<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Transcription of Gayadāsa on Suśrutasaṃhitā Śārīrasthāna 4 from MS Cambridge CUL Add.2491</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority/>
                <idno/>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>

                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">C</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>

    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="3" type="level1" subtype="sthāna">

                <head>śārīrasthānam</head>

                <div n="3" type="level4" subtype="adhyāya">


                    <l xml:id="NC.3.4.3">
                        <label>NC.3.4.3</label>
                         garbhāvakrāṃtiśārī<lb n="10"/>rānaṃtaraṃ
                        garbhavyākaraṇasyovitatvāt | vyākaraṇaṃ vi<del>ka</del><add
                            place="below">va</add>raṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ garbhāśayagataṃ
                        prāṇināṃ garbhaḥ||<pb n="42"/>tacca prāṇā na yeṣām eva bhāvānām
                        anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva prīṇābhyāṃ
                        paribhāṣayann āha ||<lb n="2"/><del>[agniroma ity ādi]</del>
                        <add place="left-margin">agnīṣoma ity ādi ||2</add> kutaḥ
                        punar ādāv evāgniḥ somādiprāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
                            garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa<lb n="3"/> vat teṣāṃm apy
                        agnīṣomādīnāṃ gharmmāgharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad
                        evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ śabdapu|<lb n="4"
                        />narāvarttinām iva eteṣāṃ prāṇa śabdo prayogavarttayati |
                        manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva gharmmā<lb n="5"
                        />gharmma nimittatvaṃ samuccayāya | tatrānilajalānilabhūtānāṃ
                        agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya<lb n="6"/>d āha
                        || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthity
                        utpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā<lb n="7"
                        />hyudāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
                        'nna<unclear>sya</unclear>hīśvaraḥ | tathā soma eva bhagavān
                        śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete<lb n="8"/>svabhāvena
                        praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaiveteṣāṃ
                        dhātutvam api dadhatīti kṛtvā tathā mano do<lb n="9"/>ṣāḥ satvād
                        īni triṇi parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛti bhūtāni |
                        praṇayaṃtīti prāṇāḥ | paṃceṃdriyāṇi karmmajāni<lb n="10"
                        />cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā prāṇayaṃti | evaṃbhūtātmā
                        kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasya eva karmmarāśe caitanya <pb n="43"
                        />heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātureva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
                        vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ<lb n="2"/>
                        hetuka eva puruṣo 'dhikṛta iti satvād īnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti |
                        agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva<lb n="3"/> gṛhyaṃte |
                        cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa
                        satvād īṃni ucyaṃte | tatra punareṣāṃ<lb n="4"/>caitanye
                        pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ bādhitaṃ | yathā taiṣāṃ
                            ce<del>tu</del><add><unclear>ti</unclear></add>nādhātusamatvaṃ
                        yathā pratyekakarmmanirdeśo<lb n="5"/>svayam eva ācāryo vakṣyati |
                        evaṃ mānā'pi bhūtātmanaḥ śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇaheturiti tadapi
                        prāṇayati ||<lb n="6"/> tad eva sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti |
                        samudāyopy eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu
                            bhūtātma<lb n="7"/>śabdena na mano abhidhatte | mānāgrahaṇaṃ
                        nādhīyate | tanna bhūtātmamanasorvyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ
                            pratyekaṃ<lb n="8"/>marmmanirddeśa eva pratipādatiṃ bhavam iti
                        | bhavati cātra | cittavātādi satvād i bhūtātmeṃdriyapaṃcake |
                            prāṇākhyaṃ<lb n="9"/>paryabhāṣīsma
                            puraskṛta<unclear>dvācatinā</unclear> garbhasā kevalaṃ
                        vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmadharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
                            sa<lb n="10"/>mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
                        prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhā<pb
                            n="44"/>dhārasya prābhāvā tu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ
                        pūrvanirddeśo 'lpā catvāra pūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi |
                            trayo<lb n="2"/>daśamāvidhaḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.4">
                        <label>NC.3.4.4</label>
                         prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādi
                        saṃbhava iti | anaṃtaraṃ tvagādi vyā<lb n="3"/>karaṇaṃ kurvvan āha
                        | tasyā khalu śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtāni kāṣṭaṃ dṛṣṭāṃtena
                        bahirvṛtti śukraśoṇita<lb n="4"/>sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti
                        | teṣāṃ bahiḥsthitatvena pratyakṣatvāt
                        prathamarasadhātū'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka<lb n="5"/>raṇaṃ
                        | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvan āha || tāsām ity ādi | tāsām iti
                        nirdhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān rogādikān<lb n="6"
                        />chāyāmahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake ||
                        evāmādīnāṃ paṃcapaṃcānāṃ chāyāvidhilakṣaṇā a<lb n="7"/>vabhāsinī
                        ca <unclear>mapāsyā</unclear>bhrājakānāgnikṛtaṃ paṃcavidhāṃ ca
                        chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā <lb n="8"
                        />prabhavayor viśeṣaḥ | prabhāva<unclear>rtma</unclear>m
                        ākramayati | cāyā tu <unclear>vartma</unclear>prakāśinī |
                        āsannālakṣate chāyābhāvikaṣṭāva<lb n="9"/>lakṣyate tasyāḥ pramāṇaṃ
                        nirddiśan āha || sā vravīhir ity ādi || vrīhiratra yavaḥ |
                        tānādhikārāt | yaduktaṃ ya<lb n="10"
                            /><unclear>vāhyardvogradoṣṭa</unclear> iti ||
                        pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena
                        pramāṇāniyamāc ca ||<pb n="45"/> evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ
                        saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ
                        pradeśāṃta<unclear>rodi</unclear>tena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha ||
                            aṃguṣṭhodara<lb n="2"/> mātra sārddhaṃ caturtha ca | carake tu
                        kāyacikitsā siddhāṃtenaiva ṣāḍava tvacaḥ || atra
                        śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva<lb n="3"/>tvacāṃ ca yathoditaṃ
                        mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punarasthipradhāneṣu lalāṭādiṣu |
                        tad uktaṃ bhoje | māṃsale<lb n="4"/>ṣv avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ
                        mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu tathālpikāḥ |
                        tvacapratyāsannatvekaḥ lābhā<lb n="5"/>gaṃ nirddiśan āha || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.5">
                        <label>NC.3.4.5</label>
                         kalāḥ khalvapītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena
                        lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa darśayan āha ||<lb n="6"/>
                        dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ rasaraktamāṃsādayaḥ |
                        kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī<lb n="7"/>ti
                        kṛtvā | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.6-7">
                        <label>NC.3.4.6-7</label>
                         tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ
                        nirddiśan āha | yathāhītyādi | etena ka<lb n="8"/>lāsādhita pṛtha
                        - - nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ
                        bhavet | tāsām upaṣṭaṃbhakaṃ<lb n="9"/>nirddiśan āha || snāyubhiś
                        ceti | ādikalābhāgāḥ kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava
                            <lb n="10"/>syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat
                        avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān dhātusaṃdhitvāt ||<pb n="46"
                        />kalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.8">
                        <label>NC.3.4.8</label>
                         āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.9"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.10">
                        <label>NC.3.4.10</label>
                         dvi<lb n="2"/>tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ
                        śoṇitaṃ māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu
                            |<lb n="3"/>yakṛtplīho ceti | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.11"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.12-13">
                        <label>NC.3.4.12-13</label>
                         tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate
                        | iti | māṃsān niḥsṛtatvān me<lb n="4"/>dasaḥ raktatā | anye tu
                        sneho medaścitāścita evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ
                        medomajjānoghriyata | iti prati<lb n="5"/> pāditaṃ | etena
                        sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ pṛthak
                        snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |<lb n="6"/>vasānupṛthag eva
                        majñaḥ | tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo
                        baṃdir eva sthānaṃ saivocyate | va<lb n="7"/>āsati medomajñoḥ
                        punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ |
                            <unclear>ye</unclear>hi snehaṃ majñatrayā dadato te<lb n="8"
                        />hyasthāny eva pū<unclear>rṇṇā</unclear>ni tiktāthya snehaṃ
                        gṛhnaṃti | na ca tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti ||
                        vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā<lb n="9"/>bahiḥ sthita medaso
                        durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor api saṃbhavatven
                        ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi<lb n="10"/>sthita māsamedasor
                        ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ
                        paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ<pb n="47"/>sā vasā
                        parikīrttitā || tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti ||
                        itareṣv iti | aśuddheṣu māṃseṣu dhātvaṃ<lb n="2"
                        />taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra | asthimadhyasthito
                        majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva<lb n="3"/>
                        medasnehe pragṛhyate || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.14-17">
                        <label>NC.3.4.14-17</label>
                         caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ
                            purīṣa<unclear>vadhāpya</unclear>sti | tatraiva<lb n="4"/> hi
                        ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo
                        agnimārutakṛtaḥ | tatrāgnikṛto vivecaya<lb n="5"/>ti | ca
                        rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt | koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt
                        pṛthak karoti | etāvān eva hi |<lb n="6"/>koṣṭhāt yāvad
                        avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna āmapakvādhāra
                        ākrāṃto deśa iti pakvāśaya<lb n="7"/>stho bhavati || api prāyeṇa
                        purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha
                        || yakṛtaḥ sa<lb n="8"/>matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena
                        plīhopy upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny
                            āmāgnipakvā<lb n="9"/>nāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ
                        phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate || atrāpy uṃdukagrahaṇena tat
                            saṃbaṃdhāt<lb n="10"/>gudayor api grahaṇaṃ | carako
                            koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃ<unclear>traü</unclear>ttaragudādharagudānāṃ
                        pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛ<pb n="48"/>dādi vyavachinnaṃ |
                        aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi
                        sārddhaṃ trivyāmāni || udakasthaṃ vi<lb n="2"/>bhajate nirasyati
                        vibhaktaṃ karoti śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu
                        prādhānyāt | ata eva carake |<lb n="3"/>uṃdukaḥ
                        purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva purīṣadhareti |
                        viśeṣaṇam asyāḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.18">
                        <label>NC.3.4.18</label>
                         ṣaṣṭhī pittadharā nāma | <lb n="4"/>yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ
                        aśitādi bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ
                        pakvāśayopasthitaṃ pacyamā<lb n="5"/> nāśayagataṃ ||
                        āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ | tathā hi carakaḥ
                        || atrāmāśayo viśeṣeṇa<lb n="6"/>pittasthānaṃ tasyaiva pakvāśayaṃ
                        vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet ||
                            tatropasthitaṃ<del>ḥ</del><lb n="7"/>prāptam āgatam annaṃ
                        dhārayatīti | abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca
                        pakvāśayepi pacati | param ayaṃ viśe<lb n="8"/>ṣaḥ | agner
                        ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ
                            kaphāśaye<unclear>kramrsa</unclear>madhyam avapākaṃ karoti |
                        pittāśaye tu pi<lb n="9"/>ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ
                        vidhūmāṃgārajātam ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati ||
                            pakvāśayo<lb n="10"/> punar adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho
                        vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ kiṃcid eva pacatiḥ |
                        tam eva tāpaśo<pb n="49"/>ṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy upavṛṃhayati |
                        tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya
                            vahni<lb n="2"/>neti || ata eva hetor atrāpi śloke
                        anilānilāśayaprāpakaṃ koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ
                        prāye <lb n="3"/>ṇa vātāśaye vātenaiva | āmapakvāśayayor hi
                        viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt || tad uktaṃ ||
                            samupa<lb n="4"/>klinnadhātva<add place="left-margin"
                            >nna</add>m iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ
                        ādikarmmadyotanārtha kṛ<unclear>to</unclear> pittāśaye tu ||
                        pacyamānasyeti | pakvā<lb n="5"/>śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ ||
                        bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam upasthitāṃ tatrāpi
                        pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa<lb n="6"/> pāditaṃ || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.19">
                        <label>NC.3.4.19</label>
                         etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi
                        || yathākālaṃ kālān atikrameṇa
                            <unclear>dā</unclear>tīkṣṇamadhya<lb n="7"/> maṃdāgniṣu
                        māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam
                        abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.20-21">
                        <label>NC.3.4.20-21</label>
                         sapta<lb n="8"/>mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve
                        upamānaṃ pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi ||
                        dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ<lb n="9"/>duvegapuruṣagatavyāpārasya
                        alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.22-23">
                        <label>NC.3.4.22-23</label>
                         tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa<lb n="10"
                        />dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha ||
                        dvyaṃgula ity ādi | vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ
                        | pra<pb n="50"/>karṣeṇa pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ
                        ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api
                            strīṇāṃ<lb n="2"/>pravarttate | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.24">
                        <label>NC.3.4.24</label>
                         tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ
                        na dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga<lb n="3"/>rbhāṇām ity
                        ādi || adhaḥ pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva
                        nāḍīnirodhenupacīyate copari | uparyupaca<lb n="4"/>yenā'paceti
                        nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity āhuḥ |
                        śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |<lb n="5"
                        />carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ
                        kṣīrasaṃtānikā sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai<lb n="6"
                        />tat | ārttavajaṃ rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā ||
                        tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur bhavati nāḍī caiva rasā<lb n="7"
                        />tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā garbhasya varttanaṃ || śeṣam
                        aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ prattyāvṛtyā<lb n="8"/>āvṛttaṃ
                        cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ<add place="bottom-margin">
                            abhi</add>pratidahyate | payodharāyoṛ śukravahaśrotomūlatvāt
                            śukravahārttavavaha<lb n="9"/>yoś ca śrotasor abhedāt |
                        ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti
                        nirddiśan āha || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.25">
                        <label>NC.3.4.25</label>
                         ga<lb n="10"/>rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau
                            avayava<unclear>sṛjñā</unclear> -hṛdayasya vāmapārśvavarttī
                        phupphusaḥ phupphuṃḍa<pb n="51"/>iti prasiddhā | śoṇita malaja ity
                        ādi || ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ |
                            pradoṣṭo<unclear>'nnu</unclear>pra<lb n="2"/>deśaḥ |
                        purīṣādhānaṃ uṃṇḍakaḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.26-30">
                        <label>NC.3.4.26-30</label>
                         kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś
                        cāpītyādi | kṣudrāṃtraguda<lb n="3"/>vastiślokābhone 'pi | bhṛśā
                        eva jihvāsaṃbhavaṃ darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya
                        sarvapacyamānasya vāyu<lb n="4"/>nā tatreti tatreti hṛdaye
                        prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva
                        praśa<unclear>u</unclear>ttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt |
                        parataṃtra pratyayācca<lb n="5"/> tad uktaṃ hiraṇyākhyor
                        ukmabaddhasya mānasya garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena
                        syāj jihvākapharaktaje<lb n="6"/>ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter
                        anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor eva uktatvāt | anye tu
                        pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa<lb n="7"/>cyamānānāṃ
                            mādhmā<unclear>padrukma</unclear>sākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ
                        sārājihvā prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā<lb n="8"/>nāṃ
                        kaphādīnām iti saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena
                        nāśāśrota|peśīśarādyāśaya vṛkkavṛṣaṇānāṃ he<lb n="9"/>tum utpattiṃ
                        ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.31-32">
                        <label>NC.3.4.31-32</label>
                         śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ
                        plīhā pupphu<lb n="10"/> saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ
                        varṣabhūmiḥ | tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ ||
                        sāmānyena saka<pb n="52"/>lam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ ||
                        tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ manodehaś ca seṃdriyaḥ |
                            keśalomanakhāgrāṃ<lb n="2"/>taṃ maladravaguṇair vinā iti ||
                        cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa tat
                            punaruṇatvā<lb n="3"/>t | āśugamity anenaiva
                        saphalaśarīragatam api mano viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk
                        || tadāśrayāśrayā hi dha<lb n="4"/>manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv
                        iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā hṛdayāvaraṇe
                        citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt || <lb n="5"/>tamo mohena
                        cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano
                        vahaśrotasāṃ ca tamovaraṇāt manasaḥ<lb n="6"/>sukhaduḥkhādi
                        jñānābhāvaś ca | yathātra suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra
                        vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā tu manasaḥ<lb n="7"/>klāṃte
                        karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivarttaṃte tadā svapiti
                        mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo<lb n="8"/>gaṃ ca
                        karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ
                        tad uktaṃ carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||<lb n="9"/>jñānaṃ tasya
                        pravarttate | karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti
                        || idānīṃ niśānidrāyāḥ bhāvahetuṃ<lb n="10"/>darśayan āha ||
                        asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi || anāvṛte punaḥ pravarttaṃte
                        tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da<del>''</del> rśayan āha ||<pb n="53"
                        />puṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne naktaṃ ca
                        mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya<lb
                            n="2"/>ye prabodha iti |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.33">
                        <label>NC.3.4.33</label>
                         prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi |
                        viṣṇor iyaṃ vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi<lb n="3"/>śeṣeṇās te pāpmeti
                        | sā hi cetaso vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ
                        dadhātīti | sā iyaṃ janmapra<lb n="4"/>bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi
                        yāvajjīvam evās te | tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt
                            janmakā<lb n="5"/>lajā nidrām abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ
                        prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi || anabodhinītija<lb
                            n="6"/>jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti nity ayoge
                        matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak<lb n="7"/>
                        jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ
                        prabalatamaś ca tatas tena prabalatamaskṛte<lb n="8"/>cetanā
                        śrotāni vahanirodhāt | punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ |
                        tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha mana<lb n="9"/>saḥ śarīradoṣasya
                        hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare maraṇajanmakālabhaved
                        veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā| <lb n="10"/>d āsām iti | niśā
                        janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ
                        pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃ<pb n="54"/>manodoṣaprakṛtividroṣaṃ
                        nirddiśan āha || tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa
                        hi hṛdayaśa<lb n="2"/>kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas
                        tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ |
                            rajobhūyiṣṭhā<lb n="3"/>nām animittaṃ | rajaś calatvena
                        kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti
                        madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a <lb n="4"/>rddharātro
                        pūrvasmin veti | kṣīṇatamasa<unclear>stvā</unclear>ddoṣālpatā ity
                        arthaḥ | na punar arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve
                            <add place="right'margin">kadye</add>na satvo<lb n="5"
                        />drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete
                        prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena |<lb n="6"
                        />satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva
                        paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā<lb
                            n="7"/> t nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā
                        kṣetānīti || vātaprakṛtau bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca<lb
                            n="8"/>pittai | tad uktaṃ nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ
                        prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ | samapittānilakaphā |
                            ke<lb n="9"/>cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ kecit
                        pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā<lb
                            n="10"/>turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate |
                        viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛte<pb
                            n="55"/>r anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan
                        āha || kṣīṇāśleṣmaṇām ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ<lb n="2"
                        /> matigamyate | yadāha carakaḥ | vātapitte kaphe caiva
                        kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś cāpi vi<lb
                            n="3"/>rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity
                        apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre<lb n="4"
                        />ṇābhighātajo 'pi nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva
                        paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām evopariṣṭāccikitsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.34-35">
                        <label>NC.3.4.34-35</label>
                         e<lb n="5"/>vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ
                        cetanāsthānam ity ādi | <unclear>dihenaṃ</unclear> karmmapuruṣaṃ
                        śrameṇa tamaḥ saṃbhavādatri<lb n="6"/> vathamajāthavarudhyate |
                        tatra bhāvahetuṃ darśayannāha || nidrāhetur ity ādi |
                        nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo<lb n="7"/>hetuḥ tasyācarakatvāt |
                        prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi prakāśalakṣaṇasya hetuḥ
                        satvaṃ tasya prakāśakatvā<lb n="8"/>t | svabhāvo hetu nidrā
                        prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ
                        satvayor anidrāprabodhayoḥ sva<lb n="9"/> bhāvenaiva hetutvaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.36">
                        <label>NC.3.4.36</label>
                         yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate |
                        bodhahetusatvaprasaṃgena atha<lb n="10"/>vā nidrāyāḥ svabhāvena
                        tama evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ |
                        svāpasvāpābhāvo bodhaḥ | tatkathaṃ sva<pb n="56"/>pnasya
                        svapnāvabodho bhavatītyāha | pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi ||
                            <unclear>tū</unclear>gātmā bhūtair upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ
                            sva<lb n="2"/>pataḥ svapnagato yadā viṣayān sukhaduḥkheti
                        cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt
                            gṛhṇā<lb n="3"/>tītyāha || manaseti manas tu
                        sarvadevasaṃbhavāt | sadā svapnadarśanaprasaṃga ity āha ||
                        rajoyukteneti rajasā saha<lb n="4"/>yogaṃ gatena rajasā
                        pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā rūpamohasya
                        yoge 'pi ajñānāt | na ta<lb n="5"/>moyuktena nāpi satvayuktena
                        manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti
                        | svapne kimasa<lb n="6"/>dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti |
                        dṛṣṭā śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam
                        ity arthaḥ ||<lb n="7"/>etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya
                        parigrahārthaṃ | pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā
                            iha<lb n="8"/>dehe gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi
                        niravadhisaṃsaraṇe aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā<lb
                            n="9"/>nubhūtam ity arthaḥ |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.37">
                        <label>NC.3.4.37</label>
                         nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity
                        ādi. kenākaraṇānāṃ vaika<lb n="10"/>lyādity ādi | tamaseti
                        atisarvato bahiraṃtaś ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe
                        aṃtarmmanorthe 'pi sukhaduḥkhādau<pb n="57"/>asvapne ity upacāraḥ
                        | karaṇadharmmānuvṛtte caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake |
                        ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya pravarttate ||
                        <caesura/>
                         iṃ<lb n="2"/>driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.38">
                        <label>NC.3.4.38</label>
                         tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha ||
                        sarvarttuṣu ity ādi | niṣi<lb n="3"/>ddhastuti | smṛtiṣu | tasya
                        niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra
                            niṣiddhasyāpya<del>mra</del>sya kāle pātre ca <lb n="4"
                        />prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra bālasya sātmyatvāt
                        | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe<lb n="5"/>dhāt
                        | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi
                        vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā<lb n="6"/>le
                        grīṣme niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ |
                        sahasrāṃtaśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā<lb n="7"/> matha
                        bhuktavatāṃ tathā medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo
                        mārutavṛddhikarśitaḥ | ajīrṇṇito divāsvā<lb n="8"/>pat |
                        agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ
                        nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham arddhā<lb n="9"
                        />gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva | dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt |
                        tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita<lb n="10"/>tvāt |
                        ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti | divā
                        hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmoha<pb n="58"/>svabhāvā
                        vikārāc ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ
                        nirddiśan āha || tatra svapatām ity ādi | a<lb n="2"/>dharmmo
                        mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra
                        kaphapittaprakopo 'navidāhāt | vātako<lb n="3"/>paś ca srato
                        'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā rātrijāgaraṇam api doṣaṃ
                        darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |<lb n="4"/>dinimittā ity
                        anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |</l>


                    <l xml:id="NC.3.4.39-40">
                        <label>NC.3.4.39-40</label>
                         na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet
                            ||<lb n="5"/>ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti
                        | anūnādhikaḥ svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ
                            sumanā<lb n="6"/>ity ādi | anūnādhikasvapnena avidyamānā
                        vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti || manovikārābhā<lb
                            n="7"/>vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ samasvapnatvāt |
                        śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān balavaṃśaktivyāyā<lb
                            n="8"/> magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra
                        sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya
                            kṣīṇa|<lb n="9"/>sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ
                        samadhātutvāt samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.41-46">
                        <label>NC.3.4.41-46</label>
                         tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|<lb n="10"/>pi adoṣaṃ darśayan
                        āha || divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe
                        iṣṭalābhavidhānaṃ | aniṣṭālābhaje<pb n="59"/>punaraniṣṭāpanayaṃ |
                        cikitsitam uktaṃ | evaṃ mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā
                        nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ | <lb n="2"/>drākṣārasādīnāṃ naktam
                        upāyogena kaphakṣayādijātāṃ kaphābhivṛddhiḥ |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.47"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.48"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.49"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.50"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.51"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.52"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.53"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.54"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.55"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.56">
                        <label>NC.3.4.56</label>
                         vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||<lb n="3"/>tathā
                        divāsvapnasyāpi niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha ||
                        mūrchāpittetyādi | bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta<lb n="4"
                        />masā manodoṣeṇa mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi
                        punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ staṃdrāyāsva<lb n="5"
                        />lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir ity ādi |
                        taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api lakṣa<lb n="6"
                        />ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.57">
                        <label>NC.3.4.57</label>
                         garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā
                        māturiti | viśeṣa|<lb n="7"/>garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ
                        vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino
                            viśāla<unclear>bhūrtva</unclear>ta <lb n="8"/>tvāt |
                        mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ
                        vivarddhayati |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.58-59">
                        <label>NC.3.4.58-59</label>
                         atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa<lb n="9"/>yan āha ||
                        tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ
                        niścitaṃ | na trayotistho vāyurādhmāpayati | te<lb n="10"/>na
                        dyotiḥ sthānādhmānena madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir
                        ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi | yathā yathā |<pb n="60"
                        />dārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā varddhayati | yathā
                        krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ || tad evam
                            a<lb n="2"/>dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi
                        sarvato varddhate |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.60">
                        <label>NC.3.4.60</label>
                         tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś
                            cetyā<lb n="3"/>di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.61">
                        <label>NC.3.4.61</label>
                         śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya
                        śarīrakṣayepi kasya<lb n="4"/> cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa
                        āha || svabhāvam iti svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā
                        svabhāvahetutetyarthaḥ |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.62">
                        <label>NC.3.4.62</label>
                         prakriya<lb n="5"/>te janyate aānayeti prakṛtiḥ |
                        hetusvabhāvānayor yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti
                        prakṛtisaṃyogena anyad a<lb n="6"/>pi prākṛtaṃ darśayan āha ||
                        tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś catasro vakṣyaṃte
                        | prakṛtisamasamavāya<lb n="7"/>nyāyena | samudāyibhyo
                        'nanyasamudāya iti avirodhāt ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.63">
                        <label>NC.3.4.63</label>
                         tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra<lb n="8"/>
                        śoṇitasaṃyoga ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā
                        vāsamudānugarbhaṃ niṣpādayati | anilādidoṣadu<lb n="9"/>ṣṭaṃ
                        garbhajananāya nālam iti || śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham
                        utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate | na hi sa <lb n="10"/>rvam eva
                        bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam avayavagataṃ vā kiṃ tarhi
                        kāraṇānāṃ saṃkhyāmanā<unclear>nu</unclear>rūpacayena nā<pb n="61"
                        />nāvidha balaṃ ca prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ
                        tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ bahu vā garbhapratibaddhā <lb
                            n="2"/>karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya darśanāt |
                        nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga<lb
                            n="3"/>gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala
                        śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ<lb
                            n="4"/>gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya
                        tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ | tatra sakalāṃgagatān mahato
                            doṣadū<lb n="5"/>ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava eva |
                        sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ
                        svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau<lb n="6"/>duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ
                        bījārthakṛd bījaṃ tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti
                        vacanāt | kṛtādidoṣavacanā<lb n="7"/>c ca | dehaprakṛtiriyaṃ |
                        tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ
                        saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai<lb n="8"/>rmmanodoṣaiḥ mānasīprakṛtiḥ
                        | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva |
                        bhavati cātra | dvidhā kā<lb n="9"/>yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ
                        kāyamānasī | tatra vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.64-67">
                        <label>NC.3.4.64-67</label>
                         tatra vātādiprakṛter vikārā<lb n="10"/>kārayor bhedena bhinnaṃ
                        svalakṣaṇaṃ nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago
                        'manoramākāramākāra: jā<pb n="62"/> garūkatvād i yo vihārāḥ
                        sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn
                            krodhādaśana|<lb n="2"/>daśaśīla <add place="top-margin"
                            >ākṛtiriti</add> ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā sā'vidyamānā
                        yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu
                        varttate ||<lb n="3"/>tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ
                        | tena kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||<lb
                            n="4"/>anena māno 'navasthānaṃ | pralāpītyanena
                        asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca | vāyor
                            vi<unclear>yadgā</unclear>imatvalāghavaṃ<lb n="5"/>ca latābhiḥ
                        vātaprakṛteḥ | svapne viyadgā<del>jā</del>mitvaṃ saṃbhrameṇa ||
                        tāratamyeṇa avyavasthitam iti | asthitim iti | anava<lb n="6"
                        />sthitabuddhiniyatasya caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya |
                        kāyādyanavasthiteḥ | ajīna anavasthānāt pitta<lb n="7"/>prakṛtiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.68-71">
                        <label>NC.3.4.68-71</label>
                         punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt ||
                        tāmraśabdena saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ<lb n="8"/>pratyekam
                        abhisaṃbadhyaṃte | medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne
                        vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt | prativaca<lb n="9"/>naśīlaḥ ||
                        saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti vāci prakṛtidharmaḥ ||
                        svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā<lb n="10"/>dīnyeva
                            pitta<add>pīta</add>varṇānyapi paśyati | pittasya
                        satvabahulatvāt || bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra<add
                            place="inline">
                            <unclear>ge</unclear></add>teṣu sāṃtvanā<pb n="63"/>dikā<add
                            place="top">dānaśīlaḥ|1 </add><del>ma</del> vyathitāsya
                            gati<add place="inline">riti |</add>vyathitasukhaṃ samukhaṃ
                        pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt | pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta<lb
                            n="2"/> maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa tathā ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.72-76">
                        <label>NC.3.4.72-76</label>
                         śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāma<add place="inline">nya</add>tamavarṇaḥ
                        || ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava<lb n="3"/>rṇaphalaṃ |
                            ādraśarakāṃḍamādraśara<unclear>papartha ||</unclear>subhago
                        manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ |
                        <unclear>su</unclear>madhurapriyaḥ | a<lb n="4"/>mlādi
                        paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni kāmayate | evaṃ
                        vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||<lb n="5"/>kṛtajñaḥ
                        cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā niyamātmikā
                        nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena<lb n="6"/>matvarthīyaḥ | sahiṣṇuḥ
                        sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ<add
                            place="right"> balavān</add>ubhaya ca lakṣaṇa balayu<lb n="7"
                        />ktaḥ | <unclear>u</unclear>jaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ |
                        ciragrāhī dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ
                        kāyaguṇāḥ |<lb n="8"/>amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ |
                        lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ |
                        raktāṃte netre<lb n="9"/> yasya | śobhanaṃ viviktaṃ gātraṃ yasya
                        sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ
                        | apāne sa<lb n="10"/>tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ
                        pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apā<pb
                            n="64"/>ne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ
                        pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra<lb
                            n="2"/>kṛtiṃ darśayan āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac
                        ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya punarddoṣam iti | vistā<lb n="3"/> reṇa
                        prāgeva vyākhyātaṃ | tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ
                        bādhyate | sphuṭitakaracaraṇādikena do<lb n="4"/>ṣeṇa | tathā
                        svedadaurgraṃdhyādi hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate |
                        etena prakṛtiṣv api nityaṃ manāgāturyama<lb n="5"/>stīti abhihitaṃ
                        | tato jātastajjāta ity anena hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ |
                        tad uktaṃ aśvavaidyake<lb n="6"/> sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ
                        kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta dṛśyaṃte kṛmayo yathā |
                        tathāviṣasamo do<lb n="7"/>ṣaprakṛtirnnātibādhate | kiṃcit tu
                        bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ
                            vṛddhakāśya<lb n="8"/> pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ
                        prakṛtayo matāḥ || taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na
                        sarve tatra vātapi<lb n="9"/>ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ
                        trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter
                            lakṣaṇaṃ<pb n="65"/>nirddiśan āha || sthiravipulaśarīra ity
                        ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān iti | nity
                        akṣamī nity āyā<lb n="2"/> matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ
                        sarvaṃ sahatvāt | nā<add place="top"><unclear>mabhaḥ
                            2</unclear></add>nāsukhair mmahadbhir iti |</l>


                    <l xml:id="NC.3.4.81-87">
                        <label>NC.3.4.81-87</label>
                         ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||<lb n="3"/>satvād i
                        guṇatodena tu cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi
                        | brahmakāyalakṣaṇaṃ | brahmasatvenotyā <lb n="4"/>di tasya
                            kāma<add place="inline">ya</add>sya | etena satvakāyayor
                        nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi |
                        māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ <lb n="5"/>sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ
                        | madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca
                        prabhavaśaktiḥ prajo|<lb n="6"/>tyānasāmarthyā ||
                        kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye gaṃdharvasatvābhidhānaṃ |
                        gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa<lb n="7"/>tvadyotanārthaṃ |
                        prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā ṛṣisatvaṃ |
                        evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā<lb n="8"
                        />kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ ||
                        śuddhasatvāḥ |</l>


                    <l xml:id="NC.3.4.88-93">
                        <label>NC.3.4.88-93</label>
                         teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva<lb n="9"/>ryavaṃtam ity ādi
                        || āsuraṃ satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ |
                        eṣadhikaṃṭhabharaṃ | ekāṃtagrāhitetyā<lb n="10"/>di rākṣasaṃ
                        satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ |
                        utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpi<pb n="66"/>satvaṃ |
                            <unclear>utsiṣṭā</unclear>hāraśīlatā |
                            <unclear>utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ ||</unclear>હારાચારિણો
                        āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ<lb n="2"/>ભાવsāhasaprītiś
                        cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena lakṣitaṃ
                        | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara<lb n="3"/>ke || akruddhaṃ śūraṃ
                        akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu
                        sahaādayo rājasa|ષ<lb n="4"/>bhedāḥ | </l>


                    <l xml:id="NC.3.4.94-99">
                        <label>NC.3.4.94-99</label>
                         durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā
                        matsyasatvaṃ | satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa<lb n="5"/>satvaṃ |
                        satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas
                        tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ sthāne ciki<lb n="6"
                        />tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti | anurūpām
                        ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|<lb n="7"/>caukṣyaṃ
                        prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ
                        dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||<lb n="8"/> tad uktaṃ kāśyapena |
                        yo yathā satvaḥ kumāraḥ <del>sya</del><add place="below-margin"
                            >syātta</add>thā satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ
                        kāraṇaṃ tad vipāyā<lb n="9"/>nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ |
                        tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ samudīkṣitanirvāṇām eva
                        cāpnoti | tathā rā<lb n="10"/> kṣasasatvā ity ādi || </l>

                    <trailer>iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ
                        garbhavyākaraṇaṃ <add place="inline">||</add></trailer>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
