<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Suśrutapāthaśuddhi of Candraṭa: Śārīrasthāna</title>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <placeName>
              <settlement>London</settlement>
              <country>United Kingdom</country>
            </placeName>
            <institution>British Library</institution>
            <idno>IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646)</idno>
            <idno type="siglum">L</idno>
          </msIdentifier>
          <msContents>
            <summary>[description of manuscript]</summary>
            <msItem defective="true" n="1">
              <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete -->
              <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
              <title xml:lang="sa">Suśrutapāṭhaśuddhi</title>
              <author>Candraṭa</author>
              <author>Dalhaṇa</author>
              <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of commentary]</title>
              <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->
              <textLang mainLang="sa-Dev">[Sanskrit in Devanagari script.]</textLang>
              <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
            </msItem>
          </msContents>
          <physDesc>
            <objectDesc form="folia">
              <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
              <supportDesc material="paper"
                ><!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. --><!-- the following <foliation> tags are examples --></supportDesc>
            </objectDesc>
            <scriptDesc>
              <scriptNote>Devanagari</scriptNote>
              <!--       <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>-->
            </scriptDesc>
          </physDesc>
          <history>
            <origin>
              <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
              <origPlace xml:lang="en">unknown</origPlace>
            </origin>
            <provenance>[record of ownership]</provenance>
            <acquisition>[how it was acquired]</acquisition>
          </history>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>

    <revisionDesc>
      <change when="2024-02-04" who="Harshal Bhatt">Added 3.6</change>
      <change when="2024-06-30" who="Dominik Wujastyk">General edits, word-breaks and
        formatting.</change>
    </revisionDesc>

  </teiHeader>

  <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

    <body>
      <div n="3" type="sthāna">

        <div n="6" type="adhyāya">
          
          <!--          Marginal notes do not include the full commentary of Ḍalhaṇa. Those are loose sentences from Ḍalhaṇa's commentary. -->
          <head>Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646),
            supporting the <title>Suśrutapāṭhaśuddhi</title> of Candraṭa and
            the <title>Nibandhasaṅgraha</title> of Ḍalhaṇa</head>
          
          <head>Adhyāya 3.6</head>
          
          <note>Most of the material marked in bold red (marginal) below is in fact the NS
            of Ḍalhaṇa, not a separate work of Candraṭa. Awaiting further clarification. </note>
          
          <milestone unit="folio" n="IOL San 2646 (Eggeling) - 088"/>

          <l xml:id="SPS.3.6.1">
            <label>Candraṭa on 3.6.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ<lb n="6"/>pratyekamarma<metamark target="#SPS.3.6.1" place="above"
              >=</metamark> nirddeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || <add place="margin"><hi
                rend="bold">śarīrasaṃkhyākaraṇe hi māṃsaśirādivyākaraṇamabhihitaḥ |
                marmāṇi ca māṃsaśirādisaṃśritānyataḥ tadanaṃtaraṃ marmāṇāṃ nirddeśo
                yujyata i|tyāha | 2 pratyekaṃ śabdādagre māṃsā<del>dā</del>ddādiśabdo
                lupto dṛṣṭavyaḥ tena pratyekaṃ māṃsādi marmāṇāṃ nirdeśo vivaraṇaṃ yasmin
                tat tathā ||2</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.2">
            <label>Candraṭa on 3.6.2</label>
            <caesura/>
            saptottaraṃ marmaśataṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ <lb n="7"/> || tāni
              marmāṇi<metamark target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark>
              paṃcātma<metamark target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark>kāni || <add
              place="margin"><hi rend="bold">paṃcaprakārāṇi</hi></add> tad yathā ||
            māṃsamarmāṇi || śirāmarmāṇi | snāyumarmā<pb n="89r"/>ṇi || asthimarmāṇi |
            saṃdhimarmāṇi <metamark target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark> | ceti
            || na khalu <metamark target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark> māṃsa
              <metamark target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark> śirāsnāyu
            asthisaṃdhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavaṃti || yasmānnopalabhyaṃte || <add
              place="margin"><hi rend="bold">nanu kathaṃ māṃsādīni paṃcaiva mamāṇi
                nādhikānīti darśayannāha ||1| nanu śrotaḥ prabhṛtīnām api māraṇātmakatvān
                marmatvam asty eva | tat kathaṃ māṃsādivyatirekeṇa anyāni marmāṇi
                nopalabhyaṃta ity uktaṃ | ucyate mārayaṃtīti mamāṇi ucyaṃte | śrotasi
                kṣatepi nāvaśyatayā maraṇaṃ | tato vakṣyati śroto viddhaṃ tu
                pratyākhyāyopacared iti | yady evaṃ tarhi | ruk
                karavaikalyakarāṇāmamāraṇātmakatvāt marmatvaṃ na syād iti | cet | tanna |
                rukkaravaikalyakareṣv api agnīṣomādi prāṇānāṃ madhye kasyacit prāṇasya
                hāniḥ | athavā śrotaḥ prabhṛtīni māṃsādīny avyatiricā varttaṃte | yato
                māṃsādiṣv eva śrotaḥ prabhṛtīni saṃti tasmān māṃsādīni paṃcaiva marmāṇi
                ||1|| <add place="left-margin">mārayaṃtīti marmāṇi ucyaṃte 1 <lb n="3"/>11
                  māṃsamarma <lb n="4"/>41 śirāmarma <lb n="5"/>27 snāyumarma <lb n="6"/>8
                  asthimarma <lb n="9"/>20 saṃdhimarma <lb n="10"/>107</add>
              </hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.3">
            <label>Candraṭa on 3.6.3</label>
            <caesura/>
            tatraikādaśa<metamark target="#SPS.3.6.3" place="above">=</metamark>
            māṃsamarmāṇi || eka<lb n="3"/>catvāriṃśat<metamark target="#SPS.3.6.3"
              place="above">=</metamark> śirāmarmāṇi | saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi |
              aṣṭā<metamark target="#SPS.3.6.3" place="above">=</metamark> vasthimarmāṇi
            || viṃ<lb n="4"/>śatiḥ<metamark target="#SPS.3.6.3" place="above">=</metamark>
            saṃdhimarmāṇi || iti || tadetat saptottaraṃ marmaśataṃ |</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.4">
            <label>Candraṭa on 3.6.4</label>
            <caesura/>
            teṣāmekādaśaikasmin sa<lb n="5"/>kthni bhavaṃti || etenetara sakthi bāhū ca
            vyākhyātau || udarorasordvādaśa caturdaśa pṛṣṭhe<lb n="6"/> | grīvāyāṃ
            pratyūrddhva sapta | <unclear extent="1" unit="char"/>triṃśat ||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.5">
            <label>Candraṭa on 3.6.5</label>
            <caesura/>
            tatra sakthimarmāṇi | kṣipra<metamark target="#SPS.3.6.5" place="above"
              >=</metamark> talahṛdayakūrccaśi<lb n="7"
            />rogulpheṃdrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti || etenetarasakthi
            vyākhyātaṃ || || <add place="margin"><hi rend="bold">atra kṣiprādi ekaikaṃ
                gaṇayitavyaṃ | evam ekādaśakṣiprādīnāṃ lakṣaṇam ācāryaḥ svayam ekāgre
                kariṣyati || 2 atotremāni na vyākhyātāni ||2||</hi></add>
            <pb n="89v"/>|| udaro<metamark target="#SPS.3.6.5" place="above">=</metamark>
            rasos tu gudabastinābhihṛdayastana<metamark target="#SPS.3.6.5" place="above"
              >=</metamark> mūlastanarohitānyapastaṃbhāvapalā<unclear>pau</unclear>
              ceti<lb n="2"/> || pṛṣṭhamarmāṇi tu || kaṭī<metamark target="#SPS.3.6.5"
              place="above">=</metamark> kataruṇakukuṃdarāṃ
              nitaṃbapārśvasaṃdhivṛhatyaṃśaphalakānyaṃ<lb n="3"/>śau ceti || bāhumarmāṇi
            tu || kṣipratalahṛdayakūrccakūrccaśiromaṇibaṃdhakūrparā<metamark
              target="#SPS.3.6.5" place="above">=</metamark>
            <lb n="4"/>ṇyūrvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti || etenetarobāhu vyākhyātaḥ ||
            jatruṇa ūrddhvaṃ ca<lb n="5"/> tasro dhamanyaḥ | aṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike
            | dve vidhure | dve phale | dvāvapāṃgau | dvāva<lb n="6"/> varttau |
            dvāvukṣepau | dvau śaṃkhau | ekā sthāpaṇī | paṃca sīmaṃtā |
              catvāriśṛṃgāṭakānyekodhi<lb n="7"/>patiriti || <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">udarādi hṛdayāṃtaṃ ekaikaṃ gaṇayi<del>tvā</del>tavyaṃ
                stanamūlāni dve deva | evaṃ dvādaśapṛṣṭhamarmāṇaï 1 kaṭīkataruṇādīni dve
                dve | evaṃ caturdaśa || 2 <add place="left-margin">atrāpi kṣiprādi ekaikaṃ
                  gaṇayitavyaṃ 3</add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.6">
            <label>Candraṭa on 3.6.6</label>
            <caesura/>
            tatra<metamark target="#SPS.3.6.6" place="above">=</metamark>
            talahṛdayeṃdrabastigudastanarohitāni || māṃsamarmāṇi || <del>nī</del>nī<lb
              n="8"/>ladhamanīmātṛkāśṛṃgāṭakāpāṃgasthapaṇī
              phaṇastanamūlāpalāpāpastaṃbahṛdaya<lb n="9"
            />nābhipārśvasaṃdhivṛhatīlohitākṣorvyaḥ || śirāmarmāṇi || āṇīviṭapakakṣadha<pb
              n="90r"/>dharakūrcakūrcaśirobasti kṣiprāṃśavidhurokṣepāḥ || snāyumarmāṇi |
              kaṭīkataruṇani<lb n="2"/>tāṃbāṃśaphalakaśaṃkhastvasthimarmāṇi ||
              jānukurparaśīmaṃtādhipatigulphamaṇibaṃdha<lb n="3"/>
            kukuṃdarāvarttakṛkādikāśceti || saṃdhimarmāṇīti || <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">tatraikādaśamāṃsamarmāṇītyādivākye prāguddiṣṭānāṃ
                māṃsādimarmaṇāṃ nāmānyāha ||3 <pb n="90r"/><add place="right-margin"
                  >eteṣāṃ māsādīmarmaṇāṃ saṃkhyā prāg atraiva adhyāye vyākhyātā | tena
                  atra na vyākhyāyate ||3</add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.7">
            <label>Candraṭa on 3.6.7</label>
            <caesura/>
            tānye<metamark target="#SPS.3.6.7" place="above">=</metamark> tāni
              paṃcavikalpāni<metamark target="#SPS.3.6.7" place="above">=</metamark> ma<lb
              n="4"/>rmāṇi bhavaṃti || tad yathā || sadyaḥ prāṇaharāṇi
            kālāṃtaraprāṇaharāṇi | viśalya<lb n="5"/> ghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi
            || tatra sadyaḥ prā<del>ha</del>ṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ ||<lb n="6"
              /><del>kā</del>kālāṃtaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat || triṇi viśalyaghnāni ||
              catuścatvāriṃśa<lb n="7"/>dvaikalyakarāṇi || aṣṭau rujākarāṇīti || </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.8">
            <label>Candraṭa on 3.6.8</label>
            <caesura/>
            bhavaṃti cātra || || śṛṃgā<metamark target="#SPS.3.6.8" place="above"
              >=</metamark> ṭakānyadhi<lb n="8"/>dhipatiḥ śaṃkhau kaṃṭhaśirāgudaṃ ||
            <caesura/>
             hṛdayaṃ bastinābhyau ca ghnaṃti sadyo hatāni tu ||1|| <add
              place="right-margin"><hi rend="bold">catvāri śṛṃgāṭakāni | kaṃṭhaśirā aṣṭau
                mātṛkā | <unclear>ekava</unclear>m ekonaviṃśati sadyoghnāni ||3</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.9">
            <label>Candraṭa on 3.6.9</label>
            <caesura/>
            va<lb n="9"/>kṣo<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above">=</metamark>
            marmāṇi sīmaṃta<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above">=</metamark><add
              place="inline">tala</add>kṣipreṃdraba <metamark target="#SPS.3.6.9"
              place="above">=</metamark>stayaḥ ||
            <caesura/>
             kaṭī<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above">=</metamark>kataruṇe
              <del>bastiṃ</del> saṃdhī<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above"
              >=</metamark> pārśvayor vṛhatī<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above"
              >=</metamark>
            <pb n="90v"/> ca yā ||2|| <add place="right-margin"><hi rend="bold">vakṣo
                marmāṇi | stanamūle dve | stanarohite dve | apālāpau dvau | apastaṃbhau
                dvau | evam aṣṭau vakṣo marmāṇi | sīmaṃtāḥ paṃcatalāni catvāri | kṣiprāṇi
                catvāri | iṃdrabastayaś catvāraḥ | dve kaṭīkataruṇe dve pārśvasaṃdhi dve
                vṛhatyau dvau nitaṃbau evaṃ trayastriṃśat kālāṃtaraprāṇaharāṇi
              ||1||</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.10">
            <label>Candraṭa on 3.6.10</label>
            <caesura/>
            nitaṃvāviti caitāni kā<metamark target="#SPS.3.6.10" place="above"
              >=</metamark>lāṃtaraharāṇi tu ||
            <caesura/>
             utkṣepausthapaṇī caiva viśa<metamark target="#SPS.3.6.10" place="above"
              >=</metamark>lya<lb n="2"/>ghnāni nirdiśet ||3|| <add place="right-margin"
                ><hi rend="bold">trayastriṃśat kālāṃtaraprāṇaharāṇi 1 evaṃ trīṇi
                viśalyaghnāni vikalyaghnāni pāṭhaḥ 1</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.11">
            <label>Candraṭa on 3.6.11</label>
            <caesura/>
            lo<metamark target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark>hitākṣāṇi<metamark
              target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark> jānū<metamark
              target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark>rvo<metamark
              target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark> kūrcāviṭipakūrparā ||
            <caesura/>
             kukuṃdare kakṣadhare<lb n="3"/>vidhure saṃkṛkāṭike ||4|| <add
              place="top-margin"><hi rend="bold">catvāri lohitākṣanāmadheyāni | āṇayaś
                catasraḥ | jānu dve | caturasra ūrvyaḥ | catvāra kurcāḥ | viṭapādināṃ
                āvarttānāṃ pratyekaṃ dvau dvau || iti catuścatvāriśat vaikalyakarāṇi
                ||2</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.12">
            <label>Candraṭa on 3.6.12</label>
            <caesura/>
            aṃśāṃsaphalakāpāṃga nīlamanye phaṇe tathā ||
            <caesura/>
             vaikalyakara<lb n="4"/>ṇānyāhur āvarttau dvau tathaiva ca ||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.13">
            <label>Candraṭa on 3.6.13</label>
            <caesura/>
            gulphau dvau paṇibaṃdhau dvau dve dve kū<metamark target="#SPS.3.6.13"
              place="above">=</metamark>rcaśirāṃsi ca ||
            <caesura/>
             rujākarā<lb n="5"/>ṇi jānīyād dṛṣṭāvetāni buddhimān ||6||
            <caesura/>
             kṣiprāṇi viddhamā<del>ṇi</del>trāṇi ghnaṃti kālāṃ<lb n="6"/>tareṇa vā || <add
              place="right-margin"><hi rend="bold">dve dve kūcaśirāṃsi ceti | dve
                kūrcaśirasihastayoḥ evaṃ catvāri kūrcaśirāṃsi ||4</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.14">
            <label>Candraṭa on 3.6.14</label>
            <caesura/>
            marmāṇi māṃsaśirāsnāyvasthisaṃnni<metamark target="#SPS.3.6.14" place="above"
              >=</metamark>pātāsteṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa<lb n="7"/> prā<metamark
              target="#SPS.3.6.14" place="above">=</metamark>ṇāstiṣṭhaṃti | tasmāt
            marmastvabhihitās tāṃstā<metamark target="#SPS.3.6.14" place="above"
              >=</metamark>n | bhāvān pratipadyaṃte | <add place="left-margin"><hi
                rend="bold">saṃnnipātāḥ saṃśleṣaḥ atyaṃtamiśrībhāvaḥ 3 saṃnipātaḥ
                saṃśleṣaḥ | atyaṃtamiśrībhāva iti yāvat sarveṣāṃ sarvatra marmāṇi
                saṃśleṣepi māṃsamarmaśarāmarmādivyavahāra ādhikyam āśrity a pārthivādi
                vyavahāravat svabhāva iti | hetvaṃtaranirapekṣatayā || prāṇāḥ agnyādayaḥ
                |2 tān tān iti iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir manobuviparyayaḥ | ity ādikān |
                anye tu bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ ity ādikān || ola 2</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.15">
            <label>Candraṭa on 3.6.15</label>
            <caesura/>
            tatra sadyaḥ<lb n="8"/> prāṇaharāṇyāgneyānya<metamark target="#SPS.3.6.15"
              place="above">=</metamark> gniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayaṃti | kālāṃtara
            prāṇaharāṇi <add place="right-margin"><hi rend="bold">āgneyānīti yadyapi <l
                  xml:id="SPS.3.6.15.1">
                  <label>Candraṭa on 3.6.15.1</label>
                  <caesura/>
                  somamārutatejāṃsi rajaḥ satvatamāṃsi ca ||
                  <caesura/>
                   marmasu prāyasaḥ puṃsā bhūtātmā <unclear>cā</unclear></l>vatiṣṭhati
                1</hi></add>
            <pb n="91r"/> saumyāgneyānyagniguṇeṣvāśukṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu
            kālāṃtareṇa ca kṣapayaṃ<lb n="2"/>ti || viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni |
              śalyamu<del>mu</del>khāvaruddho yāvad aṃtarvāyus tiṣṭhaṃti<lb n="3"/> |
            tāvajjīvatyudhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyu niṣkrāmati | tasmāt
              saśa<lb n="4"/>lyo jīvati | uddhṛtaśalyo mriyate | pākātpatitaśalyo vā
            jīvati | vaikalyakarāṇi <lb n="5"/> saumyāni | somo hi sthiratvā chaityāc ca
            prāṇāvalaṃbanaṃ karoti | rujākarāṇyagnivāyu<lb n="6"/>guṇabhūyiṣṭhāni |
            viśeṣeṇa tau rujākarau | pāṃcabhautikīṃ ca rujāmāhur eke | <add
              place="right-margin"><hi rend="bold"><del extent="1" unit="line"
                />bhūyaṣṭhāni | tathā āgneyeṣu marmasvadhikaṃ tejaḥ saumyeṣu soma ity ādi
                jñeyaṃ | agniguṇeṣu āśukṣīṇeṣu iti | agnerāśukāritvād ity arthaḥ | tāviti
                agnivāyu viśeṣeṇa rujākarau | sāmānyaina punaḥ somo pi kaphavraṇe vedanā
                saṃbhavāt ||1</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.16">
            <label>Candraṭa on 3.6.16</label>
            <caesura/>
            keci<lb n="7"/>d āhur māṃsādīnāṃ paṃcānām api samastānāṃ samṛddhānāṃ ca
            samavāyāt | sadyaḥ prāṇaha<lb n="8"/>rāṇi | ekahīnā<metamark
              target="#SPS.3.6.16" place="above">=</metamark>nāmalpānāṃ vā
            kālāṃtaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ viśalyaprāṇa<lb n="91v"/>harāṇi | trihīnāṃ
            vaikalyakarāṇi | ekasmin eva rujākarāṇīti || yataścaimato 'sthi<lb n="2"/>
            marmasvabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati | <add place="right-margin"><hi
                rend="bold">hīnaśabdotra abhāve varttate || 1</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.17">
            <label>Candraṭa on 3.6.17</label>
            <caesura/>
            bhavataś cātra || catu<metamark target="#SPS.3.6.17" place="above"
              >=</metamark>rvidhāyās tu śirā śarīre<lb n="3"/>
            <caesura/>
             prāyeṇa tā marmasu saṃniviṣṭāḥ ||
            <caesura/>
             snāyvasthimāṃsāni tathaiva saṃdhīn
            <caesura/>
             saṃtarpya dehaṃ prati<lb n="4"/>pāda<metamark target="#SPS.3.6.17"
              place="above">=</metamark>yaṃti ||1|| <add place="top-margin"><hi
                rend="bold"><unclear extent="1" unit="line" cert="high">caturvidha iti
                  vātapittaśleṣmaraktavahāḥ marmasvity ādi etena sirāṇāṃ
                  snāyvasthimāṃsasaṃdhigatvaṃ bodhitaṃ</unclear> ata eva asthividdhepi
                śoṇitāgamanam ity arthaḥ ||2 <add place="left-margin">pāpayaṃti pāṭhaḥ ||
                  4</add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.18">
            <label>Candraṭa on 3.6.18</label>
            <caesura/>
            tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhāḥ
            <caesura/>
             samaṃtato vāyurabhis tṛ<metamark target="#SPS.3.6.18" place="above"
              >=</metamark>ṇoti || <add place="right-margin"><hi>saṃchādayati 4</hi></add>
            <caesura/>
             vivarddhamā<lb n="5"/>nas tu samātariśvā
            <caesura/>
             rujaḥ satīvrā pratanoti kāye ||2||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.19">
            <label>Candraṭa on 3.6.19</label>
            <caesura/>
            rujābhibhūtaṃ tu punaḥ śarīraṃ
            <caesura/>
             pra<lb n="6"/>lī<metamark target="#SPS.3.6.19" place="above">=</metamark>yate
              <add place="left-margin"><hi rend="bold">pralayaṃ gachati ||
            3</hi></add>naśyati cāsya saṃjñā<metamark target="#SPS.3.6.19" place="above"
              >=</metamark>
            <add place="left-margin"><hi rend="bold">tasmin pācabhautike śarīre pralīne
                saṃjñā ṣaṣṭheś cetanā dhāturapi nasyati ||3||</hi></add> ||
            <caesura/>
             ato hi śalyaṃ vinihaṃtumichan
            <caesura/>
             marmāṇi yatnena parī<lb n="7"/>kṣya karṣet 3||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.20">
            <label>Candraṭa on 3.6.20</label>
            <caesura/>
            ete<metamark target="#SPS.3.6.20" place="above">=</metamark>na śeṣaṃ
            vyākhyātaṃ || <add place="below-margin"><hi rend="bold">eteneti rugādirūpeṇa
                vāyor lākṣaṇanāśeṣam iti dāhādi śrotānirodhādi ca pittaśleṣmaṇor lakṣaṇaṃ
                vyākhyātaṃṃm evety arthaḥ ||2</hi></add></l>

          <l xml:id="SPS.3.6.21">
            <label>Candraṭa on 3.6.21</label>
            <caesura/>
            ta<del>tṛ</del>tra sadyaḥ prāṇaharam aṃte<metamark target="#SPS.3.6.21"
              place="above">=</metamark> viddhaṃ kālāṃtareṇa māraya<lb n="8"/>ti |
            kālāṃtaraprāṇaharam aṃte viddhaṃ | vaikalyaṃ cāpādayati || viśalyaprāṇaharaṃ
            ca vaikalya<pb n="92r"/>karaṃ | kālāṃtareṇa kleśayati | rujāṃ ca karoti |
            rujākaramaramatīvra pravedanaṃ bhavati || <add place="right-margin"><hi
                rend="bold">aṃte samīpe viddhaṃ madhye viddhaṃ tu sadya eva ity arthaḥ ||
                2 etena pūrvaṃ pūrvaṃ karmakāraṇavaikalyāt parasya rasya kāryaṃ karoti |
                evaṃ paraṃ param api mamāti viddhātikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma
                karoti ||2</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.22">
            <label>Candraṭa on 3.6.22</label>
            <caesura/>
            tatra sa<metamark target="#SPS.3.6.22" place="above">=</metamark><lb n="2"
            />dyaḥ prāṇaharāṇi || saptarātrābhyaṃtarān mārayaṃti || kālāṃtaraprāṇaharāṇi
            || pakṣān māsā<lb n="3"/>d vā || teṣv a<metamark target="#SPS.3.6.22"
              place="above">=</metamark>pi tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayaṃti | viśalya
            prāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi<lb n="4"/> ca kadācidabhiha<metamark
              target="#SPS.3.6.22" place="above">=</metamark>tāni mārayaṃitīti || <hi
              rend="bold"><add place="right-margin">sadyaḥ śabdo saptāhābhyaṃtaraparo
                jñātavyaḥ || 1<add place="top-margin">teṣv apīti kālāṃtara prāṇahareṣv
                  apīty arthaḥ kadācid āśu mārayaṃti || 3.. abhihatānīti śeṣaḥ |
                  anatihatāni kālāṃtareṇaiva mārayaṃti etac copalakṣaṇaṃ tena ru<add
                    place="below">vra</add>jākarāṇyevaṃ vaikalyaṃ jana<add
                    place="right-margin">yaṃti || evaṃ vaikalyādiṣv api
                    svaniyatakarmavyabhicāraḥ ||4</add>
                </add></add></hi>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.23">
            <label>Candraṭa on 3.6.23</label>
            <caesura/>
            ata urdhvaṃ marmasthānāny ananuvyākhyāsyāmaḥ<lb n="5"/> || tatra
            pādasyāṃguṣṭhāṃgulyor madhye | kṣipram iti marmaḥ || tatra viddhasyākṣepakeṇa
            maraṇaṃ || <lb n="6"/> madhyamāṃgu<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above"
              >=</metamark>
            <add place="left-margin"><hi rend="bold">madhyamāṃgulīṃ anulakṣīkṛtya krameṇa
                madhye pādatalasya madhye talahṛdayaṃ nāma māṃsamarmedaṃ arddhāṃgulaṃ
                kālāṃtaraprāṇaharaṃ ca ||3 kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ ity atra dvyaṃgula
                iti śeṣaḥ | ubhayataḥ iti ūrdhvam adhaś ca snāyumarmedaṃ caturaṃgulaṃ
                vaikalyakaraṃ ca 2</hi></add> līmanupūrveṇa madhye pādatalasya tala<add
              place="inline">nāma</add> hṛdayaṃ || tatra rujābhir maraṇaṃ || kṣi<lb n="7"
            /> prasyopariṣṭhād ubhayataḥ kūrcca<add place="inline">nāma</add>s tatra
            pādasya bhramaṇa vepane bhavataḥ || gulphasaṃdheradhaḥ u<lb n="8"/>bhayataḥ
            kūrcaśiras tatra rujāśophau || pādajaṃghayoḥ saṃdhāne gulphas tatra
              rujastabdhapā<pb n="92v"/>datā ṣaṃjatā vā || pārṣṇi pratijaṃghāmadhye
              iṃdra<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>bastis tatra
            śoṇita kṣayeṇa maraṇaṃ || jaṃ<lb n="2"/>ghorvoḥ saṃdhāne jānus tatra khaṃjatā
            || jānusaṃdher ūrddhvam ubhayataḥ || tryaṃgula<metamark target="#SPS.3.6.23"
              place="above">=</metamark>ā<del>pha</del>ṇī | tatra<lb n="3"/>
            śophābhivṛddhista <del>dhva</del>bdhasakthitā ca || ūrumadhya ūrvī <metamark
              target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>| tatra śoṇitakṣayāt
              sakthiśo<lb n="4"/>ṣaḥ | ūrvyā ūrdhvam adho vaṃkṣaṇasaṃdhirūrumūle
              lohitākṣaṃ<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark> tatra
              lohi<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>takṣayeṇa
            maraṇaṃ <lb n="5"/>pakṣāghāto vā | sakthiśoṣo vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor aṃtare
              viṭapaṃ<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark> || tatra
            ṣāṃḍhyam alpaśu<lb n="6"/>kratā vā || evam etānyekādaśasakthimarmāṇi
            vyākhyātāni || e<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above"
            >=</metamark>tenenetarasakthi <lb n="7"/>vāhū ca vyākhyātau || viśeṣatas tu
            yāni sakthni gulphajānuviṭapāni || tāni bā<lb n="8"/>hau
            maṇibaṃdhakūrparakakṣadharāṇi || yathā vṛṣaṇavaṃkṣaṇayor aṃtare
              viṭapa<del>e</del>m evaṃ vakṣaḥ <add place="top-margin"><hi rend="bold">
                <unclear extent="1" unit="line" cert="high">māṃsamarmedaṃ arddhāṃgulaṃ
                  pārṣṇi trayodaśoṃgulaschitakātaraprāṇahara | bhājayu dvyaṃgulamāha ||
                  jānuni</unclear> ūrdhvaṃ tryaṃgule ubhayataḥ ūrdhvam adhaś ca
                snāyumarmeda | 1 <add place="right-margin">snāyumarmedam ekāṃgulaṃ
                  vaikalyakaraṃ ca | gayī tu tryaṃgulamānam etad āha | 2 śirāmarmedam
                  ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca || 3 śirāmarmedam akāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca
                  || 4 snāyumarmedam ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca ||4 ekādaśamarmanirdeśena
                  | 3</add></hi></add>
            <pb n="93r"/>kakṣayor madhye kakṣadharaṃ || tasmi<metamark
              target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>n viddhe ta
            evo<del>u</del>padravāḥ | viśeṣatas tu maṇibaṃdhe kuṃṭhatā<lb n="2"/> |
            kurparākṣye | pakṣāghātaḥ | kuṇiḥ kakṣadhare | etenetarabāhur vyākhyātaḥ ||
            evam etā<lb n="3"/>ni | catuścatvāriṃśat | śākhāsu marmāṇi vyākhyātāni || ||
              <add place="top-margin"><hi rend="bold">tasmin iti maṇivaṃdhādau ta eveti
                gulphādi vyadhajātāḥ || 1| kuṃṭhatākarasyākarmaṇyetvaṃ | kuṇiḥ
                saṃkucitabāhumadhyaḥ ||3|</hi></add></l>

          <l xml:id="SPS.3.6.24">
            <label>Candraṭa on 3.6.24</label>
            <caesura/>
            ata ūrddhvam udarorasau ma<lb n="4"/>rmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || || tatra
            vātavarco nira<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>sanaṃ
            sthūlaṃ | tatra pratibaddhaṃ mahāgudaṃ nāma<lb n="5"/>marmaḥ | tatra sadyo
              ma<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>raṇaṃ ||
            alpamāṃsaśoṇitobhyaṃtarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayor bastis tatrā<lb n="6"/>pi sadyo
            maraṇaṃ || aśmarīvraṇād ṛte tatrā<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above"
              >=</metamark> py ubhayato bhi<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above"
              >=</metamark>nne na jīvati || ekato bhinne<lb n="7"/>jīvati || ekato vā
            bhinne mūtraśrāvī vraṇo bhavati || sa tu yatnenopakrāṃto rohati ||<lb n="8"
            />pakvāmāśayayor madhye śirāprabhavānābhis tatrāpi sadyo maraṇaṃ || stanayor
            madhyam adhi <add place="top-margin"><hi rend="bold">nirasanaṃ prerakaṃ |
                  4|<add place="left-margin">māṃsamarmedaṃ caturaṃgulaṃ sadyoghāti ca
                  ||4</add>
                <add place="right-margin">kaṭyām ity upalakṣaṇaṃ |
                  nābhipṛṣṭhamuṣkagudavaṃkṣaṇaśephaṃsi gṛhyaṃte | taduktaṃ | <l
                    xml:id="SPS.3.6.24.1">nābhipṛṣṭhakaraṭamuṣkagudavaṃkṣaṇaśephasāṃ |
                    <caesura/>
                     ekadvārastanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ | 4||</l></add>
                <add place="bottom-margin">tatrāpīti aśmarīnimitta ity arthaḥ | 3
                  bastāviti śeṣaḥ || 3</add></hi></add>
            <pb n="93v"/>ṣṭhāyor asyāmāśayadvāraṃ satvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ |
            tatrāpi sadya eva ma<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above"
            >=</metamark>raṇaṃ | <lb n="2"/>stanayor adhastāt dvaṃgulam ubhayataḥ |
              stana<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>mūle | tatra
            kaphapūrṇamadhyatayā kāsaśvāsā<lb n="3"/>bhyāṃ atrāpi sadyo mriyate ||
              stanacū<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>cakayor
            madhye stanarohitau | tatra lohitapūrṇa<lb n="4"/>koṣṭhatayā | kāsaśvāsābhyāṃ
            ca mriyate || aṃsakūṭayor adhastāt | pārśvo paribhāga <add place="top-margin"
                ><hi rend="bold">śirāmarmedaṃ kamalamukulākāraṃ adhomukhaṃ caturaṃgulaṃ vā
                ||ola 1|| ubhayataḥ stana<del>mū</del> yor adhastā dvāṃgulapradeśaṃ
                stanamūle marma<del>i</del>ṇī || ubhayato grahaṇāt pṛthak stanasyādhaḥ
                stanamūlaṃ marmeti gamyatee | anyathā stanayor adhastād ity ukte militayor
                eva stanayor adhastāt itīdṛśe<add place="bottom-margin">rthe
                  stanayugamadhyasyādhastāt stanamūlākhyaṃ | marmadvayam iti aniṣṭaṃ syāt
                  | ime śirāmarmaṇī dve aṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca ||ola 2|| || stanayoḥ
                  cūcake stanacūcake | pūrvavākyā dvaṃgula ity anuvarttate | stena
                  stanacūcakayor ūrddhvaṃ dvyaṃgule stanarohite mamaṇī | ta<del>na</del>d
                  uktaṃ | stanacū<del>ka</del>cakayor ūrdhvaṃ dvyaṃgulā stanarohite |
                    arddhā<add place="left-margin">gulam iti māṃsamarmaṇī parikīrttate |
                    raktapūritakoṣṭhakālāt maraṇakāriṇī || ola 3 ||</add></add></hi></add>
            <pb n="94r"/>
            <add place="margin">yo</add>rapālāpau nāma | tatra raktena pūyabhāvagatena
            maraṇaṃ || <!-- A sign of add something but couldn't recognize 
        what to add from margin-->bha ubha<metamark target="#SPS.3.6.24"
              place="above">=</metamark>yatrorasau nāḍyau vātavahepastaṃ<lb n="2"/>bhau ||
            tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇaṃ || evam etānyurodarorasor
              dvā<lb n="3"/>daśamarmāṇi vyākhyātāni || || <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">śirāmarmaṇi arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare + ubhayatrorasa iti
                uraso dvayoḥ pārśvayo | ity arthaḥ || ola 1 || ||</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.25">
            <label>Candraṭa on 3.6.25</label>
            <caesura/>
            ata urdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi ca vyākhyāsyāmaḥ || || pṛṣṭhavaṃ<lb n="4"/>śam
            ubhayataḥ || pratiśro<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above"
            >=</metamark>ṇikāṃḍam asthinī kaṭīkataruṇe nāma marmaṇī || || <add
              place="top-margin"><hi rend="bold">pratiśroṇīkāṃḍam ity atra
                pratiśroṇikarṇāviti kecit paṭhaṃti || <add place="bottom-margin">tatra
                    śroṇi<add place="above">ta</add>karṇau lakṣyīkṛtya trikasaṃnidhāne
                  śroṇyām upari asthimarmaṇī arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca || ola 1||
                  pratiśroṇi upara||</add></hi></add>
            <pb n="94v"/>|| tatra śoṇitakṣayāt pāṃḍur vivarṇo hīnadehaś ca mriyate ||
              pārśvayo<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark>r
            jaghanabahir bhā<lb n="2"/>ge pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ kukuṃdare | tatra
            sparśājñānam adhaḥ kāye ceṣṭhopaghātaś ca || śroṇi<lb n="3"/>kāṃḍayor
            uparyāśayācchādanau pārśvaṃtarapratibaddhau nitaṃbau tatrādhaḥkāyaśoṣo
              daurbalyā<lb n="4"/>c ca maraṇaṃ || adhaḥ<metamark target="#SPS.3.6.25"
              place="above">=</metamark> pārśvāṃtarapratibaddhau
              jaghanapārśvamadhyayosti<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above"
              >=</metamark>ryag ūrdhvaṃ ca <add place="top-margin">gayi tu |
              pārśvajaghanabhāga iti paṭhitvā pārśvayor jaghanabhāge adho bhāge nitaṃbe
              nimnau kukuṃdare iti vyākhyāti | saṃdhimarmaṇī arddhāṃgule īṣannimnākāre
              vaikalyakare ca || ola 1 || || āmāśayapidhāyakau || ola 3 || asthimarmaṇī
              arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca || ola 3 || ||<add place="bottom-margin"
                >yat pārśvayor aṃtaraṃ madhyaṃ tatra pratibaddhau ola 1|| ||
                  jaghanapārśvamadhyayo<del extent="2" unit="char"/>r iti paścād
                bhāgapārśvabhāgayor iti paścād bhāgapārśvabhāgayoḥ yau madhyau
                vāmadakṣiṇau tayoḥ kathaṃ sthitāvity āha || uparyupari paśukāmāṃ <del
                  extent="1" unit="char"/>ma<del extent="1" unit="char"/>vṛddhe
                  saṃdhera<del extent="1" unit="char"/>pi<del extent="1" unit="char"/>
              </add>tiryag ūrdhvaṃtvaṃ ca | ola 1|| ||</add>
            <pb n="95r"/> jaghanāt pārśvasaṃdhī<metamark target="#SPS.3.6.25"
              place="above">=</metamark> nāma | tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate ||
            stanamūlāt ṛjūbha <lb n="2"/>yataḥ || pṛṣṭhavaṃśasya vṛhatī nāma | tatra
            śoṇitāni pravṛttinimittair_ŭ upadravair mṛya<metamark target="#SPS.3.6.25"
              place="above">=</metamark>te || pṛṣṭho<lb n="3"/>paripṛṣṭhavaṃśam
              ubhayatastrika<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above"
            >=</metamark>saṃbaddhe dve aṃśa<unclear extent="1" unit="char"/>pha<metamark
              target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark> lake || tatra bāhvoḥ
              svāpaśo<del extent="1" unit="char"/>ṣai || <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">jaghanād iti yapi lapte paṃcamīyaṃ tena jaghanaṃ paścādbhāgam
                āśrity a sthitau ||1 arddhāṃgule kālāṃtaramṛtyude || śirāmarmaṇī || ola
                1|| || śirāmarmaṇī arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca ola 2|| ||
                pṛṣṭhavaṃśasyāyanatvāt pradeśaniyamārthaṃ pṛṣṭhoparītyuktaṃ ||o|2|| ||
                grīvāyā aṃsa<add place="bottom-margin">dvayasya ca saṃyogastrikaḥ
                  ||asthimarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī || o|3|| || trikasaṃbaṃdhe iti
                  grīvāyā aṃsadvayasya saṃyogas trikas tatra saṃbaddhe aṃsaphalake ||o|3||
                  ||</add></hi></add>
            <pb n="95v"/>|| bāhumūrdhvagrīvamadhye <unclear>dvaṃsa</unclear>pīṭha<metamark
              target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark>skaṃdhabaṃdhanāvaṃsau <add
              place="above">ne aṃse</add> nāmas tatra stabdhabāhutā || evam etā<lb n="2"
            />ni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni || <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">aṃsaphalakabhujaśikharayor baṃdhane aṃse | snāyumarmaṇī
                arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ca || o|1|| ||</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.26">
            <label>Candraṭa on 3.6.26</label>
            <caesura/>
            ata ūrdhvam ūrddhvajatugatāny anuvyākhyāsyā<lb n="3"/>maḥ || || tatra
            kaṃṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve manye nāma vyatya<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>yena tatra<lb n="4"/> mūkatā
            svaravaikṛtyamarasagrāhitā vā grīvāyām ubhaya<metamark target="#SPS.3.6.26"
              place="above">=</metamark>taś ca tasraś catasraḥ śirāmātṛ<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>kā | <add place="top-margin"
                ><hi rend="bold">ekā nīlā ekā manyā caikasmin pārśve anyā nīlā anyā manyā
                ca | aparasmin yā pārśve śirāmarmaṇī caturaṃgule vaikalyakāriṇī ca ||
                ekasmin eva ekasmin pārśveś cata<add place="bottom-margin">sraś catasra
                  ity arthaḥ ||o|1|| atyāsena pāṭhaḥ | vaiparītyena || vyatyayenoparīti ||
                  o|2|| || mātraketi | śirāmarmāṇi caturaṃgula pramāṇamātṛkā ||1||
                  ||</add></hi></add>
            <pb n="96r"/> || tatra sadyo maraṇaṃ | śiro grīvāyāḥ saṃdhāne kṛkā<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>ṭike | tatra calam ūrdhvatāḥ
            || karṇapṛṣṭha<lb n="2"/>to 'dhaḥ saṃsthite vidhu<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>re tatra vādhairyaṃ |
            ghrāṇamārgrem ubhayataḥ śrotomāgraṃ pratibaddhe a<lb n="3"/>bhyaṃtarataḥ |
              phaṇe<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark> tatra
            gadhajñānavadhaḥ | bhrūpuchāṃtarayor adhokṣṇo bāhya|to 'pāṃgau | ta<lb n="4"
            />trāṃdhyaṃ || dṛṣṭyupaghāto vā || bhruvorupari nimna<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>yor āva<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>rttau | tatrāṃdhyaṃ |
            dṛṣṭyupaghāto vā || <add place="top-margin"><hi rend="bold">saṃdhimarmaṇī
                arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ||1|| snāyumarmāṇī kiṃcinnāmnākāre | o|2|| ||
                śirāmarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ca || ghrāṇamārgrasya dvayoḥ
                pāśvayoḥ abhyaṃtarataḥ vivaradvārasaṃ<add place="bottom-margin">baddhe
                  phaṇe ||o|3|| śirāmarmaṇī arddhāṃgule vaika<del extent="5"
                    unit="syllables"/>mnayor iti pradeśakathanaṃ ||4|| saṃdhimarmaṇī
                  arddhāṃgule vaikalyakā|||o||4|| || || ||</add></hi></add>
            <pb n="96v"/> bhruvoraṃtoparikarṇalalāṭayor madhye śaṃkhyau<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark> || tatra sadyomaraṇaṃ ||
            śaṃkhayor upari ke<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above"
              >=</metamark>śā<lb n="2"/>te<del>taṃ</del> upatkṣepau | tatra śalyo jīvet ||
            pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ || bhruvo ma<lb n="3"/>dhye sthapaṇī
              tatrotkṣepa<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>vat ||
            paṃcasaṃdhayaḥ śirasivibhaktāḥ | sīmaṃ<metamark target="#SPS.3.6.26"
              place="above">=</metamark>tās tatonmādabhaya<lb n="4"/>cittanārśai maraṇaṃ
            || ghrāṇaśrotrākṣijihvāta<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above"
              >=</metamark>rpaṇīnāṃ śirāṇāṃ madhye śirāsaṃnni<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>pātaḥ <add place="top-margin"
                ><hi rend="bold">asthimarmaṇī arddhāṃgule || o|1|| kośaṃte | keśaparyaṃte
                snāyumarmaṇī arddhāṃgule viśilyaprāṇahare ca o|1|| || saśalyaḥ svayaṃ
                patitaśalyo vā jīvati uddhṛtaśilpo mṛyata ity arthaḥ || śirāmarma <add
                  place="bottom-margin">dvāṃgulaṃ viśalyaghnaṃ ca ||o|3|| || paṃcasaṃdhayo
                  ye śirasi vibhaktāḥ śarīrasaṃkhyā vyākaraṇe te samīṃtā ity arthaḥ ||
                  imāni saṃdhimarmāṇi caturaṃgulapramāṇāni kālāṃtaraprāṇaharāṇi ||rū||3||
                  || ghrāṇādīṃdriyacatuṣkatarpaṇīnāṃ ||1|| saṃnipātaḥ saṃyogaḥ ||1||</add>
              </hi></add>
            <pb n="97r"/> | śṛṃgā<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above"
            >=</metamark>ṭakasaṃjñaś ca || caturddhā tāni catvāri marmāṇi | tatrāpi sadyo
            maraṇaṃ | mastakā<lb n="2"/>bhyaṃ<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above"
              >=</metamark> tara upariṣṭāt śirāsaṃdhisaṃnipāto + romā<metamark
              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>varttau'dhipatis tatrāpi
            sadya e<lb n="3"/> va || evam etāni saptatriṃśad ūrddhvacatugatāni marmāṇi
            vyākhyātāni || <add place="top-margin"><hi rend="bold">imāni śirāmarmāṇi
                caturaṃgulapramāṇāni ||ru 1|| masta+|kābhyaṃtaro <del>tvā</del>arddham ity
                arthaḥ ||ru2|| etat saṃdhirmarma arddhāṃgulapramāṇaṃ ca ||2||</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.27">
            <label>Candraṭa on 3.6.27</label>
            <caesura/>
            bhavaṃti cātra<lb n="4"/>ślo| || || ūrvyaḥ<add place="above">marma</add>
            śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve
            <caesura/>
             ekaikamaṃgula<metamark target="#SPS.3.6.27" place="above">=</metamark>mitā
            stanapūrvamūlaṃ ||
            <caesura/>
            <pb n="97v"/> || vidhyaṃguladvaya<metamark target="#SPS.3.6.27" place="above"
              >=</metamark>mitaṃ maṇibaṃdhagulphaṃ |
            <caesura/>
             trīṇyevajā<metamark target="#SPS.3.6.27" place="above">=</metamark>nuni paraṃ
            sahakūrparābhyāṃ ||1|| <add place="top-marign"><hi rend="bold">kūrcaśirāṃsi ||
                ru1 ekaikaṃ yathā bhavati urvyā<add place="bottom-margin"> dayo
                  marmaviśeṣāḥ aṃgulamitā jñeyāḥ || || kṛṣṇāya namaḥ || || || || <pb
                    n="97v"/><add place="top-margin">stanapūrvamūlam ity ādi
                    maṇibaṃdhagulphaṃ stanamūlaṃ ca aṃguladvayamitaṃ jīhi || saparaṃ
                    dvitīya jānusahitaṃ jānutrīṇi tryaṃgulāni viddhītyarthaḥ || jānu
                    saparaṃ pāṭhaḥ || [gayī tu | anyādṛśaṃ sūtraṃ paṭhitvā stanamūle dve
                    gulphe ca | iṃdrabastayaś catvāro dvau maṃibaṃdhāviti daśamarmāṇi
                    dvyaṃgulāni |<del>stana</del></add>
                  <add place="bottom-margin">bhojanadarśanād vyākhyātāni | tathā jānu
                    saparam ity atra saha pareṇa parapradeśāvasthite tāni marmaṇāvarttate
                    yat tatsaparaṃ | tena jānunī dve āṇyaś catasraḥ kūrpare dve ity aṣṭau
                    | aṃgulāni vyākhyātāni | śeṣaṃ samaṃ | mānakathanaprayojanam āhaḥ
                    ||1|| yāni mūdhni catvāri marmāṇi śṛṃgāṭakasaṃjñāni tathā tatraiva
                    paṃca sīmaṃtasaṃjñāni | gale kaṃṭhe yāni dve ca daśa kathitāni |
                    tatrāṣṭau mātṛkā dve nīle dve manye etāni marmāṇi
                    svapāṇitalakuṃcitasamitāni caturaṃgulaprāmāṇānītyarthaḥ || śeṣāṇi
                    ṣaṭpaṃcāśan marmāṇi avaihi jānīhi || a<add place="right-margin">nye tu
                      ṣṭapaṃcāśanmarmāṇaï tilapramāṇāny āhuḥ ||2||</add></add>
                </add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.28">
            <label>Candraṭa on 3.6.28</label>
            <caesura/>
            hṛ<lb n="2"/>dbastikūrcagudanābhivadaṃti mūddhni
            <caesura/>
             catvāriṃ paṃca ca gale daśayāni ca dve ||
            <caesura/>
             tāni sva<lb n="3"/>pāṇitala<metamark target="#SPS.3.6.28" place="above"
              >=</metamark>kuṃcitasaṃmitāni
            <caesura/>
             śeṣāṇy avaihi parivistarato 'gulārddhaṃ ||2||<pb n="98r"/>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.29">
            <label>Candraṭa on 3.6.29</label>
            <caesura/>
            || etat pramāṇama'bhivī<add place="margin">kṣya</add> vadaṃti tajñāḥ
            <caesura/>
             śastreṇa ma<metamark target="#SPS.3.6.29" place="above"
            >=</metamark>rmakaraṇaṃ parihṛtya kāryaṃ <add place="above">marmma</add> ||
            <caesura/>
             pārśvā<lb n="2"/>bhighātitamapīha nihaṃti marma
            <caesura/>
             tasmād dhi marmasa<metamark target="#SPS.3.6.29" place="above"
            >=</metamark>danaṃ parivarjanīyaṃ || <del>chinna</del> 3 || <add
              place="top-margin"><hi rend="bold">marmakaraṇaṃ pāṭhaḥ karmakaraṇaṃ pāṭhaḥ
                || marmasadanaṃ marmasthānaṃ | karacaraṇachede jīvaṃti || tad
                avayavabhūtamarmachede tu na jīvaṃtīti viśeṣaṃ darśayannāha
              ||3||</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.30">
            <label>Candraṭa on 3.6.30</label>
            <caesura/>
            chinne<lb n="3"/>ṣu pāṇicaraṇeṣu śirānarāṇāṃ
            <caesura/>
             saṃko<metamark target="#SPS.3.6.30" place="above"
            >=</metamark>camīyurasṛgalpamato nireti ||
            <caesura/>
             prāpyā'mitaṃ<lb n="4"/> vyasanamugramato manuṣyāḥ
            <caesura/>
             saṃchinnaśākhataruvat nidhanaṃ na yāṃti ||4|| <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">saṃkocaṃ jagmuḥ ato alpaṃ rudhiraṃ prava<add
                  place="bottom-margin"> rttate ||4|| </add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.31">
            <label>Candraṭa on 3.6.31</label>
            <caesura/>
            kṣipreṣu tatra<metamark target="#SPS.3.6.31" place="above">=</metamark><lb
              n="5"/> sataleṣu hateṣu raktaṃ
            <caesura/>
             gacchatyatīva pavanaś ca rujaḥ karoti ||
            <caesura/>
             evaṃ vināśam upayāṃti hi tatra viddhā
            <caesura/>
             vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ 5 || <add place="bottom-margin"><hi
                rend="bold">tatra pāṇyoś caraṇayo dvorvo || <add place="below"> gayī tu
                  vṛkṣā ivāyudhanipātetyādi sthāne kiṃjalkapatramaprayanādipaṃkajānīti
                  paṭhaṃti || talahṛdayeṣu ||5||</add></hi></add>
            <pb n="98v"/></l>

          <l xml:id="SPS.3.6.32">
            <label>Candraṭa on 3.6.32</label>
            <caesura/>
            tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ
            <caesura/>
             chettavyam āśu maṇibaṃdhanagulphadeśe ||
            <caesura/>
             marmā<metamark target="#SPS.3.6.32" place="above">=</metamark><lb n="2"/>ṇi
              śalyavi<del>śa</del>ṣayārddham udāharaṃti
            <caesura/>
             tasmāc ca marmasu hatā na bhavaṃti sadyaḥ ||6|| <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">marmamānakathanaprayojanaṃ pūrvataravākye pratipādya
                marmajñānaviṣayaṃ nidarśayan āha || || śalyasya manaḥ śarīrābādhakasya
                viṣayaḥ śalyaviṣayaḥ sa ca śastrādi praṇipradhānān maraṇāmaraṇa<add
                  place="bottom-margin">kārakatvena dvividhaḥ tatra maraṇakārakaḥ
                  śalyaviṣayo marmākhyaḥ śarīradeśaḥ yasmāt tatra hatāḥ sadya eva na
                  bhavaṃti | saptāhābhyaṃtara eva mṛyata ity arthaḥ | tasmān
                  maraṇakārakatvena marmāṇi śilpaviṣasyārddham udāharaṃti pūrvācārya iti
                  śeṣaḥ || 6|| nanu kecin marmahatā<add place="left-margin"
                  >pi</add>jīvaṃto dṛśyaṃte | tat kathaṃ maraṇakārakatvena marmāṇi
                  śilpaviṣayasyārddham ity āśaṃ<add place="right-margin">ky āha ||
                    jīvaṃtītyādi ||</add></add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.33">
            <label>Candraṭa on 3.6.33</label>
            <caesura/>
            jīvaṃti<lb n="3"/> tatra yadi vaidyaguṇena kecit
            <caesura/>
             te prāpnuvaṃti vikalatvam asaṃśayaṃ hi ||
            <caesura/>
             saṃbhinnajarjjari<lb n="4"/>takoṣṭhaśiraḥ kapālā
            <caesura/>
             jīvaṃti śastravihitaiś ca śaśarīradeśaiḥ ||7||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.34">
            <label>Candraṭa on 3.6.34</label>
            <caesura/>
            channaiś ca sakthi<lb n="5"/>bhūjapādakaraira<del>jai</del>śeṣair
            <caesura/>
             yeṣāṃ na marmasu kṛtā vividhāḥ prahārāḥ ||<pb n="99r"/>
            <caesura/>
             || somamārutatejāṃsi rajaḥ satvatamāṃsi ca ||
            <caesura/>
             marmasu prāyasaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cā'viti<lb n="2"/>ṣṭha<del>i</del>te
            ||8||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.35">
            <label>Candraṭa on 3.6.35</label>
            <caesura/>
            marmasvabhihatās tasmān na jīvaṃti śarīriṇaḥ ||
            <caesura/>
             iṃdriyārtheṣv a'saṃprāptir mano<lb n="3"/>budhiviparyayaḥ ||9||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.36">
            <label>Candraṭa on 3.6.36</label>
            <caesura/>
            rujaś ca vividhā tīvrābha<unclear extent="1" unit="char" reason="faded"
              cert="high">va</unclear>tyāśu + hare hate ||
            <caesura/>
             hate kālāṃtaraghne tu<lb n="4"/> dhruvo dhātukṣayo mahān ||10||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.37">
            <label>Candraṭa on 3.6.37</label>
            <caesura/>
            tathā dhātukṣyāj jaṃtur vedanābhiś ca nasyati ||
            <caesura/>
             hate<lb n="5"/> vaikalyakāre tu kevalaṃ vaidyanipuṇāt ||11||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.38">
            <label>Candraṭa on 3.6.38</label>
            <caesura/>
            śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatva'm avā<lb n="6"/>pnuyāt ||
            <caesura/>
             viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvo<metamark target="#SPS.3.6.38" place="above"
              >=</metamark>ktaṃ yat tu kāraṇaṃ ||12|| || || || <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">7 | 8 | 9 | janane iti pāṭhaḥ ||10|| 11|| pūrvoktam iti
                śalyamukhāvaruddho yāvad aṃtar vāyus tiṣṭhati tā <add
                  place="bottom-margin">vaj jīvatītyādyuktam eva kāraṇaṃ jñeyaṃ
                  lakṣaṇātvenetyarthaḥ || vaidyasya naipuṇatvaṃ vijñeyaṃ || vaidyanaipuṇāt
                  viśalyaghno pi jīvati ||12|| ||</add></hi></add>
            <pb n="99v"/></l>

          <l xml:id="SPS.3.6.39">
            <label>Candraṭa on 3.6.39</label>
            <caesura/>
            rujākarāṇi marmāṇi kṣitāni vividhā rujaḥ ||
            <caesura/>
             kurvaṃ<del>te ca</del>tyaṃte ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśa<lb n="2"/>go yadi
            ||13||</l>

          <l xml:id="SPS.3.6.40">
            <label>Candraṭa on 3.6.40</label>
            <caesura/>
            chedabhedābhighātebhyo dahanād dāruṇād api ||
            <caesura/>
             upaghā<metamark target="#SPS.3.6.40" place="above">=</metamark>taṃ vijānīyāt
              marma<lb n="3"/>ṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||14|| <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">13 idānīṃ marmaghātatulyaṃ marmasamīpasyāpi deśasya ghātaṃ
                mahān arthakaraṃ darśayan āha || upaghātaṃ samīpaghātaṃ ||14||</hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.41">
            <label>Candraṭa on 3.6.41</label>
            <caesura/>
            ma<metamark target="#SPS.3.6.41" place="above">=</metamark>rmābhighātas tu na
            kaścid asti
            <caesura/>
             yolpātyayo vāpi niratyayo<lb n="4"/> vā ||
            <caesura/>
             prāyeṇa marmasvabhi<del>ghā i</del>tāḍitās tu
            <caesura/>
             vaikalyam ṛchaṃty athavā mriyaṃte ||15|| <add place="top-margin"><hi
                rend="bold">marmābhighāte vaidyasya yatnaparatāṃ sūcayan āha ||
                marmābhighātās tv ity ādi gayī <add place="bottom-margin">tu tadvākyaṃ na
                  paṭhati ||15||</add></hi></add>
          </l>

          <l xml:id="SPS.3.6.42">
            <label>Candraṭa on 3.6.42</label>
            <caesura/>
            marmāṇy a<lb n="5"/>dhiṣṭhāya hi ye vikārā
            <caesura/>
             mū<metamark target="#SPS.3.6.42" place="above">=</metamark>rchaṃti kāye
            vividhā narāṇāṃ ||
            <caesura/>
             prāyeṇa te kṛ<del>tkra</del>chratamā bhavaṃti<lb n="6"/>
            <caesura/>
             narasya yatnair api sādhyamānā ||16|| || <add place="bottom-margin"><hi
                rend="bold">mūrchaṃti samuchrāyaṃ gachaṃti yasamd e<del>yaṃ</del>vaṃvidho
                marmābhighātas tasmād vaidyena yatnaḥ kārya iti sūcitaṃ ||16|| || ||
                ||</hi></add>
            <pb n="100r"/></l>

          <p ana="3.6.42.trailer">iti pratyekamarma<metamark target="#trailer"
              place="above">=</metamark>deśaṃ nāma ṣaṣṭhaṃ śārīraṃ ||6||</p>




        </div>

      </div>

    </body>
  </text>
</TEI>
