                        <caesura/>
                         āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayed draṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.20">
                        <label>1931 ed. 1.19.20</label>
                        <caesura/>
                         vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanāśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayakrodhaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśanaśayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā
                        bādhāḥ pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.21">
                        <label>1931 ed. 1.19.21</label>
                        <caesura/>
                         vraṇinaḥ saṃprataptasya kāraṇair evam ādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅga jīryati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.22">
                        <label>1931 ed. 1.19.22</label>
                        <caesura/>
                         ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet |
                        <caesura/>
                         tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.23">
                        <label>1931 ed. 1.19.23</label>
                        <caesura/>
                         sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa
                        bhavitavyam iti | tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi
                        paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ vraṇinam
                        upasarpanti satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.24">
                        <label>1931 ed. 1.19.24</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra
                        <caesura/>
                         teṣāṃ satkārakāmānāṃ prayatetāntarātmanā |
                        <caesura/>
                         dhūpabalyupahārāṃś ca bhakṣyāṃś caivopahārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.25">
                        <label>1931 ed. 1.19.25</label>
                        <caesura/>
                         te tu saṃtarpitā ātmavantamk na hiṃsyuḥ | tasmāt satatamatandrito
                        janaparivṛto nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani
                        sāṃpanmaṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.26">
                        <label>1931 ed. 1.19.26</label>
                        <caesura/>
                         saṃpadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
                        <caesura/>
                         āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.27">
                        <label>1931 ed. 1.19.27</label>
                        <caesura/>
                         ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitair aparaiś cāśīrvidhānair upādhyāyā bhiṣajaś ca
                        sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.28">
                        <label>1931 ed. 1.19.28</label>
                        <caesura/>
                         sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca |
                        <caesura/>
                         dvirahnaḥ kārayed dhūpaṃ daśarātramatandritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.29">
                        <label>1931 ed. 1.19.29</label>
                        <caesura/>
                         chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ā.ṅga)līṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ
                        guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃś ca
                        śirasā dhārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.30">
                        <label>1931 ed. 1.19.30</label>
                        <caesura/>
                         vyajyeta bālavyajanair vraṇaṃ na ca vighaṭṭayet |
                        <caesura/>
                         na tuden na ca kaṇḍūyec chayānaḥ paripālayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.31">
                        <label>1931 ed. 1.19.31</label>
                        <caesura/>
                         anena vidhinā yuktam ādāv eva niśācarāḥ |
                        <caesura/>
                         vanaṃ keśāriṇā+ākrāntaṃ varjayanti mṛgā iva || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.32">
                        <label>1931 ed. 1.19.32</label>
                        <caesura/>
                         jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram |
                        <caesura/>
                         bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.33">
                        <label>1931 ed. 1.19.33</label>
                        <caesura/>
                         taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ |
                        <caesura/>
                         bālamūlakavātārkapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.34">
                        <label>1931 ed. 1.19.34</label>
                        <caesura/>
                         sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         anyair evaṃguṇair vā'pi mudgādīnāṃ rasena vā ||
                        <caesura/>
                         śaktūn vilepīṃ kulmāṣaṃ jalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.35">
                        <label>1931 ed. 1.19.35</label>
                        <caesura/>
                         divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ ||
                        <caesura/>
                         vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhan śīghraṃ vraṇamapohati | </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.36">
                        <label>1931 ed. 1.19.36</label>
                        <caesura/>
                         vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaś ca jāgarāt |
                        <caesura/>
                         tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.37">
                        <label>1931 ed. 1.19.37</label>
                        <caesura/>
                         evaṃvṛttasamācāro vraṇī saṃpadyate sukhī |
                        <caesura/>
                         āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā || </l>

                    <p ana="trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo
                        namaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>
                <div n="20" type="adhyāya">
                    <head> viṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.20.1">
                        <label>1931 ed. 1.20.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto hitāhitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.2">
                        <label>1931 ed. 1.20.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.3">
                        <label>1931 ed. 1.20.3</label>
                        <caesura/>
                         yad vāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiṃcid dravyam
                        ekāntena hitam ahitaṃ vāstīti kecid ācāryā bruvate | tat tu na samyak | iha
                        khalu yasmād dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś caikāntahitāny ekāntāhitāni
                        hitāhitāni ca bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.4">
                        <label>1931 ed. 1.20.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni
                        ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogād
                        aparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyaṃ tat
                        pittasyāpathyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.5">
                        <label>1931 ed. 1.20.5</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ sarvaprāṇinām ayam āhārārthaṃ varga upadiśyate tad yathā
                        raktaśaliṣaṣṭikakaṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalamanīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmaveṇuyavādaya
                        eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikādīnāṃ
                        māṃsāni mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāḥ
                        cillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ
                        saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.6">
                        <label>1931 ed. 1.20.6</label>
                        <caesura/>
                         tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś caikāntataḥ
                        pathyatamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.7">
                        <label>1931 ed. 1.20.7</label>
                        <caesura/>
                         ekāntahitāny ekāntāhitāni ca prāg upadiṣṭāni hitāhitāni tu yad vāyoḥ
                        pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.8">
                        <label>1931 ed. 1.20.8</label>
                        <caesura/>
                         saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tad yathā
                        vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃś
                        ca naikadhyam aśnīyāt payasā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.9">
                        <label>1931 ed. 1.20.9</label>
                        <caesura/>
                         rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān |
                        <caesura/>
                         avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.10ab">
                        <label>1931 ed. 1.20.10ab</label>
                        <caesura/>
                         avasthāntarabāhulyād rogādīnāṃ vyavasthitam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.10cd">
                        <label>1931 ed. 1.20.10cd</label>
                        <caesura/>
                         dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.11">
                        <label>1931 ed. 1.20.11</label>
                        <caesura/>
                         dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ |
                        <caesura/>
                         dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣam ekāntato 'hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.12">
                        <label>1931 ed. 1.20.12</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ yuktaraseṣv eṣu dravyeṣu salilādiṣu |
                        <caesura/>
                         ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśrta nānyathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.13">
                        <label>1931 ed. 1.20.13</label>
                        <caesura/>
                         ato 'nyāny api saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ na vavirūḍhadhānyair
                        vasāmadhupayoguḍamāṣair vā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na
                        payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ
                        kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ
                        madhu coṣṇodakānupānaṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ
                        sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ matsyaiḥ sahekṣuvikārān guḍena kākamācīṃ
                        madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa
                        mūlakamāmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāś ca sarvāṃś ca matsyān payasā viśeṣeṇa
                        cilicimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ
                        payasā dadhnā māṣasūpena vā prāk payasaḥ payaso 'nte vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.14">
                        <label>1931 ed. 1.20.14</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt
                        kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā
                        vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇair uṣṇe vā
                        matsyaparipacane śrṇgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ
                        tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nārikelena varāhavasā paribhṛṣṭāṃ balākāṃ
                        bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyād iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.15">
                        <label>1931 ed. 1.20.15</label>
                        <caesura/>
                         ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt
                        snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.16">
                        <label>1931 ed. 1.20.16</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ
                        tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca
                        sarvataḥ madhuratiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyau ca amlalavaṇau rasataḥ
                        amlakaṭukau rasavipākābhyāṃ amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau
                        rasavipākābhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau
                        rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.17">
                        <label>1931 ed. 1.20.17</label>
                        <caesura/>
                         taratamayogayuktāṃś ca bhāvān atirūkṣān atisnigdhān atyuṣṇān atiśītān ity
                        evam ādīn vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.18">
                        <label>1931 ed. 1.20.18</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kāni ca |
                        <caesura/>
                         tāny ekāntāhitāny eva śeṣaṃ vidyād dhitāhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.19">
                        <label>1931 ed. 1.20.19</label>
                        <caesura/>
                         vyādhim indriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati |
                        <caesura/>
                         viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.20">
                        <label>1931 ed. 1.20.20</label>
                        <caesura/>
                         yat kiṃcid doṣam utkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
                        <caesura/>
                         rasādiṣv ayathārthaṃ vā tad vikārāya kalpate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.21">
                        <label>1931 ed. 1.20.21</label>
                        <caesura/>
                         viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam |
                        <caesura/>
                         vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.22">
                        <label>1931 ed. 1.20.22</label>
                        <caesura/>
                         sātymyato 'lpatayā vā'pi dīptāgnes taruṇasya ca |
                        <caesura/>
                         snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.23">
                        <label>1931 ed. 1.20.23</label>
                        <caesura/>
                         atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ
                        <caesura/>
                         pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ |
                        <caesura/>
                         gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.24">
                        <label>1931 ed. 1.20.24</label>
                        <caesura/>
                         kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca |
                        <caesura/>
                         teṣām eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.25">
                        <label>1931 ed. 1.20.25</label>
                        <caesura/>
                         vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         teṣām eva viśeṣeṇa vraṇakledavivardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.26">
                        <label>1931 ed. 1.20.26</label>
                        <caesura/>
                         madhuraś cāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaś cakṣuṣyo balavardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.27">
                        <label>1931 ed. 1.20.27</label>
                        <caesura/>
                         raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.28">
                        <label>1931 ed. 1.20.28</label>
                        <caesura/>
                         paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇas tu śarīriṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.29">
                        <label>1931 ed. 1.20.29</label>
                        <caesura/>
                         uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.30">
                        <label>1931 ed. 1.20.30</label>
                        <caesura/>
                         tasmāc ca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ || </l>
                    <p ana="trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo
                        'dhyāyaḥ || </p>
                </div>




                <div n="21" type="adhyāya">
                    <head> ekaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.21.1">
                        <label>1931 ed. 1.21.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vraṇapraśnam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.2">
                        <label>1931 ed. 1.21.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.3">
                        <label>1931 ed. 1.21.3</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ | tair evāvyāpannair adhomadhyor
                        dhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate 'gāram iva sthūṇābhis tisṛbhir ataś ca
                        tristhūṇamāhureke | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhir eva
                        śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasth itipralayeṣv apyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.4">
                        <label>1931 ed. 1.21.4</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         narte dehaḥ kaphād asti na pittānna ca mārutāt |
                        <caesura/>
                         śoṇitād api vā nityaṃ deha etais tu dhāryate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.5">
                        <label>1931 ed. 1.21.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra vā gatigandhanayor iti dhātuḥ tapa santāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ
                        kṛdvihitaiḥ pratyayair vātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.6">
                        <label>1931 ed. 1.21.6</label>
                        <caesura/>
                         doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ
                        tad upary adho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ
                        śleṣmaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.7">
                        <label>1931 ed. 1.21.7</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ
                        pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣtistvak pūrvoktaṃ ca
                        śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ
                        sthānānyavyāpannānām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.8">
                        <label>1931 ed. 1.21.8</label>
                        <caesura/>
                         visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
                        <caesura/>
                         dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.9">
                        <label>1931 ed. 1.21.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo 'gniḥ āhosvit pittamevāgnir iti |
                        atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo 'gnir upalabhyate āgneyatvāt pitte
                        dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣv agnivad upacāraḥ kriyate 'ntaragnir iti
                        kṣiṇe hy agniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamāc ca
                        paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo 'gnir iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.10">
                        <label>1931 ed. 1.21.10</label>
                        <caesura/>
                         taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ
                        caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrastham
                        eva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ
                        karoti tasmin pitte pācako 'gnir iti saṃjñā yat tu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ
                        tasmin rañjako 'gnir iti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ
                        hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako 'gnir iti saṃjñā so
                        'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako 'gnir
                        iti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yat tu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako 'gnir
                        iti saṃjñā so 'bhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā
                        chāyānāṃ ca prakāśakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.11">
                        <label>1931 ed. 1.21.11</label>
                        <caesura/>
                         pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.12">
                        <label>1931 ed. 1.21.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra āmāśayaḥ
                        pittāśayasyopariṣṭhāttatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra iva
                        ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇair āhāraḥ
                        praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.13">
                        <label>1931 ed. 1.21.13</label>
                        <caesura/>
                         mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.14">
                        <label>1931 ed. 1.21.14</label>
                        <caesura/>
                         sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya
                        codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti
                        uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti
                        jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate
                        śiḥrasthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti
                        sandhisthas tu śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyagranuhaṃ karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.15">
                        <label>1931 ed. 1.21.15</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
                        <caesura/>
                         madhurastvavigdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ srṃtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.16">
                        <label>1931 ed. 1.21.16</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tac ca prāgabhihitaṃ tatrastham eva śeṣāṇāṃ
                        śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.17">
                        <label>1931 ed. 1.21.17</label>
                        <caesura/>
                         anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ |
                        <caesura/>
                         śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaś cāsya pittavat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.18">
                        <label>1931 ed. 1.21.18</label>
                        <caesura/>
                         etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ | prāk saṃcayahetur uktaḥ |
                        tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā
                        cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaś ceti liṅgāni bhavanti | tatra
                        prathamaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.19">
                        <label>1931 ed. 1.21.19</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
                        balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir
                        viśeṣair vāyuḥ prakopamāpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.20">
                        <label>1931 ed. 1.21.20</label>
                        <caesura/>
                         sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe 'nne ca prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.21">
                        <label>1931 ed. 1.21.21</label>
                        <caesura/>
                         krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ
                        pittaṃ prakopamāpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.22">
                        <label>1931 ed. 1.21.22</label>
                        <caesura/>
                         taduṣṇair uṣṇakāle ca meghānte ca viṣeśataḥ |
                        <caesura/>
                         madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.23">
                        <label>1931 ed. 1.21.23</label>
                        <caesura/>
                         divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūma-tila-piṣṭa-vikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣu-vikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhura-vallī-phalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ
                        śleṣmā prakopamāpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.24">
                        <label>1931 ed. 1.21.24</label>
                        <caesura/>
                         sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.25">
                        <label>1931 ed. 1.21.25</label>
                        <caesura/>
                         pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhir āhārair
                        divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir viśeṣair
                        asṛk prakopamāpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.26">
                        <label>1931 ed. 1.21.26</label>
                        <caesura/>
                         yasmādraktmaṃ vinā doṣair nā kadācit prakupyati |
                        <caesura/>
                         tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.27">
                        <label>1931 ed. 1.21.27</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś
                        ca jāyante | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.28">
                        <label>1931 ed. 1.21.28</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣām ebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ
                        (paryuṣita) kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati | teṣāṃ
                        vāyur gatimattvāt prasaraṇahetuḥ saty apy acaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ
                        rajaś ca pravartakaṃ sarvabhāvānām | yathā mahānudakasaṃcayo 'tivṛddhaḥ
                        setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ
                        kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā prasaranti | tad yathā
                        vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau
                        vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni
                        pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ity evaṃ
                        pañcadaśadhā prasanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.29">
                        <label>1931 ed. 1.21.29</label>
                        <caesura/>
                         kṛtsne 'rdhe 'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam |
                        <caesura/>
                         doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.30">
                        <label>1931 ed. 1.21.30</label>
                        <caesura/>
                         nātyarthaṃ kupitaś cāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.31">
                        <label>1931 ed. 1.21.31</label>
                        <caesura/>
                         tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca
                        kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa
                        kriyāvibhāgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.32">
                        <label>1931 ed. 1.21.32</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyor vimārgagamanāṭopau
                        oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāś chardiś ceti
                        śleṣmaṇo liṅgāni bavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.33">
                        <label>1931 ed. 1.21.33</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ | evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya
                        tāṃstān vyādhīn janayanti | te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā
                        gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīn janayanti bastigatāḥ
                        pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā
                        niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn
                        ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān tavaṅnāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni
                        visarpāṃś ca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā
                        vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn
                        sarvāṅgāgatā jvarasaravāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ
                        pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagateṣu
                        caturthaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.34">
                        <label>1931 ed. 1.21.34</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ
                        śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
                        jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.35">
                        <label>1931 ed. 1.21.35</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ braṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ
                        jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe
                        'sādhyatām upayānti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.36">
                        <label>1931 ed. 1.21.36</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam |
                        <caesura/>
                         vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.37">
                        <label>1931 ed. 1.21.37</label>
                        <caesura/>
                         saṃcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
                        <caesura/>
                         te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.38">
                        <label>1931 ed. 1.21.38</label>
                        <caesura/>
                         sarvair bhāvais tribhir vā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo 'nudhāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.39">
                        <label>1931 ed. 1.21.39</label>
                        <caesura/>
                         saṃsarge yo garīyān syād upakramyaḥ sa vai bhavet |
                        <caesura/>
                         śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.40">
                        <label>1931 ed. 1.21.40</label>
                        <caesura/>
                         vṛṇoti yasmāt rūḍhe 'pi vraṇavas tu na naśyati |
                        <caesura/>
                         ādehadhāraṇāttasmād draṇa ity ucyate budhaiḥ || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrashtāne vraṇapraśnādhyāyo
                        nāmaikaviṃśodhyāyaḥ </p>
                </div>



                <div n="22" type="adhyāya">
                    <head> dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.22.1">
                        <label>1931 ed. 1.22.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vraṇāsrāvavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.2">
                        <label>1931 ed. 1.22.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.3">
                        <label>1931 ed. 1.22.3</label>
                        <caesura/>
                         tvaṅnāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni | atra
                        sarvavraṇasanniveśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.4">
                        <label>1931 ed. 1.22.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaraḥ śeṣāḥ
                        svayamavaddīryamāṇā durupacārāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.5">
                        <label>1931 ed. 1.22.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāyataś caturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ śeṣās tu
                        vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.6">
                        <label>1931 ed. 1.22.6</label>
                        <caesura/>
                         sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ subhiṣagbhiś copakrāntāḥ
                        anātmavatāmajñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti pravṛddhatvāc ca doṣāṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.7">
                        <label>1931 ed. 1.22.7</label>
                        <caesura/>
                         tatrātisaṃvṛto 'tivivṛto 'tikaṭhino 'timṛdurutsanno 'vasanno 'tiśīto
                        'tyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānām anyatamavarṇo bhairavaḥ
                        pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ
                        pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho 'tyarthaṃ vedanāvān
                        dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto 'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī
                        dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ
                        vibhajya yathāsvaṃ pratīkāre prayateta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.8a">
                        <label>1931 ed. 1.22.8a</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu
                        sphoṭeṣu bhinneṣu vidāriteṣu vā salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiṃcidvisraḥ
                        pītāvabhāsaś ca māṃsagataḥ sadyaś chinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu
                        ca toyanāḍībhir iva toyāgamanaṃ pūyasya āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ
                        picchilo 'valambī śyāvo 'vaśyāyapratimaś ca snāyugataḥ snigdho ghanaḥ
                        siṃghāṇakapratimaḥ saraktaś ca asthigato 'sthanyabhihate sphuṭite bhinne
                        doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvād asthi niḥsāraṃ śuktidhautamivābhāti āsrāvaś
                        cātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaś ca saṃdhigataḥ pīḍyamāno na pravartate
                        ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiś ca sravati
                        āsrāvaś cātra picchilo 'valambī saphenapūyarudhironmathitaś ca koṣṭhagato
                        'sṛṅnūtrapurīṣapūyodakāni sravati marmagatas tvagādiṣv avaruddhatvān nocyate
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.8b">
                        <label>1931 ed. 1.22.8b</label>
                        <caesura/>
                         tatra tvagādigatānāmāsrāvāṇāṃ yathākramaṃ
                        pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni
                        mārutādbhavanti pittād
                        gomedagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni
                        pittavadraktādativisratvaṃ ca
                        kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanārikelodakavarāhavasāsannibhatvāni
                        sannipātānnārikelodakair
                        vārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.9">
                        <label>1931 ed. 1.22.9</label>
                        <caesura/>
                         ślokau cātra bhavataḥ |
                        <caesura/>
                         pakvāśayādasādhyas tu pulākodakasannibhiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan || </l>



                    <l xml:id="SS.1.22.10">
                        <label>1931 ed. 1.22.10</label>
                        <caesura/>
                         āmāśayāt kalāyāmbhonibhaś ca trikasandhijaḥ |
                        <caesura/>
                         srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācared bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.22.11">
                        <label>1931 ed. 1.22.11</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ
                        todanabhedanatāḍanacchedanāyamanamanthanavikṣepaṇacum
                        cumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapnākuñcanāṅkuśikāḥ
                        saṃbhavanti animittavividhavedanāprādurbhāvo vā muhurmuhur yatrāgacchanti
                        vedanāviśeṣāstaṃ vātikam iti vidyāt oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra
                        gātramaṅgārāvakīrṇam iva pacyate yatra coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavac
                        ca vedanāviśeṣāstaṃ paittikam iti vidyāt pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt
                        kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvam upadeho 'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityaṃ ca yatra
                        taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt yatra sarvāsāṃ vedanānām utpattis taṃ sānnipātikam
                        iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.12">
                        <label>1931 ed. 1.22.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo 'ruṇaḥ
                        kṛṣṇa iti mārutajasya nīlaḥ pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ kapilaḥ piṅgala
                        iti raktapittasamutthayoḥ śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya
                        sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.13">
                        <label>1931 ed. 1.22.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṃgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣak || </l>
                </div>




                <div n="23" type="adhyāya">
                    <head>trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.23.1">
                        <label>1931 ed. 1.23.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṛtyākṛtyavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.2">
                        <label>1931 ed. 1.23.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.3">
                        <label>1931 ed. 1.23.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ ca sucikitsyā
                        vraṇāḥekasmin vā puruṣe yatraitad guṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ |
                        tatra vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvād āśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ
                        sthirabahumāṃsatvāc chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣān na prāpnoti
                        prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhir na glānir utpadyate sattvavatāṃ
                        dāruṇair api kriyāviśeṣair na vyathā bhavati tasmād eteṣāṃ
                        sukhasādhanīyatamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.4">
                        <label>1931 ed. 1.23.4</label>
                        <caesura/>
                         ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.5">
                        <label>1931 ed. 1.23.5</label>
                        <caesura/>
                         sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
                        sukharopaṇīyā vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.6">
                        <label>1931 ed. 1.23.6</label>
                        <caesura/>
                         akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ
                        saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ adhobhāgāś
                        cordhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram
                        api cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.7">
                        <label>1931 ed. 1.23.7</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām |
                        <caesura/>
                         vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.8">
                        <label>1931 ed. 1.23.8</label>
                        <caesura/>
                         avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ
                        pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante
                        śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ
                        niṣkoṣaṇadūṣitāś ca dantaveṣṭā
                        visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaś ca yāpyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.9">
                        <label>1931 ed. 1.23.9</label>
                        <caesura/>
                         sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatāṃ tathā |
                        <caesura/>
                         ghnanti prāṇān asādhyās tu narāṇām akriyāvatām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.10">
                        <label>1931 ed. 1.23.10</label>
                        <caesura/>
                         yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam |
                        <caesura/>
                         kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.11">
                        <label>1931 ed. 1.23.11</label>
                        <caesura/>
                         prāptā kriyā dhārayati yāpyavayādhitam āturam |
                        <caesura/>
                         prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.12">
                        <label>1931 ed. 1.23.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam asādhyān vakṣyāmaḥ māṃsapiṇḍavad udgatāḥ prasekino
                        'ntaḥpūyavedanāvanto 'śvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavad
                        unnatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilasrāviṇo vā
                        madhyonnatāḥ kecid avasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto
                        durdarśanāḥ vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaś ca doṣasamutthāḥ
                        pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu
                        pūyaraktanirvāhiṇaḥ (ā.kṣīṇamāṃsānāṃ ca) sarvato gatayaś cāṇumukhā
                        māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca
                        pūyaraktanirvāhiṇo 'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ bhinne vā śiraḥkapāle
                        yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.13">
                        <label>1931 ed. 1.23.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         vasāṃ medo 'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet |
                        <caesura/>
                         āgantus tu vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.14">
                        <label>1931 ed. 1.23.14</label>
                        <caesura/>
                         amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite |
                        <caesura/>
                         vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.15">
                        <label>1931 ed. 1.23.15</label>
                        <caesura/>
                         krameṇopacayaṃ prāpya dhatūn anugataḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.16">
                        <label>1931 ed. 1.23.16</label>
                        <caesura/>
                         sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena ca |
                        <caesura/>
                         nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.17">
                        <label>1931 ed. 1.23.17</label>
                        <caesura/>
                         ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
                        <caesura/>
                         abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.18">
                        <label>1931 ed. 1.23.18</label>
                        <caesura/>
                         tribhir doṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
                        <caesura/>
                         avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.19">
                        <label>1931 ed. 1.23.19</label>
                        <caesura/>
                         kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ |
                        <caesura/>
                         sthirāś cipiṭikāvanto rohatīti tam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.20">
                        <label>1931 ed. 1.23.20</label>
                        <caesura/>
                         rūḍhavartmānam agranthim aśūnam arujaṃ vraṇam |
                        <caesura/>
                         tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍhaṃ vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.21">
                        <label>1931 ed. 1.23.21</label>
                        <caesura/>
                         doṣaprakopād vyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ |
                        <caesura/>
                         harṣāt krodhād bhayād vā 'pi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma
                        trayoviṃśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>

                <div n="24" type="adhyāya">
                    <head> caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.24.1">
                        <label>1931 ed. 1.24.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vyādhisamuddeśīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.2">
                        <label>1931 ed. 1.24.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.3">
                        <label>1931 ed. 1.24.3</label>
                        <caesura/>
                         dvividhās tu vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra
                        śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu
                        śastrakarma na kriyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.4">
                        <label>1931 ed. 1.24.4</label>
                        <caesura/>
                         asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlam
                        avarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti | tac ca
                        duḥkhaṃ trividhaṃ ādhyātmikaṃ ādhibhautikaṃ ādhidaivikam iti | tat tu
                        saptavidhe vyādhāv upanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ tad yathā
                        ādibalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātabalapravṛttāḥ
                        kālabalapravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.5">
                        <label>1931 ed. 1.24.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ te 'pi
                        dvividhāḥ mātṛjāḥ pitṛjāś ca | janmabalapravṛttā ye māturapacārāt
                        paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te 'pi dvividhā
                        rasakṛtāḥ dauhṛdāpacārakṛtāś ca | doṣabalapravṛttā ya ātaṅkasamutpannā
                        mithyāhārācārakṛtāś ca te 'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ pakvāśayasamutthāś
                        ca | punaś ca dvividhāḥ śārīrā mānasāś ca | ta ete ādhyātmikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.6">
                        <label>1931 ed. 1.24.6</label>
                        <caesura/>
                         saṃghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya balavadvigrahāt te 'pi
                        dvividhāḥ śastrakṛtā vyālakṛtāś ca | ete ādhibhautikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.7a">
                        <label>1931 ed. 1.24.7a</label>
                        <caesura/>
                         kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtinimittāḥ te 'pi dvividhāḥ
                        vyāpannartukṛtā avyāpannartukṛtāś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.24.7">
                        <label>1931 ed. 1.24.7</label>
                        <caesura/>
                         daivabalapravṛttā ye devadrohādabhiśastakā atharvaṇakṛtā upasargajāś ca te
                        'pi dvividhāḥ vidyudaśanikrtāḥ piśācādikṛtāś ca punaś ca dvividhāḥ
                        saṃsargajā ākasmikāś ca | svabhāvabalapravṛttāḥ
                        kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ te 'pi dvividhāḥ kālakṛtā akālakṛtāś ca
                        tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālakṛtāḥ aparirakṣaṇakṛtā akālakṛtāḥ | ete
                        ādhidaivikāḥ | atra sarvavyādhyavarodhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.8">
                        <label>1931 ed. 1.24.8</label>
                        <caesura/>
                         sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ talliṅgatvād
                        dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ
                            sattva<pc> </pc>rajas<pc> </pc>tamāṃsi na vyatiricyante evam eva kṛtsnaṃ
                        vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitam avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante |
                        doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ vikalpaḥ |
                        doṣadūṣiteṣv atyarthaṃ dhātuṣu saṃjñā kriyate rasajo 'yaṃ śoṇitajo 'yaṃ
                        māṃsajo 'yaṃ medojo 'yaṃ asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ śukrajo 'yam vyādhir iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.9">
                        <label>1931 ed. 1.24.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālavalipalitadarśanaprabhṛtayo
                        rasadoṣajā vikārāḥ
                        kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo
                        'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ gudamukhameḍhrapākāś
                        ca adhimāṃsārbudārśo
                        'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṃghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
                        māṃsadoṣajāḥ
                        granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo
                        medodoṣajāḥ adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṭayo 'sthidoṣajāḥ
                        tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhisyandaprabhṛtayo
                        majjadoṣajāḥ klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaś ca taddoṣajāḥ
                        tvagdoṣāḥ saṅgo 'tipravṛttirayathāpravṛttir vā malāyatanadoṣāḥ indriyāṇām
                        apravṛttir ayathā pravṛttir vendriyāyatanadoṣāḥ ity eṣa samāsa uktaḥ
                        vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.10">
                        <label>1931 ed. 1.24.10</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām |
                        <caesura/>
                         yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhis tatropajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.11">
                        <label>1931 ed. 1.24.11</label>
                        <caesura/>
                         bhūyo 'tra jijñāsyaṃ kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ
                        paricchedo vā iti yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāt tarhi nityāturāḥ sarva eva
                        prāṇinaḥ syuḥ athāpy anyathā vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyatra vartamānānām
                        anyatra liṅgaṃ na bhavatīti kṛtvā yad ucyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti
                        tan na | atrocyate doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti atha ca na
                        nityaḥ saṃbandhaḥ yathā hi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na
                        bhavanti saty apy ākāśe kadācin na bhavanti atha ca nimittatas tata
                        evotpattir iti taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ eva vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca
                        nāpy evam saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ atha ca nimittata evotpattir
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.12">
                        <label>1931 ed. 1.24.12</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         vikāraparimāṇaṃ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         vistareṇottare tantre sarvā bādhāś ca vakṣyate || </l>


                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma
                        caturviṃśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>


                <div n="25" type="adhyāya">
                    <head>pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.25.1">
                        <label>1931 ed. 1.25.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.2">
                        <label>1931 ed. 1.25.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.3">
                        <label>1931 ed. 1.25.3</label>
                        <caesura/>
                         chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇavartmārbudānyarśaś carmakīlo 'sthimāṃsagam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.4">
                        <label>1931 ed. 1.25.4</label>
                        <caesura/>
                         śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā |
                        <caesura/>
                         srāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.25.5">
                        <label>1931 ed. 1.25.5</label>
                        <caesura/>
                         adhruṣaś copadaṃśāś ca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |
                        <caesura/>
                         bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajād granthayastrayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.6">
                        <label>1931 ed. 1.25.6</label>
                        <caesura/>
                         ādito ye visarpāś ca vṛddhayaḥ savidārikāḥ |
                        <caesura/>
                         pramehapiḍakāśophastanarogāvamanthakāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.7">
                        <label>1931 ed. 1.25.7</label>
                        <caesura/>
                         kumbhīkānuśayīnāḍyo vṛndau puṣkarikālajī |
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ kṣudrarogāś ca puppuṭau tāludantajau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.8">
                        <label>1931 ed. 1.25.8</label>
                        <caesura/>
                         tuṇḍikerī gilāyuś ca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bastis tathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana || </l>



                    <l xml:id="SS.1.25.9">
                        <label>1931 ed. 1.25.9"</label>
                        <caesura/>
                         lekhyāś catasro rohiṇyaḥ kilāsam upajihvikā |
                        <caesura/>
                         medojo dantavaidarbho granthir vartmādhijihvikā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.10ab">
                        <label>1931 ed. 1.25.10ab</label>
                        <caesura/>
                         arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatis tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.10cd">
                        <label>1931 ed. 1.25.10cd</label>
                        <caesura/>
                         vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.11-12ab">
                        <label>1931 ed. 1.25.11-12ab</label>
                        <caesura/>
                         eṣyā nāḍyaḥ saśalyāś ca vraṇā unmārgiṇaś ca |
                        <caesura/>
                         āhāryāḥ śarkarās tisro dantakarṇamalo 'śmarī ||
                        <caesura/>
                         śalyāni mūḍhagarbhāś ca varcaś ca nicitaṃ gude | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.12cd">
                        <label>1931 ed. 1.25.12cd</label>
                        <caesura/>
                         srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.13">
                        <label>1931 ed. 1.25.13</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ |
                        <caesura/>
                         pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.14">
                        <label>1931 ed. 1.25.14</label>
                        <caesura/>
                         arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditas tu ye |
                        <caesura/>
                         trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.15">
                        <label>1931 ed. 1.25.15</label>
                        <caesura/>
                         suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
                        <caesura/>
                         dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.16">
                        <label>1931 ed. 1.25.16</label>
                        <caesura/>
                         pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca bhūyaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.17">
                        <label>1931 ed. 1.25.17</label>
                        <caesura/>
                         sadyovraṇāś ca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         na kṣārāgniviṣair juṣṭā na ca mārutavāhinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.18">
                        <label>1931 ed. 1.25.18</label>
                        <caesura/>
                         nāntarlohitaśalyāś ca teṣu samyagviśodhanam |
                        <caesura/>
                         pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavec ca yat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.19">
                        <label>1931 ed. 1.25.19</label>
                        <caesura/>
                         ahṛtāni yato 'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam |
                        <caesura/>
                         rujaś ca vividhāḥ kuryus tasmād etān viśodhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.20">
                        <label>1931 ed. 1.25.20</label>
                        <caesura/>
                         tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam |
                        <caesura/>
                         sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.21">
                        <label>1931 ed. 1.25.21</label>
                        <caesura/>
                         śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         mūrvāguḍūcītānair vā sīvyed vellitakaṃ śanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.22">
                        <label>1931 ed. 1.25.22</label>
                        <caesura/>
                         sīvyed gophaṇikāṃ vā'pi sīvyed vā tunnasevanīm |
                        <caesura/>
                         ṛjugranthim atho vā'pi yathāyogam athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.23">
                        <label>1931 ed. 1.25.23</label>
                        <caesura/>
                         deśe 'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttāṅguladvayam |
                        <caesura/>
                         āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale vā'pi pūjitā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.24">
                        <label>1931 ed. 1.25.24</label>
                        <caesura/>
                         dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari |
                        <caesura/>
                         ity etās trividhāḥ sūcīs tīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.25">
                        <label>1931 ed. 1.25.25</label>
                        <caesura/>
                         kārayen mālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ |
                        <caesura/>
                         nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.26">
                        <label>1931 ed. 1.25.26</label>
                        <caesura/>
                         dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe 'valuñcanam ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.27">
                        <label>1931 ed. 1.25.27</label>
                        <caesura/>
                         atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet |
                        <caesura/>
                         priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrnaiḥ samantataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.28">
                        <label>1931 ed. 1.25.28</label>
                        <caesura/>
                         śallakīphalacūrnṇair vā kṣaumadhyāmena vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvācārikam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.29">
                        <label>1931 ed. 1.25.29</label>
                        <caesura/>
                         etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.30">
                        <label>1931 ed. 1.25.30</label>
                        <caesura/>
                         hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ |
                        <caesura/>
                         etāś catasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.31">
                        <label>1931 ed. 1.25.31</label>
                        <caesura/>
                         ajñānalobhāhitavākyayoga
                        <caesura/>
                         bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
                        <caesura/>
                         yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
                        <caesura/>
                         tadā sa śeṣān kurute vikārān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.32">
                        <label>1931 ed. 1.25.32</label>
                        <caesura/>
                         taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
                        <caesura/>
                         bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
                        <caesura/>
                         jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
                        <caesura/>
                         vivarjayed ugraviṣāhitulyam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.33">
                        <label>1931 ed. 1.25.33</label>
                        <caesura/>
                         tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīn
                        <caesura/>
                         hiṃsyāt sirāḥ snāyum athāsthi caiva |
                        <caesura/>
                         mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
                        <caesura/>
                         prāṇair viyuñjyādathavā kathaṃcit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.34">
                        <label>1931 ed. 1.25.34</label>
                        <caesura/>
                         bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
                        <caesura/>
                         viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate ca |
                        <caesura/>
                         srastāṅgatā mūrcchanam ūrdhvavāta
                        <caesura/>
                         s tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.35">
                        <label>1931 ed. 1.25.35</label>
                        <caesura/>
                         māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
                        <caesura/>
                         sarvendriyārthoparamas tathaiva |
                        <caesura/>
                         daśārdhasaṃkhyeṣv api hi kṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.36">
                        <label>1931 ed. 1.25.36</label>
                        <caesura/>
                         surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
                        <caesura/>
                         raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ |
                        <caesura/>
                         karoti rogān vividhān yathoktāṃś
                        <caesura/>
                         chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.37">
                        <label>1931 ed. 1.25.37</label>
                        <caesura/>
                         kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
                        <caesura/>
                         kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
                        <caesura/>
                         cirād vraṇo rohati yasya cāpi
                        <caesura/>
                         taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.38">
                        <label>1931 ed. 1.25.38</label>
                        <caesura/>
                         śophātivṛddhis tumulā rujaś ca
                        <caesura/>
                         balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
                        <caesura/>
                         kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt
                        <caesura/>
                         sandhikarmoparatiś ca liṅgam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.39">
                        <label>1931 ed. 1.25.39</label>
                        <caesura/>
                         ghorā rujo yasya niśādineṣu
                        <caesura/>
                         sarvāsv avasthāsu na śāntir asti |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ
                        <caesura/>
                         tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.40">
                        <label>1931 ed. 1.25.40</label>
                        <caesura/>
                         yathāsvam etāni vibhāvayeyur
                        <caesura/>
                         liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
                        <caesura/>
                         sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
                        <caesura/>
                         yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.41">
                        <label>1931 ed. 1.25.41</label>
                        <caesura/>
                         ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan |
                        <caesura/>
                         tamātmāvānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.42">
                        <label>1931 ed. 1.25.42</label>
                        <caesura/>
                         tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvamudāhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt pariharan doṣān kuruyācchastranipātanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.43">
                        <label>1931 ed. 1.25.43</label>
                        <caesura/>
                         mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
                        <caesura/>
                         apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.44">
                        <label>1931 ed. 1.25.44</label>
                        <caesura/>
                         visṛjatyātmanā+ātmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |
                        <caesura/>
                         tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.45">
                        <label>1931 ed. 1.25.45</label>
                        <caesura/>
                         dharmārthau kīrtim ity arthaṃ satāṃ grahaṇam uttamam |
                        <caesura/>
                         prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.46">
                        <label>1931 ed. 1.25.46</label>
                        <caesura/>
                         karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis tathā |
                        <caesura/>
                         vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne 'ṣṭavidhaśastrakarmaṇyo nāma
                        pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>



                <div n="26" type="adhyāya">
                    <head> ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.26.1">
                        <label>1931 ed. 1.26.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.2">
                        <label>1931 ed. 1.26.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantiriḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.3">
                        <label>1931 ed. 1.26.3</label>
                        <caesura/>
                         śala śvala āśugamane dhātuḥ tasya śalyam iti rūpam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.4">
                        <label>1931 ed. 1.26.4</label>
                        <caesura/>
                         tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.5">
                        <label>1931 ed. 1.26.5</label>
                        <caesura/>
                         sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ity ataḥ śalyaśāstram || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.6">
                        <label>1931 ed. 1.26.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra śārīraṃ romanakhādi dhātavo 'nnamalā doṣāś ca duṣṭāḥ āgantv api
                        śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkham utpādayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.7">
                        <label>1931 ed. 1.26.7</label>
                        <caesura/>
                         adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu tatrāpi viśeṣato loheṣveva
                        viśasanārthopapannatvāllohasya lohānām api durvāratvād aṇumukhatvād
                        dūraprayojanakaratvāc ca śara evādhikṛtaḥ | sa dvividhaḥ karṇī ślakṣṇaś ca
                        prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātā
                        vyālamṛgapakṣivaktrasadṛśāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.8">
                        <label>1931 ed. 1.26.8</label>
                        <caesura/>
                         sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvam adho
                        'rvācīnas tiryag ṛjur iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.9-10">
                        <label>1931 ed. 1.26.9-10</label>
                        <caesura/>
                         tāni vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv avatiṣṭhante
                        dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu || <label>1931 ed.
                            1.26.10</label> tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tat tu
                        dvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ
                        muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt
                        saśalyo 'yam iti | sāmānyam etal lakṣaṇam uktam | vaiśeṣikaṃ tu tvaggate
                        vivarṇaḥ śopho bhavaty āyataḥ kaṭhinaś ca māṃsagate śophābhivṛddhiḥ
                        śalyamārgān upasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca peśyantarasthe 'py etad
                        eva coṣaśophavarjaṃ sirāgate sirādhmānam sirāśūlaṃ sirāśophaś ca snāyugate
                        snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaś cogrā ruk ca srotogate srotasāṃ
                        svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo
                        nirgacchaty aṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaś ca asthigate
                        vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaś ca asthivivaragate 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ
                        saṃharṣo balavāṃś ca sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaś ca koṣṭhagata
                        āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt marmagate marmaviddhāvac
                        ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.11">
                        <label>1931 ed. 1.26.11</label>
                        <caesura/>
                         mahānty alpāni vā śuddhadehānām anulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ
                        kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ
                        pracalitāni punarbādhante || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.12">
                        <label>1931 ed. 1.26.12</label>
                        <caesura/>
                         tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci
                        yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
                        styānaghṛtamṛccandanakalkair vā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā+āśu visarati ghṛtam
                        upaśuṣyati vā lepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt māṃsapranaṣṭe
                        snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣair aviruddair āturam upapādayet karśitasya tu
                        śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati
                        tatra śalyaṃ vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv avasthitam evam eva
                        parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitam
                        āropyāśu viṣame 'dhvani yāyād yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ
                        jānīyāt asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśam
                        upācared yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt
                        sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanair
                        bhṛśam upācaret yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
                        marmapranaṣṭe tv ananyabhāvān marmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.13">
                        <label>1931 ed. 1.26.13</label>
                        <caesura/>
                         sāmānyalakṣaṇam api ca
                        hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmair
                        jṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
                        vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra
                        śalyaṃ jānīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.14">
                        <label>1931 ed. 1.26.14</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         yasmiṃs todādayo deśo suptatā gurutā'pi ca |
                        <caesura/>
                         ghaṭṭate bahuśo yatra srūyate tudyate 'pi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.15">
                        <label>1931 ed. 1.26.15</label>
                        <caesura/>
                         āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
                        <caesura/>
                         saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.16">
                        <label>1931 ed. 1.26.16</label>
                        <caesura/>
                         alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
                        <caesura/>
                         prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.17">
                        <label>1931 ed. 1.26.17</label>
                        <caesura/>
                         eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.18">
                        <label>1931 ed. 1.26.18</label>
                        <caesura/>
                         asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca śīryate |
                        <caesura/>
                         prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.19">
                        <label>1931 ed. 1.26.19</label>
                        <caesura/>
                         vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhrayante tu no yadi |
                        <caesura/>
                         pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.20">
                        <label>1931 ed. 1.26.20</label>
                        <caesura/>
                         kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam |
                        <caesura/>
                         cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.21">
                        <label>1931 ed. 1.26.21</label>
                        <caesura/>
                         svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
                        <caesura/>
                         dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.22">
                        <label>1931 ed. 1.26.22</label>
                        <caesura/>
                         viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu |
                        <caesura/>
                         śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.23">
                        <label>1931 ed. 1.26.23</label>
                        <caesura/>
                         dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭaṃ vetti yaḥ śalyaṃ sa rājñaḥ kartum arhati || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrtasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma
                        ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>
                <div n="27" type="adhyāya">
                    <head> saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.27.1">
                        <label>1931 ed. 1.27.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.2">
                        <label>1931 ed. 1.27.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.3">
                        <label>1931 ed. 1.27.3</label>
                        <caesura/>
                         śalyaṃ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.4">
                        <label>1931 ed. 1.27.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ | tad
                        yathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ
                        vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇaṃ ācūṣaṇaṃ ayaskānto
                        harṣaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.5">
                        <label>1931 ed. 1.27.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttair
                        nayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā
                        prakothā(ā.pā)ttasya pūyaśoṇitavegād gauravād vā patati | pakvamabhidyamānaṃ
                        bhedayed dārayed vā | bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā |
                        aṇūny akṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet |
                        āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet |
                        annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni |
                        vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu
                        pravāhaṇamuktaṃ | mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam āsyena
                        viṣāṇair vā | anulomam anavabaddham akarṇam analpavraṇamukham ayaskāntena |
                        hṛdy avasthitam anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.6">
                        <label>1931 ed. 1.27.6</label>
                        <caesura/>
                         sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo
                        'nulomaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.7-8">
                        <label>1931 ed. 1.27.7-8</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam || <label>1931 ed.
                            1.27.8</label> uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayecchedanīyamukham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.9">
                        <label>1931 ed. 1.27.9</label>
                        <caesura/>
                         chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca
                        hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.10">
                        <label>1931 ed. 1.27.10</label>
                        <caesura/>
                         hastenāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.11">
                        <label>1931 ed. 1.27.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         śītalena jalenainaṃ mūrcchantam avasecayet |
                        <caesura/>
                         saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.12">
                        <label>1931 ed. 1.27.12</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham
                        agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ
                        baddhvā+ācārikam upadiśet | (? sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhir vimocyāpanayet
                        śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir
                        baddhvā |) </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.13">
                        <label>1931 ed. 1.27.13</label>
                        <caesura/>
                         hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpahared
                        yathāmārgaṃ durupaharam anyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.14">
                        <label>1931 ed. 1.27.14</label>
                        <caesura/>
                         asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet
                        aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ
                        pravibhujya dhanurguṇair baddhaikataś cāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya
                        vaktrakavike badhnīyāt athainaṃ kaśayā tāḍayed yathonnamayan śiro vegena
                        śalyam uddharati dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhām avanamya tasyāṃ pūrvavad
                        baddhvoddharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.15">
                        <label>1931 ed. 1.27.15</label>
                        <caesura/>
                         adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmnyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārgam
                        eva yantreṇa || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.16">
                        <label>1931 ed. 1.27.16</label>
                        <caesura/>
                         (? yantreṇa ) vimṛditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni
                        purastādeva || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.17">
                        <label>1931 ed. 1.27.17</label>
                        <caesura/>
                         jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayā 'vagṛhya
                        śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtām uddharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.18-21">
                        <label>1931 ed. 1.27.18-21</label>
                        <caesura/>
                         ajātuṣaṃ jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke ||
                            <label>1931 ed. 1.27.19</label> asthiśalyamanyadvā
                        tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ
                        pāyayed ākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ
                        jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet
                        praṇudedvā'ntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ
                        prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram || <label>1931 ed.
                            1.27.20</label> udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayed dhunīyādvāmayed vā
                        bhasmarāśau vā nikhanedāmukhāt || <label>1931 ed. 1.27.21</label> grāsaśalye
                        tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt snehaṃ madyaṃ
                        pānīyaṃ vā pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.22">
                        <label>1931 ed. 1.27.22</label>
                        <caesura/>
                         bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto
                        niruṇaddhi lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ saṃjñānāśaṃ cāpādayati tamabhyajya
                        saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ dadyādrasaṃ ca vātaghnaṃ vidadhyād
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.23">
                        <label>1931 ed. 1.27.23</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānānyāvekṣya buddhimān |
                        <caesura/>
                         tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.24">
                        <label>1931 ed. 1.27.24</label>
                        <caesura/>
                         karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
                        <caesura/>
                         ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.25">
                        <label>1931 ed. 1.27.25</label>
                        <caesura/>
                         etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi |
                        <caesura/>
                         matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.26">
                        <label>1931 ed. 1.27.26</label>
                        <caesura/>
                         śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyam anirhṛtam |
                        <caesura/>
                         vaikalyaṃ maraṇaṃ cā'pi tasmād yatnād vinirharet || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyo nāma
                        saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>
                <div n="28" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.28.1">
                        <label>1931 ed. 1.28.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.2">
                        <label>1931 ed. 1.28.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.3">
                        <label>1931 ed. 1.28.3</label>
                        <caesura/>
                         phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
                        <caesura/>
                         khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.4">
                        <label>1931 ed. 1.28.4</label>
                        <caesura/>
                         tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
                        <caesura/>
                         gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.5">
                        <label>1931 ed. 1.28.5</label>
                        <caesura/>
                         dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
                        <caesura/>
                         rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.6">
                        <label>1931 ed. 1.28.6</label>
                        <caesura/>
                         nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād vipacyate |
                        <caesura/>
                         tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.7">
                        <label>1931 ed. 1.28.7</label>
                        <caesura/>
                         asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'riṣṭani yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.8">
                        <label>1931 ed. 1.28.8</label>
                        <caesura/>
                         gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.9">
                        <label>1931 ed. 1.28.9</label>
                        <caesura/>
                         kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.10">
                        <label>1931 ed. 1.28.10</label>
                        <caesura/>
                         lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāś ca gandhataḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyad gandhavaikṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.11">
                        <label>1931 ed. 1.28.11</label>
                        <caesura/>
                         madhyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ |
                        <caesura/>
                         sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.12">
                        <label>1931 ed. 1.28.12</label>
                        <caesura/>
                         śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.13">
                        <label>1931 ed. 1.28.13</label>
                        <caesura/>
                         dhyāmakuṅkumakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ |
                        <caesura/>
                         na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.14">
                        <label>1931 ed. 1.28.14</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ |
                        <caesura/>
                         dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.15">
                        <label>1931 ed. 1.28.15</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
                        <caesura/>
                         svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.16">
                        <label>1931 ed. 1.28.16</label>
                        <caesura/>
                         kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.17">
                        <label>1931 ed. 1.28.17</label>
                        <caesura/>
                         ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavanty atyarthavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.18">
                        <label>1931 ed. 1.28.18</label>
                        <caesura/>
                         dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca śītalāḥ |
                        <caesura/>
                         śaktidhvajarathā kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.19">
                        <label>1931 ed. 1.28.19</label>
                        <caesura/>
                         yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
                        <caesura/>
                         cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.20">
                        <label>1931 ed. 1.28.20</label>
                        <caesura/>
                         prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.21">
                        <label>1931 ed. 1.28.21</label>
                        <caesura/>
                         kriyābhiḥ samyag ārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         varjayet tān bhiṣak prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>


                <div n="29" type="adhyāya">
                    <head> ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.29.1">
                        <label>1931 ed. 1.29.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.2">
                        <label>1931 ed. 1.29.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.3">
                        <label>1931 ed. 1.29.3</label>
                        <caesura/>
                         dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
                        <caesura/>
                         ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.4">
                        <label>1931 ed. 1.29.4</label>
                        <caesura/>
                         deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
                        <caesura/>
                         kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.5">
                        <label>1931 ed. 1.29.5</label>
                        <caesura/>
                         pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye |
                        <caesura/>
                         ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.6">
                        <label>1931 ed. 1.29.6</label>
                        <caesura/>
                         napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
                        <caesura/>
                         gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.7">
                        <label>1931 ed. 1.29.7</label>
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.8">
                        <label>1931 ed. 1.29.8</label>
                        <caesura/>
                         ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
                        <caesura/>
                         nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.9">
                        <label>1931 ed. 1.29.9</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣaniṣṭhuravādāś cāpy amāṅgalyābhidhāyinaḥ |
                        <caesura/>
                         chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.10">
                        <label>1931 ed. 1.29.10</label>
                        <caesura/>
                         vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
                        <caesura/>
                         srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.11">
                        <label>1931 ed. 1.29.11</label>
                        <caesura/>
                         kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāś ca ye |
                        <caesura/>
                         vilikhanto mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.12">
                        <label>1931 ed. 1.29.12</label>
                        <caesura/>
                         tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
                        <caesura/>
                         phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.13">
                        <label>1931 ed. 1.29.13</label>
                        <caesura/>
                         nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.14">
                        <label>1931 ed. 1.29.14</label>
                        <caesura/>
                         vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.15">
                        <label>1931 ed. 1.29.15</label>
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | ^</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.15ef">
                        <label>1931 ed. 1.29.15ef</label>
                        <caesura/>
                         jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.16">
                        <label>1931 ed. 1.29.16</label>
                        <caesura/>
                         nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim |
                        <caesura/>
                         prakīrṇākeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.17">
                        <label>1931 ed. 1.29.17</label>
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.18">
                        <label>1931 ed. 1.29.18</label>
                        <caesura/>
                         madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu ca |
                        <caesura/>
                         ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.19">
                        <label>1931 ed. 1.29.19</label>
                        <caesura/>
                         caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca |
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.20">
                        <label>1931 ed. 1.29.20</label>
                        <caesura/>
                         svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ |
                        <caesura/>
                         garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.21">
                        <label>1931 ed. 1.29.21</label>
                        <caesura/>
                         ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajet tu tat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.22">
                        <label>1931 ed. 1.29.22</label>
                        <caesura/>
                         raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.23">
                        <label>1931 ed. 1.29.23</label>
                        <caesura/>
                         vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.24">
                        <label>1931 ed. 1.29.24</label>
                        <caesura/>
                         svasyām jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.25">
                        <label>1931 ed. 1.29.25</label>
                        <caesura/>
                         smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān |
                        <caesura/>
                         alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.26">
                        <label>1931 ed. 1.29.26</label>
                        <caesura/>
                         svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim |
                        <caesura/>
                         upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.27">
                        <label>1931 ed. 1.29.27</label>
                        <caesura/>
                         māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
                        <caesura/>
                         śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.28">
                        <label>1931 ed. 1.29.28</label>
                        <caesura/>
                         strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā |
                        <caesura/>
                         kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.29">
                        <label>1931 ed. 1.29.29</label>
                        <caesura/>
                         hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
                        <caesura/>
                         apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāṣaḥ śikhī tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.30">
                        <label>1931 ed. 1.29.30</label>
                        <caesura/>
                         brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
                        <caesura/>
                         siṃhagovṛṣanādāś ca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.31">
                        <label>1931 ed. 1.29.31</label>
                        <caesura/>
                         śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ |
                        <caesura/>
                         prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.32">
                        <label>1931 ed. 1.29.32</label>
                        <caesura/>
                         patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān |
                        <caesura/>
                         āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.33">
                        <label>1931 ed. 1.29.33</label>
                        <caesura/>
                         dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ |
                        <caesura/>
                         vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.34">
                        <label>1931 ed. 1.29.34</label>
                        <caesura/>
                         śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
                        <caesura/>
                         vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.35">
                        <label>1931 ed. 1.29.35</label>
                        <caesura/>
                         caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
                        <caesura/>
                         purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.36">
                        <label>1931 ed. 1.29.36</label>
                        <caesura/>
                         punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ | ^</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.36ef">
                        <label>1931 ed. 1.29.36ef</label>
                        <caesura/>
                         vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.37">
                        <label>1931 ed. 1.29.37</label>
                        <caesura/>
                         bhāsakauśikayoś caiva na praśastaṃ kilobhayam |
                        <caesura/>
                         darśanaṃ vā rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.38">
                        <label>1931 ed. 1.29.38</label>
                        <caesura/>
                         dūtair aniṣṭais tulyānāmaś castaṃ darśanaṃ nṛṇām |
                        <caesura/>
                         kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.39">
                        <label>1931 ed. 1.29.39</label>
                        <caesura/>
                         pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam |
                        <caesura/>
                         prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.40">
                        <label>1931 ed. 1.29.40</label>
                        <caesura/>
                         śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
                        <caesura/>
                         neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.41">
                        <label>1931 ed. 1.29.41</label>
                        <caesura/>
                         mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
                        <caesura/>
                         kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.42">
                        <label>1931 ed. 1.29.42</label>
                        <caesura/>
                         granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.43">
                        <label>1931 ed. 1.29.43</label>
                        <caesura/>
                         raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.44">
                        <label>1931 ed. 1.29.44</label>
                        <caesura/>
                         tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ |
                        <caesura/>
                         chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.45">
                        <label>1931 ed. 1.29.45</label>
                        <caesura/>
                         pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam āhatam |
                        <caesura/>
                         daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.46">
                        <label>1931 ed. 1.29.46</label>
                        <caesura/>
                         praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca tathā+āture |
                        <caesura/>
                         pratidvāraṃ gṛhe vā'sya punaretanna gaṇyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.47">
                        <label>1931 ed. 1.29.47</label>
                        <caesura/>
                         keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ |
                        <caesura/>
                         khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.48">
                        <label>1931 ed. 1.29.48</label>
                        <caesura/>
                         napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ |
                        <caesura/>
                         prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.49">
                        <label>1931 ed. 1.29.49</label>
                        <caesura/>
                         bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcaraṇaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.50">
                        <label>1931 ed. 1.29.50</label>
                        <caesura/>
                         vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.51">
                        <label>1931 ed. 1.29.51</label>
                        <caesura/>
                         pramṛjyādvā dhunīyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras tathā |
                        <caesura/>
                         hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.52">
                        <label>1931 ed. 1.29.52</label>
                        <caesura/>
                         yo vaidyamunmukhaḥ pṛcchedunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ |
                        <caesura/>
                         na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate || </l>


                    <l xml:id="SS.1.29.53">
                        <label>1931 ed. 1.29.53</label>
                        <caesura/>
                         bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |
                        <caesura/>
                         śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.54">
                        <label>1931 ed. 1.29.54</label>
                        <caesura/>
                         āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed bhiṣak |
                        <caesura/>
                         svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.55">
                        <label>1931 ed. 1.29.55</label>
                        <caesura/>
                         suhṛdo yāṃ ś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.56">
                        <label>1931 ed. 1.29.56</label>
                        <caesura/>
                         varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ |
                        <caesura/>
                         raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.57">
                        <label>1931 ed. 1.29.57</label>
                        <caesura/>
                         yaṃ vā karṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham |
                        <caesura/>
                         antāvasāyibhir yo vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.58">
                        <label>1931 ed. 1.29.58</label>
                        <caesura/>
                         pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitās tathā |
                        <caesura/>
                         muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.59">
                        <label>1931 ed. 1.29.59</label>
                        <caesura/>
                         piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati |
                        <caesura/>
                         paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.60">
                        <label>1931 ed. 1.29.60</label>
                        <caesura/>
                         nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasi srajam |
                        <caesura/>
                         yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate || </l>



                    <l xml:id="SS.1.29.61">
                        <label>1931 ed. 1.29.61</label>
                        <caesura/>
                         yaṃ vā matsyo grased yo vā jananīṃ praviśen naraḥ |
                        <caesura/>
                         parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasā+āvṛte || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.62">
                        <label>1931 ed. 1.29.62</label>
                        <caesura/>
                         hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.63">
                        <label>1931 ed. 1.29.63</label>
                        <caesura/>
                         patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
                        <caesura/>
                         yaḥ paśyed devatānāṃ ca (ā.vā) prakampam avanes tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.64">
                        <label>1931 ed. 1.29.64</label>
                        <caesura/>
                         yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā |
                        <caesura/>
                         śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.65">
                        <label>1931 ed. 1.29.65</label>
                        <caesura/>
                         puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati |
                        <caesura/>
                         kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.66">
                        <label>1931 ed. 1.29.66</label>
                        <caesura/>
                         labhetāśnīta vā pakvam annaṃ yaś ca pibet surām |
                        <caesura/>
                         svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum ṛcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.67">
                        <label>1931 ed. 1.29.67</label>
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
                        <caesura/>
                         cintākṛto divā dṛṣto bhavanty aphaladās tu te || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.68">
                        <label>1931 ed. 1.29.68</label>
                        <caesura/>
                         jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.69">
                        <label>1931 ed. 1.29.69</label>
                        <caesura/>
                         mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
                        <caesura/>
                         gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.70">
                        <label>1931 ed. 1.29.70</label>
                        <caesura/>
                         śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ |
                        <caesura/>
                         haridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71">
                        <label>1931 ed. 1.29.71</label>
                        <caesura/>
                         raktapittī pibed yas tu śoṇitaṃ sa vinaśyati |
                        <caesura/>
                         svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.72">
                        <label>1931 ed. 1.29.72</label>
                        <caesura/>
                         dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         japec cāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.73">
                        <label>1931 ed. 1.29.73</label>
                        <caesura/>
                         dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham |
                        <caesura/>
                         japedvā'nyatamaṃ vede brahmacārī samāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.74">
                        <label>1931 ed. 1.29.74</label>
                        <caesura/>
                         devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         viprāṃś ca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.75">
                        <label>1931 ed. 1.29.75</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam |
                        <caesura/>
                         devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.76">
                        <label>1931 ed. 1.29.76</label>
                        <caesura/>
                         samiddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca |
                        <caesura/>
                         paśyet kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.77">
                        <label>1931 ed. 1.29.77</label>
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca |
                        <caesura/>
                         labhante dhanalābhāya vyādher apagamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.78">
                        <label>1931 ed. 1.29.78</label>
                        <caesura/>
                         mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān |
                        <caesura/>
                         āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.79">
                        <label>1931 ed. 1.29.79</label>
                        <caesura/>
                         nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
                        <caesura/>
                         taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca || </l>


                    <l xml:id="SS.1.29.80">
                        <label>1931 ed. 1.29.80</label>
                        <caesura/>
                         urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet |
                        <caesura/>
                         ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.81">
                        <label>1931 ed. 1.29.81</label>
                        <caesura/>
                         evaṃrūpān śubhān svapnān yaḥ paśyed vyādhito naraḥ |
                        <caesura/>
                         sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>




                <div n="30" type="adhyāya">
                    <head> triṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.30.1">
                        <label>1931 ed. 1.30.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.2">
                        <label>1931 ed. 1.30.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.3">
                        <label>1931 ed. 1.30.3</label>
                        <caesura/>
                         śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
                        <caesura/>
                         tat tva riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.4">
                        <label>1931 ed. 1.30.4</label>
                        <caesura/>
                         śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.5">
                        <label>1931 ed. 1.30.5</label>
                        <caesura/>
                         tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
                        <caesura/>
                         grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītān śṛṇoti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.6">
                        <label>1931 ed. 1.30.6</label>
                        <caesura/>
                         dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
                        <caesura/>
                         na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.7">
                        <label>1931 ed. 1.30.7</label>
                        <caesura/>
                         yas tūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat |
                        <caesura/>
                         saṃjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.8">
                        <label>1931 ed. 1.30.8</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇagātro 'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate |
                        <caesura/>
                         prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedamathāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.9">
                        <label>1931 ed. 1.30.9</label>
                        <caesura/>
                         pāṃśunevāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
                        <caesura/>
                         varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.10">
                        <label>1931 ed. 1.30.10</label>
                        <caesura/>
                         snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
                        <caesura/>
                         sugandhirvā'ti yo 'kasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.11">
                        <label>1931 ed. 1.30.11</label>
                        <caesura/>
                         viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
                        <caesura/>
                         upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.12">
                        <label>1931 ed. 1.30.12</label>
                        <caesura/>
                         yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ |
                        <caesura/>
                         yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.13">
                        <label>1931 ed. 1.30.13</label>
                        <caesura/>
                         sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām |
                        <caesura/>
                         gṛhṇīte vā 'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.14">
                        <label>1931 ed. 1.30.14</label>
                        <caesura/>
                         yo vā gandhān na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet |
                        <caesura/>
                         dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.15">
                        <label>1931 ed. 1.30.15</label>
                        <caesura/>
                         viparītena gṛhṇāti bhāvān anyāṃś ca yo naraḥ |
                        <caesura/>
                         divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.16">
                        <label>1931 ed. 1.30.16</label>
                        <caesura/>
                         rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam |
                        <caesura/>
                         ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.17">
                        <label>1931 ed. 1.30.17</label>
                        <caesura/>
                         taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān |
                        <caesura/>
                         vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulamambaram || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.18">
                        <label>1931 ed. 1.30.18</label>
                        <caesura/>
                         yaś cānilaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati |
                        <caesura/>
                         dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.19">
                        <label>1931 ed. 1.30.19</label>
                        <caesura/>
                         pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā |
                        <caesura/>
                         bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.20">
                        <label>1931 ed. 1.30.20</label>
                        <caesura/>
                         na paśyati sanakṣatrāṃ yaś cā devīm arundhatīm |
                        <caesura/>
                         dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.21">
                        <label>1931 ed. 1.30.21</label>
                        <caesura/>
                         jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati |
                        <caesura/>
                         paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.22">
                        <label>1931 ed. 1.30.22</label>
                        <caesura/>
                         śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
                        <caesura/>
                         piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.23">
                        <label>1931 ed. 1.30.23</label>
                        <caesura/>
                         yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnim īkṣate |
                        <caesura/>
                         āturasya bhaven mṛtyuḥ svastho vyādhim āvāpnuyāt || </l>


                    <p xml:id="SS.1.30.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        pañcendriyārthavipratipattir nāma triṃśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>


                <div n="31" type="adhyāya">
                    <head> ekatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.31.1">
                        <label>1931 ed. 1.31.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaś chāyāvipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.2">
                        <label>1931 ed. 1.31.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.3">
                        <label>1931 ed. 1.31.3</label>
                        <caesura/>
                         śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam |
                        <caesura/>
                         abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsur asaṃśayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.4">
                        <label>1931 ed. 1.31.4</label>
                        <caesura/>
                         hrīr apakramate yasya prabhādhṛtismṛtiśriyaḥ |
                        <caesura/>
                         akasmād yaṃ bhajante vā sa parāsur asaṃśayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.5">
                        <label>1931 ed. 1.31.5</label>
                        <caesura/>
                         yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhvaṃ tathottaraḥ |
                        <caesura/>
                         ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.6">
                        <label>1931 ed. 1.31.6</label>
                        <caesura/>
                         āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
                        <caesura/>
                         khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.7">
                        <label>1931 ed. 1.31.7</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
                        <caesura/>
                         karkaśā vā bhavedyasya so 'cirād vijahāty asūn || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.8">
                        <label>1931 ed. 1.31.8</label>
                        <caesura/>
                         kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā |
                        <caesura/>
                         avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.9">
                        <label>1931 ed. 1.31.9</label>
                        <caesura/>
                         saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane |
                        <caesura/>
                         syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.10">
                        <label>1931 ed. 1.31.10</label>
                        <caesura/>
                         keśāḥ sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau |
                        <caesura/>
                         lunanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.11">
                        <label>1931 ed. 1.31.11</label>
                        <caesura/>
                         nāharaty annam āsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ |
                        <caesura/>
                         ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.12">
                        <label>1931 ed. 1.31.12</label>
                        <caesura/>
                         balavān durbalo vā'pi saṃmohaṃ yo 'dhigacchati |
                        <caesura/>
                         utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.13">
                        <label>1931 ed. 1.31.13</label>
                        <caesura/>
                         uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.14">
                        <label>1931 ed. 1.31.14</label>
                        <caesura/>
                         śītapādakarocchvāsaś chinnocchvāsaś ca yo bhavet |
                        <caesura/>
                         kākocchvāsaś ca yo martyas taṃ dhīraḥ parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.15">
                        <label>1931 ed. 1.31.15</label>
                        <caesura/>
                         nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā |
                        <caesura/>
                         muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.16">
                        <label>1931 ed. 1.31.16</label>
                        <caesura/>
                         uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyād utkārāṃś ca karoti yaḥ |
                        <caesura/>
                         pretair vā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.17">
                        <label>1931 ed. 1.31.17</label>
                        <caesura/>
                         svebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate |
                        <caesura/>
                         puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.18">
                        <label>1931 ed. 1.31.18</label>
                        <caesura/>
                         vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyor dhvam anuyāyinī |
                        <caesura/>
                         rujā'nnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.19">
                        <label>1931 ed. 1.31.19</label>
                        <caesura/>
                         ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ |
                        <caesura/>
                         puruṣaṃ hanti nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.20">
                        <label>1931 ed. 1.31.20</label>
                        <caesura/>
                         atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā |
                        <caesura/>
                         śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.21">
                        <label>1931 ed. 1.31.21</label>
                        <caesura/>
                         svedo dāhaś ca balavān hikkā śvāsaś ca mānavam |
                        <caesura/>
                         balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.22">
                        <label>1931 ed. 1.31.22</label>
                        <caesura/>
                         śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi nimajjati |
                        <caesura/>
                         mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.23">
                        <label>1931 ed. 1.31.23</label>
                        <caesura/>
                         vaktram āpūryate 'śrubhiḥ svidyataś caraṇāv ubhau |
                        <caesura/>
                         cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.24">
                        <label>1931 ed. 1.31.24</label>
                        <caesura/>
                         atimātraṃ laghūni syur gātrāṇi gurukāṇi vā |
                        <caesura/>
                         yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.25">
                        <label>1931 ed. 1.31.25</label>
                        <caesura/>
                         paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca ye narāḥ |
                        <caesura/>
                         mṛṣṭagandhāṃś ca ye vānti gantāras te yamālayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.26">
                        <label>1931 ed. 1.31.26</label>
                        <caesura/>
                         yūkā lalāṭam āyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ |
                        <caesura/>
                         yeṣāṃ vā'pi ratir nāsti yātāras te yamālayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.27">
                        <label>1931 ed. 1.31.27</label>
                        <caesura/>
                         jvarātisāraśophāḥ syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaś cikitsitum || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.28">
                        <label>1931 ed. 1.31.28</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair miṣṭair hitais tathā |
                        <caesura/>
                         na śāmyato 'nnapānaiś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.29">
                        <label>1931 ed. 1.31.29</label>
                        <caesura/>
                         pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam |
                        <caesura/>
                         pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.30">
                        <label>1931 ed. 1.31.30</label>
                        <caesura/>
                         viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.31">
                        <label>1931 ed. 1.31.31</label>
                        <caesura/>
                         pretā bhūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         maraṇābhimukhaṃ nityam upasarpanti mānavam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.32">
                        <label>1931 ed. 1.31.32</label>
                        <caesura/>
                         tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā |
                        <caesura/>
                         tasmān moghāḥ kriyāḥ sarvā bhavanty eva gatāyuṣām || </l>
                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ || </p>

                </div>



            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
