<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Uttaratantra, final Daśaka
                    (58-38-66)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by
                    Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya's
                    1931 and 1938 Bombay editions</note>
            </notesStmt>
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
                        Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3)
                        of this SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial
                        material from this edition|</note>
                </bibl>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) ,
                        kalpasthāna (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this
                        edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                        <!--<g rend="subscript">1938</g>-->
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2021-04-04" who="Dominik Wujastyk"> Separated lots of
                sandyakṣaras; commented out the adhyāyas other than 6.17 to lighten
                Saktumiva's collation load|</change>
            <change when="2021-05-29" who="Dominik Wujastyk">Fixed some more
                sandyakṣaras|</change>
            <change when="2021-08-23" who="Dominik Wujastyk">Fixed some more sandyakṣaras
                and word breaks|</change>
            <change when="2022-02-12" who="Deepro Chakraborty">Made some corrections in
                chapter 19 and divided one verse into two xml ids </change>
            <change when="2024-11-27" who="Dominik Wujastyk">Split the uttaratantra files
                from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names
                accordingly.</change>
            <change when="2025-05-20" who="Deepro Chakraborty">Added xml:ids against the
                Nepalese version 6.47.13-1 ... 6.47.13-5</change>
            <change when="2025-05-30" who="Deepro Chakraborty and Dominik Wujastyk">We
                copied chapter xml:id 6.24 "pratiśyāya" from
                06-ut-vulgate-edition-01-30.txt to the end of this file,
                06-ut-vulgate-edition-45-66.txt. This enables the text to be collated
                against the manuscripts of this chapter that are here between svaropaghāta
                and krimi (xml:id 53 and 54). </change>
            <change when="2026-01-20" who="Dominik Wujastyk">Restructuring of the
                Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the
                internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26),
                Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62),
                Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).</change>
            <change when="2026-01-26" who="Deepro Chakraborty">Removed Chapters 45 to 59
                and moved them to the Kāyacikitsā section</change>
            <change when="2026-02-02" who="Dominik Wujastyk">More restructuring of the
                Uttaratantra xml files in line with the manuscript colophons and verse
                SS.SS.6.66.17.add2. The final ten xml files are now brought together as a
                single group, combining the last 3 adhyāyas of the vulgate's
                Kāyacikitsātantra and all of the vulgate's Bhūtavidyātantra (60-62) and
                Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).</change>

            <change when="2026-02-02" who="Dominik Wujastyk"> moved adhyayas 57-59 to this
                file from 06-ut-vulgate-1938-57-66.txt</change>

            <change when="2026-02-25" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment problems
                and updated the trailers</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>


    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="6" type="sthāna">

                <head>[uttaratantram]</head>


                <div n="58" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭāpañcāśattamo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <pb facs="871" n="787a"/>
                    <l xml:id="SS.6.58.1"> athāto mūtrāghātapratiṣedham adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.2.i"/>

                    <l xml:id="SS.6.58.2.ii"/>

                    <l xml:id="SS.6.58.3"> vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.4"> mūtragranthir mūtraśukramuṣṇavātas tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.5"> raukṣyād vegavighātād vā vāyur antaram āśirtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         mūtraṃ carati saṃgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.6"> sṛjed alpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.7"> śakṛnmārgasya basteś ca cāyur antaram āśritaḥ |
                        <caesura/>
                         aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnatam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.8"> viṇmūtranilasaṅgaś ca tatrādhmānaṃ ca jāyate |
                        <caesura/>
                         vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.9"> vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasyākuśalo naraḥ |
                        <caesura/>
                         niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato 'nilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.10"> mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.11"> vegaṃ sandhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭum
                        icchati |
                        <caesura/>
                         tasya nābhyeti yadi vā kathañ cit saṃpravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.12"> pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.13"> mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā |
                        <caesura/>
                         apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.14"> nābher adhastād ādhmānaṃ janayet tīvravedanam
                        |
                        <caesura/>
                         taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyād adhaḥsrotonirodhanam || </l>

                    <pb facs="872" n="788a"/>
                    <l xml:id="SS.6.58.15"> bastau vāpy athavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.16"> sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha
                        nīrujam |
                        <caesura/>
                         viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.17"> rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau
                        |
                        <caesura/>
                         sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṃkṣayam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.18"> abhyantare bastimukhe vṛtto 'lpaḥ sthira eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         vedanāvānati sadā mūtramārganirodhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.19"> jāyate sahasā yasya granthir aśmarilakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.20"> pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo
                        'bhinandati |
                        <caesura/>
                         tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā saṃpravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.21"> purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadācana |
                        <caesura/>
                         bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.22"> vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ
                        prāpyānilāvṛtam |
                        <caesura/>
                         bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahan srāvayed adhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.23"> mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā
                        |
                        <caesura/>
                         kṛcchrāt pravartate jantor uṣṇavātaṃ vadanti tam || </l>
                    <pb facs="873" n="789a"/>

                    <l xml:id="SS.6.58.24"> viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇasannibham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.25"> mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ pittakṛtaṃ
                        budhaḥ |
                        <caesura/>
                         picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.26"> śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram
                        |
                        <caesura/>
                         mūtraukasāhaṃ taṃ vidyād āmayaṃ dvādaśaṃ kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.27"> kaṣāyakalkasarpiṃṣi bhakṣyān lehān payāṃsi ca
                        |
                        <caesura/>
                         kṣāramadyāsavasvedān(kṣāramadhvāsavasvedān) bastīṃś
                        cottarasaṃjñitān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.28"> vidadhyān matimāṃs tatra vidhiṃ cāśmarināśanam
                        |
                        <caesura/>
                         mūtrodāvartayogāṃś ca kārtsnyenātra prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.29"> kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.30"> surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī piben naraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibed vāpy atha gauḍikam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.31"> pibet kuṅkumakarṣaṃ vā madhūdakasamāyutam |
                        <caesura/>
                         rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukhamavāpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.32"> dāḍimāmlāṃ yutāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
                        <caesura/>
                         pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.33"> pṛthakparṇyādivargasya mūlaṃ gokṣurakasya ca |
                        <caesura/>
                         ardhaprasthena toyasya pacet kṣīracaturguṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.34"> kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ sitākṣaudrayutaṃ pibet
                        |
                        <caesura/>
                         naro mārutapittotthamūtraghātanivāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.35"> niṣpīḍya vāsasā samyag varco rāsabhavājinoḥ |
                        <caesura/>
                         rasasya kuḍavaṃ tasya piben mūtrarujāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.36"> mustābhayādevadārumūrvāṇāṃ madhukasya ca |
                        <caesura/>
                         pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.37"> abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasaṃmitam |
                        <caesura/>
                         ambhasālavaṇopetaṃ piben mūtrarujāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.38"> udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.39"> nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitam |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣaharaṃ kalyam athavā kṣaudrasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.40"> prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmitam |
                        <caesura/>
                         pītvāgadī bhavej jantur mūtradoṣarujāturaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.41"> dhātrīphalarasenaivaṃ sūkṣmailāṃ vā piben
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                         piṣṭvāthavā suśītena śālitaṇḍulavāriṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.42"> tālasya taruṇaṃ mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śvetaṃ karkaṭakaṃ caiva prātas tu payasā pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.43"> śṛtaṃ vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ piben
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.44"> balāśvadaṃṣṭrākrauñcāsthikokilākṣakataṇḍulān |
                        <caesura/>
                         śataparvakamūlaṃ ca devadāru sacitrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.45"> akṣabījaṃ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam || </l>
                    <pb facs="874" n="790b"/>

                    <l xml:id="SS.6.58.46"> pāṭalākṣāram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutam |
                        <caesura/>
                         piben mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tailamātrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.47"> nalāśmabhedadarbhekṣutrapusair vārubījakān |
                        <caesura/>
                         kṣīre pariśṛtān tatra pibet sarpiḥ samāyutān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.48"> pāṭalyā yāvaśūkāc ca pāribhadrāt tilād api |
                        <caesura/>
                         kṣārodakena matimān tvageloṣaṇacūrṇakam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.49"> pibed guḍena miśraṃ vā lihyāllehān pṛthak
                        pṛthak |
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mūtradoṣe kramaṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.50"> snehasvedopapannānāṃ hitaṃ teṣu virecanam |
                        <caesura/>
                         tataḥ saṃśuddhadehānāṃ hitāś cottarabastayaḥ || </l>
                    <pb facs="875" n="791a"/>

                    <l xml:id="SS.6.58.51"> strīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya dṛśyate |
                        <caesura/>
                         maithunoparamas tasya bṛṃhaṇaś ca vidhiḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.52"> tāmracūḍavasā tailaṃ hitaṃ cottarabastiṣu |
                        <caesura/>
                         vidhānaṃ tasya pūrvaṃ hi vyāsataḥ parikīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.53"> kṣaudrārdhapātraṃ dattvā ca pātraṃ tu
                        kṣīrasarpiṣaḥ |
                        <caesura/>
                         śarkarāyāś ca cūrṇaṃ ca drākṣācūrṇaṃ ca tatsamam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.54"> svayaṅguptāphalaṃ caiva tathivekṣurakasya ca |
                        <caesura/>
                         pippalīcūrṇasaṃyuktamardhabhāgaṃ prakalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.55"> tadaikadhyaṃ samānīya khajenābhipramanthayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ līḍhvā kṣīraṃ tataḥ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.56"> etat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā
                        |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣāñjayet sarvānanyayogaiḥ sudurjayān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.57"> jayec choṇitadoṣāṃś ca vandhyā garbhaṃ labheta
                        ca |
                        <caesura/>
                         nārī caitat prayuñjānā yonidosāt pramucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.58"> balā kolāsthi madhukaṃ śvadaṃṣṭrātha śatāvarī
                        |
                        <caesura/>
                         mṛṇālaṃ ca kaśeruś ca bījānīkṣurakasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.59"> sahasravīryāṃśumatī payasyā saha kālayā |
                        <caesura/>
                         śṛgālavinnātibalā bṛṃhaṇīyo gaṇas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.60"> etāni samabhāgāni matimān saha sādhayet |
                        <caesura/>
                         caturguṇena payasā guḍasya tulayā saha || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.61"> droṇāvaśiṣṭaṃ tat pūtaṃ pacettena ghṛtāḍhakam
                        |
                        <caesura/>
                         tat siddhaṃ kalaśe sthāpyaṃ kṣaudraprasthena saṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.62"> sarpiretat prayuñjāno mūtradoṣāt pramucyate |
                        <caesura/>
                         tugākṣīryāś ca cūrṇāni śarkarāyās tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.63"> kṣaudreṇa tulyānyāloḍya praśaste 'hani lehayet
                        |
                        <caesura/>
                         tasya khādedyathāśakti mātrāṃ kṣīraṃ tataḥ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.64"> śukradoṣāñjayenmartyaḥ prāśya samyak
                        suyantritaḥ |
                        <caesura/>
                         vyavāyakṣīṇaretās tu sadyaḥ saṃlabhate sukham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.65"> ojasvī balavānmartyaḥ piben neva ca hṛṣyati |
                        <caesura/>
                         citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.66"> drākṣā viśālā pippalyas tathā citraphalā
                        bhevet |
                        <caesura/>
                         tathaiva madhukaṃ pathyāṃ dadyādāmalakāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.67"> ghṛtāḍhakaṃ pacedebhiḥ kalkaiḥ
                        karṣasamanvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīradroṇe jaladroṇe tat siddham avatārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.68"> śītaṃ parisrutaṃ caiva śarkarāprasthasaṃyutam
                        |
                        <caesura/>
                         tugākṣīryāś ca tat sarvaṃ matimān parimiśrayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.69"> tato mitaṃ pibetkāle yathādoṣaṃ yathābalam |
                        <caesura/>
                         vātaretāḥ śleṣmaretāḥ pittaretās tu yo bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.70"> raktaretā granthiretāḥ pibed icchan naro gatām
                        |
                        <caesura/>
                         jīvanīyaṃ ca vṛṣyaṃ ca sarpir etad balāvaham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.58.71"> prakṣāhitaṃ ca dhanyaṃ ca sarvarogāpahaṃ śivam
                        |
                        <caesura/>
                         sarpir etat prayuñjānā strī garbhaṃ labhate 'cirāt || </l>

                    <pb facs="876" n="792a"/>
                    <l xml:id="SS.6.58.72"> asṛgdoṣāñ jayec cāpi yonidoṣāṃś ca saṃhatān |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣeṣu sarveṣu kuryād etac cikitsitam ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.58.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        kāyacikitsātantre mūtrāghātapratiṣedho nāma (viṃśo 'dhyāyaḥ,
                        āditaḥ) aṣṭapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||58 ||</l>
                </div>


                <div n="59" type="adhyāya">
                    <head>ūnaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.59.1"> athāto mūtrakṛcchrapratiṣedham adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.3"> vātena pittena kaphena sarvais
                        tathā+ābhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām |
                        <caesura/>
                         tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito 'ṣṭamas tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.4"> alpam alpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ |
                        <caesura/>
                         phaladbhir iva kṛcchreṇa vātāghātena mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.5"> hāridramuṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ |
                        <caesura/>
                         agninā dahyamānābhaiḥ pittāghātena mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.6"> snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.7"> dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ muhur muhuḥ |
                        <caesura/>
                         tāmyamānas tu kṛcchreṇa sannipātena mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.8"> mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu ca |
                        <caesura/>
                         srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛśavedanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.9"> vātabastes tu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayet |
                        <caesura/>
                         śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.10"> ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti hi |
                        <caesura/>
                         aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtraghāta udāhṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.11"> aśmarī śarkarā caiva tulye saṃbhavalakṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.12"> pacyamānasya pittena bhidyamānasya vāyunā |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇo 'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti saṃjñitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.13"> hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau vahniḥ
                        sudurbalaḥ |
                        <caesura/>
                         tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.13i"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13ii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13iii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13iv"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13v"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13vi"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13vii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13viii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13ix"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13x"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xi"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xiii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xiv"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xv"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xvi"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xvii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xviii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xix"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xx"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xxi"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.13xxii"/>

                    <l xml:id="SS.6.59.14"> mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati vedanā |
                        <caesura/>
                         yāvadanyā punarnaiti guḍikā srotaso mukham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.15"> śarkarāsaṃbhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                        <pb facs="877" n="793a"/> cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānām api vakṣyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.16"> aśmarīṃ ca samāśritya yad uktaṃ prasamīkṣya
                        tat |
                        <caesura/>
                         yathādoṣaṃ prayuñjīta snehādim api ca kramam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.17"> śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ
                        kaṇṭakārikām |
                        <caesura/>
                         balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ girikarṇikām || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.18"> tathā vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet
                        |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.19"> dadyād uttarabastiṃ ca vātakṛcchropaśāntaye |
                        <caesura/>
                         śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.20"> paktvā tat pūrvavadyojyaṃ tatrānilarujāpaham |
                        <caesura/>
                         tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛtam(śṛtam) || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.21"> pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva
                        vā |
                        <caesura/>
                         dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.22"> ebhir eva kṛtaḥ snehastrividheṣv api bastiṣu |
                        <caesura/>
                         hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.23"> surasoṣakamustādau varuṇādau ca yat kṛtam |
                        <caesura/>
                         tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.24"> yathādoṣocchrayaṃ kuryād etān eva ca sarvaje |
                        <caesura/>
                         phalguvṛś cīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.25"> surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpaham |
                        <caesura/>
                        <pb facs="878" n="794a"/> tathābhighātaje kuryāt
                        sadyovraṇacikitsitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.26"> mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā |
                        <caesura/>
                         svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.59.27"> ye tvanye tu tathā kṛcchre tayoḥ proktaḥ
                        kriyāvidhiḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.59.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        kāyacikitsātantre mūtrakṛcchrapratiṣedho nāma (ekaviṃśatitamo
                        'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||59 ||<pb
                            n="794a, end of mūtrakṛcchra" facs="878"/></l>
                </div>


                <div n="38" type="adhyāya">

                    <head>aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb n="668, start of yonivyāpat" facs="752"/>
                    <l xml:id="SS.6.38.1"> athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.3"> pravṛddhaliṅgaṃ puruṣaṃ yātyartham upasevate |
                        <caesura/>
                         rūkṣadurbalabālā yā tasyā vāyuḥ prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.4"> sa duṣṭo yonim āsādya yonirogāya kalpate |
                        <caesura/>
                         trayāṇām api doṣāṇāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇena tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.5"> viṃśatir vyāpado yoner nirdiṣṭā rogasaṃgrahe |
                        <caesura/>
                         mithyācāreṇa yāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.6"> jāyante bījadoṣāc ca
                        <caesura/>
                         daivāc ca śṛṇu tāḥ pṛthak |
                        <caesura/>
                         udāvartā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.38.7"> vātalā ceti vātotthāḥ pittotthā rudhirakṣarā |
                        <caesura/>
                         vāminī snāṃsinī cāpi putraghnī pittalā ca yā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.8"> atyānandā ca yā yoniḥ karṇinī caraṇādvayam |
                        <caesura/>
                         śleṣmalā ca kaphāj jñeyā ṣaṇḍākhyā phalinī tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.9"> mahatī sūcivaktrā ca sarvajeti tridoṣajā |
                        <caesura/>
                        <pb n="669" facs="753"/> saphenilam udāvartā rajaḥ kṛcchreṇa
                        muñcati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.10"> vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyād viplutāṃ
                        nityavedanām |
                        <caesura/>
                         pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.11"> vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
                        <caesura/>
                         catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.12"> sadāhaṃ prakṣaratyasraṃ yasyāṃ sā lohitakṣarā
                        |
                        <caesura/>
                         savātam udgired bījaṃ vāminī rajasā yutam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.13"> prasraṃsinī syandate tu kṣobhitā duḥprasūś ca
                        yā |
                        <caesura/>
                         sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃsravāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.14"> atyarthaṃ pittalā yonir dāhapākajvarānvitā |
                        <caesura/>
                         catasṛṣv api cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.15"> atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati
                        |
                        <caesura/>
                         karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ prajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.16"> maithune 'caraṇā pūrvaṃ puruṣād atiricyate |
                        <caesura/>
                         bahuśaś cāticaraṇād anyā bījaṃ na vindati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.17"> śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūyuktātiśītalā |
                        <caesura/>
                         catasṛṣv api cādy āsu śleṣmaliṅgocchritir bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.18"> anārtavastanā ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune |
                        <caesura/>
                         atikāyagṛhītāyās taruṇyāḥ phalinī bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.19"> vivṛtātimahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
                        <caesura/>
                         sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.20"> catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṅgocchritir bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         pañcāsādhyā bhavantīmā yonayaḥ sarvadoṣajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.21"> pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
                        <caesura/>
                         dadyād uttarabastīṃś ca viśeṣeṇa yathoditān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.22"> karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśāṃ ca
                        maithune |
                        <caesura/>
                         kumbhīsvedair upacaret sānūpaudakasaṃyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.23"> madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃś ca yoniṣu |
                        <caesura/>
                         nikṣiped dhārayec cāpi picutailam atandritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.24"> dhāvanāni ca pathyāni kurvītāpūraṇāni ca |
                        <caesura/>
                        <pb n="670" facs="754"/> oṣacoṣānvitāsūktaṃ kuryāc chītaṃ vidhiṃ
                        bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.25"> durgandhāṃ picchilāṃ cāpi cūrṇaiḥ
                        pañcakaṣāyajaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyaiś cāpi dhāvanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.26"> yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ
                        śodhanadravyasaṃbhṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ śodhanaṃ hitam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.27"> bṛhatīphalakalkasya dviharidrāyutasya ca |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmatīm alpasparśāṃ pūrayed dhūpayet tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.28"> vartiṃ pradadyāt karṇinyāṃ
                        śodhanadravyasaṃbhṛtām |
                        <caesura/>
                         prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ praveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.29"> pidhāya veśavāreṇa tato bandhaṃ samācaret |
                        <caesura/>
                         pratidoṣaṃ vidadhyāc ca surāriṣṭāsavān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.30"> prātaḥ prātarniṣeveta rasonāduddhṛtaṃ rasam |
                        <caesura/>
                         kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.31"> śukrārtavādayo doṣāḥ stanarogāś ca kīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.38.32"> garbhiṇī prati rogeṣu cikitsā cāpy udāhṛtā |
                        <caesura/>
                         sarvathā tāṃ prayuñjīta yonivyāpatsu buddhimān |
                        <caesura/>
                         apaprajātā<pc> </pc>rogāṃś ca cikitsed uttarād bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.38.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        kumāratantre yonivyāpatpratiṣedho nāma (dvādaśo 'dhyāyaḥ, ādito
                        ')aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||38 ||
                        <caesura/>
                         uttaratantre dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam ||2 || <pb
                            n="670b, end of yonivyāpat" facs="754"/></l>
                </div>






                <div n="60" type="adhyāya">
                    <head>ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb n="794a, start of amānuṣopasarga" facs="878"/>
                    <l xml:id="SS.6.60.1"> athāto 'mānuṣopasargapratiṣedham adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.3"> niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
                        <caesura/>
                         iti yat prāgabhihitaṃ vistaras tasya vakṣyate || </l>

                    <pb facs="878" n="794b"/>
                    <l xml:id="SS.6.60.4"> guhyānāgatavijñānam anavasthāsahiṣṇutā |
                        <caesura/>
                         kriyā vāmānuṣī yasmin sagrahaḥ parikīrtyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.5"> aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vākṣatam |
                        <caesura/>
                         hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.6"> asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayas tu ye |
                        <caesura/>
                         vyajyante vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.7"> devās tathā śatrugaṇāś ca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ
                        pitaro bhujaṅgāḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo 'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.8"> saṃtuṣṭaḥ śucir api ceṣṭagandhamālyo nistandrī
                        hy avitathasaṃskṛtaprabhāṣī |
                        <caesura/>
                         tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa
                        devajuṣṭaḥ || </l>
                    <pb facs="879" n="795a"/>

                    <l xml:id="SS.6.60.9"> saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo
                        vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
                        <caesura/>
                         santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca
                        devaśatrujuṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.10"> hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ
                        priyaparigītagandhamālyaḥ |
                        <caesura/>
                         nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito
                        manuṣyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.11"> tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro
                        drutamatiralpavāk sahiṣśuḥ |
                        <caesura/>
                         tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito
                        manuṣyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.12"> pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā
                        jalam api cāpasavyavastraḥ |
                        <caesura/>
                         māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto bhavati
                        pitṛgrahābhibhūtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.13"> bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit
                        sṛkkiṇyau vilikhati jihvayā tathaiva |
                        <caesura/>
                         nidrālurguḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena
                        juṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.14"> māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo
                        bhṛśamatiniṣṭhuro 'tiśūraḥ |
                        <caesura/>
                         krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā
                        gṛhītaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.15"> uddhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī durgandho
                        bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
                        <caesura/>
                         bahvāśī vijanahimāmburātrisevī vyāvigno bhramati rudan
                        piśācajuṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.16"> sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ
                        patati ca kampate ca yo 'ti |
                        <caesura/>
                         yaś cādridviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena
                        juṣṭaḥ || </l>
                    <pb facs="880" n="796a"/>

                    <l xml:id="SS.6.60.17"> devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayor api |
                        <caesura/>
                         gandharvāḥ prāyaśo 'ṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipadyatha || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.18"> kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paś camyām api coragāḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣāṃsi niśi paiśācāś caturdaśyāṃ viśanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.19"> darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā
                        |
                        <caesura/>
                         svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk |
                        <caesura/>
                         viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.20"> tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo
                        niyamāś ca satyam |
                        <caesura/>
                         guṇāstathāṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.21"> na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān
                        kvacidāviśanti |
                        <caesura/>
                         ye tv āviśantīti vadanti mohāt te bhūtavidyāviṣayād apohyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.22"> teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye
                        koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
                        <caesura/>
                         asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāś ca tamāviśanti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.23"> niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         te tu tat sattvasaṃsargād vijñeyās tu tadañjanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.24"> devagrahā iti punaḥ procyante 'śucayaś ca ye |
                        <caesura/>
                         devavac ca namasyante pratyarthyante ca devavat || </l>

                    <pb facs="881" n="797a"/>
                    <l xml:id="SS.6.60.25"> svāmiśīlakriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
                        <caesura/>
                         nirṛteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.26"> satyatvād apavṛtteṣu vṛttis teṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā
                        |
                        <caesura/>
                         hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvabhupāśritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.27"> bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ saṃjñāpravaktṛbhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         grahasaṃjñāni bhūtāni yasmādvettyanayā bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.28"> vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.29"> japaiḥ saniyamair homair ārabheta cikitsitum |
                        <caesura/>
                         raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.30"> bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhir
                        ucyate |
                        <caesura/>
                         vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni rudhirāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.31"> yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet
                        |
                        <caesura/>
                         hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.32"> dineṣu teṣu deyāni tadbhūtavinivṛttaye |
                        <caesura/>
                         devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed (dāpayed )balim || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.33"> kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃbhṛtam |
                        <caesura/>
                         asurāya yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.34"> gandharvasya gavāṃ madhye
                        madyamāṃsāmbujāṅgalam |
                        <caesura/>
                         hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.35ab"> atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiś ca vitared
                        balim |</l>
                    <l xml:id="SS.6.60.35cd"> nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.36ab"> tatraivopaharec cāpi nāgāya vividhaṃ balim
                        |</l>
                    <pb facs="882" n="798a"/>
                    <l xml:id="SS.6.60.36cd"> catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.37ab"> śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.60.37cd"> pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.38"> na śakyā balibhir jetuṃ yogaistān samupācaret
                        |
                        <caesura/>
                         ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayos tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.39"> hiṅguṃ mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya
                        prayojayet |
                        <caesura/>
                         etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.40"> gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān |
                        <caesura/>
                         godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.41ab"> nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatattvavit
                        | </l>
                    <l xml:id="SS.6.60.41cd"> svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.42"> purīṣaṃ gṛdhrakākānāṃ varāhasya ca peṣayet |
                        <caesura/>
                         bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.43"> śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ
                        vacām |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.44"> vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāñjanam
                        |
                        <caesura/>
                         naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.45"> haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanāñjanam |
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅguṃ vayaḥsthāṃ ca vacām api |
                        <caesura/>
                         bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ matsyapittena pūrvavat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.46ab"> ye ye grahā na sidhyanti sarveṣāṃ
                        nayanāñjanam |</l>

                    <l xml:id="SS.6.60.46cd"> pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṅgu siddhārthakaṃ vacā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.47"> golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā tathā |
                        <caesura/>
                         kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.48"> vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā |
                        <caesura/>
                         arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojam añjanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.49"> naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca kīrtitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājigavāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.50"> śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya nakulasya ca |
                        <caesura/>
                         viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.51"> asmin varge bhiṣak kuryāt tailāni ca ghṛtāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.52"> avapīḍe 'ñjane caiva vidadhyād guṭikīkṛtam |
                        <caesura/>
                         vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.53"> uddhūlane ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet |
                        <caesura/>
                         eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānaparājitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.54"> hanyād alpena kālena snehādir api ca kramaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="883" n="799a"/> na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ
                        devatāgrahe || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.55"> ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret |
                        <caesura/>
                         vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā majaujasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.60.56ab"> hitāhitīye yac coktaṃ nityam eva samācaret
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.60.56cd"> tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaś ca vipulaṃ
                        bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.60.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        nāma (prathamo 'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||60 ||</l>
                </div>


                <div n="61" type="adhyāya">
                    <head>ekaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <l xml:id="SS.6.61.1"> athāto 'pasmārapratiṣedham adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.3ab"> smṛtir bhūtārthavijñānam apaś ca parivarjane
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.3cd"> apasmāra iti proktas tato 'yaṃ vyādhir
                        antakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.4"> mithyātiyogendriyārthakarmaṇāmabhis evanāt |
                        <caesura/>
                         viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.5"> veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām |
                        <caesura/>
                         rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.6"> tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhir bhṛśam |
                        <caesura/>
                         cetasy abhihate puṃsām apasmāro 'bhijāyate || </l>
                    <pb facs="884" n="800a"/>

                    <l xml:id="SS.6.61.7"> hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā
                        pramūḍhatā |
                        <caesura/>
                         nidrānāśaś ca tasmiṃs tu bhaviṣyati bhavanty atha || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.8ab"> saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.8cd"> rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.9ab"> vikṣipan hastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.9cd"> dantān khādan vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patet
                        kṣitau || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.10ab"> alpakālānataraṃ cāpi punaḥ saṃjñāṃ labheta
                        saḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.10cd"> so 'pasmāra iti proktaḥ sa ca dṛṣṭaś
                        caturvidhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.11"> vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ |
                        <caesura/>
                         vepamāno daśan dantān śvasan phenaṃ vamannapi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.12"> yo brūyād vikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ mām
                        anudhāvati |
                        <caesura/>
                         tato me cittanāśaḥ syāt so 'pasmāro 'nilātmakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.13ab"> tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni
                        vihvalaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.13cd"> yo brūyād vikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ mām
                        anudhāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.14ab"> tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.14cd"> śītahṛllāsanidrārtaḥ patan bhūmau vaman
                        kapham || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.15"> yo brūyād vikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ mām
                        anudhāvati |
                        <caesura/>
                         tato me cittanāśaḥ syāt so 'pasmāraḥ kaphātmakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.16"> hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
                        <caesura/>
                         pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.17"> sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje |
                        <caesura/>
                        <pb facs="885" n="801a"/> animittāgamād vyādher gamanād akṛte 'pi
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.18"> āgamāc cāpy apasmāraṃ vadanty anye na doṣajam
                        |
                        <caesura/>
                         kramopayogād doṣāṇāṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.19"> āgamād vaiśvarūpyāc ca sa tu nirvarṇyate
                        budhaiḥ |
                        <caesura/>
                         deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.20"> śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ |
                        <caesura/>
                         sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.21"> darśayanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ |
                        <caesura/>
                         apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.22"> tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaś caiva pūjitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.23ab"> upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.23cd"> tataḥ sidhyanti te sarve yogair anyaiś ca
                        sādhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.23ef"> śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.24"> caturguṇe gavāṃ mūtre tailābhyañjane hitam |
                        <caesura/>
                         godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavām api || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.25"> pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu
                        pūjitam |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śiraś cāpi viśodhayet || </l>

                    <pb facs="886" n="802a"/>
                    <l xml:id="SS.6.61.26ab"> pūjāṃ rudrasya kurvīta tad gaṇānāṃ ca
                        nityaśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.26cd"> vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikaṃ tu
                        virecanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.27ab"> kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.27cd"> kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.28"> jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya
                        yatnataḥ |
                        <caesura/>
                         bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.29"> kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe |
                        <caesura/>
                         payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.30"> kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe |
                        <caesura/>
                         payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.31"> suradrumavacākuṣṭhasiddhārthavyoṣahiṅgubhiḥ |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhārajanīyugmasamaṅgātriphalāmbudaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.32"> karañjabījaśairīṣagirikarṇīhutāśanaiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma sarpirmūtracaturguṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.33"> kṛmikuṣṭhagaraśvāsabalāsaviṣamajvarān |
                        <caesura/>
                         sarvabhūtagrahonmādānapasmārāṃś ca nāśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.34"> daśamūlendravṛkṣatvaṅmūrvābhārgīphalatrikaiḥ |
                        <caesura/>
                         śampākaśreyasīsaptaparṇāpāmārgaphalgubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.35"> śṛtaiḥ kalkaiś ca bhūnimbapūtīkavyoṣacitrakaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         trivṛtpāṭhāniśāyugmasārivādvayapauṣkaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.36"> kaṭukāyāsadantyugrānīlinīkrimiśatrubhiḥ |
                        <caesura/>
                         sarpir ebhiś ca gokṣīradadhimūtraśakṛdrasaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.37"> sādhitaṃ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārabhūtanut
                        |
                        <caesura/>
                         cāturthakakṣayaśvāsānunmādāṃś ca niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.38"> bhārgīśṛte pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasam |
                        <caesura/>
                         tryahaṃ śuddhāya taṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.39"> jñātvā ca madhurībhūtaṃ taṃ
                        viśasyānnamuddharet |
                        <caesura/>
                         trīn bhāgāṃs tasya cūrṇasya kiṇvabhāgena saṃsṛjet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.40"> maṇḍodakārthe deyaś ca bhārgīkvāthaḥ suśītalaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāraṃ taṃ surāṃ tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.61.41"> jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āturaṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                        <pb facs="887" n="803a"/> sirāṃ vidhyed atha prāptāṃ maṅgalyāni ca
                        dhārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.61.trailer">iti susrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        bhūtavidyātantre 'pasmārapratiṣedho nāma (dvitīyo 'dhyāyaḥ,
                        āditaḥ) ekaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||61 ||</l>

                </div>


                <div n="62" type="adhyāya">

                    <head>dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <l xml:id="SS.6.62.1"> athāta unmādapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.3"> madayanty uddhatā (madayanty udgatā) doṣā
                        yasmād unmārgam āśritāḥ |
                        <caesura/>
                         mānaso 'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.4"> ekaikaśaḥ samastaiś ca
                        doṣairatyarthamūrcchitaiḥ |
                        <caesura/>
                         mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.5"> viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tatra
                        bheṣajam |
                        <caesura/>
                         sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.6"> mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam |
                        <caesura/>
                         atyutsāho 'ruciś cānne svapne kaluṣabhojanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.7"> vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
                        <caesura/>
                         yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so 'dhigacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.8ab"> rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā
                        śītāturaḥ kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.8cd"> āsphoṭayasyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati
                        bhramati cāpy anilaprakopāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.9ab"> tṛṭsvedadāhabahulo bahubhigvinidrāś
                        chāyāhimānilajalāntavihārasevī | </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.9cd"> tīkṣṇo himāmbuni caye 'pi sa vahniśaṅkī
                        pittāddivā nabhasi paśyati tārakāś ca || </l>
                    <pb facs="888" n="804a"/>

                    <l xml:id="SS.6.62.10ab"> chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣid
                        viviktaratir alpamatipracāraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.10cd"> nidrāparo 'lpakathano 'lpabhuguṣṇasevī
                        rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.11"> sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ
                        saṃharṣitā iva ca liṅgam udīrayanti || </l>



                    <l xml:id="SS.6.62.12"> caurairnarendrapuruṣairaribhis
                        tathānyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā |
                        <caesura/>
                         gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso
                        vikāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.13"> citraṃ sa jalpati manonugataṃ visaṃjño
                        gāyatyatho hasati roditi mūḍhasaṃjñaḥ |
                        <caesura/>
                         raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛto 'tha
                        bhavet parāsuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.14"> snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ
                        viśodhayet |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.15ab"> vividhair avapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.15cd"> yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya
                        prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.16"> satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsaiḥ
                        supūtibhiḥ |
                        <caesura/>
                         sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.17"> darśayed adbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā
                        |
                        <caesura/>
                         bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiś ca nirviṣaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.17a"/>

                    <l xml:id="SS.6.62.18ab"> bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhir vātha
                        tāḍayet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.18cd"> yantrayitvā suguptaṃ vā trāsayettaṃ
                        tṛṇāgninā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.18a"/>
                    <l xml:id="SS.6.62.18b"/>

                    <l xml:id="SS.6.62.19ab"> jalena tarjayed vāpi rajjughātair vibhāvayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.19cd"> balavāṃś cāpi saṃrakṣet jale 'ntaḥ
                        parivāsayet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.19ef"> pratuded ārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet
                        |</l>

                    <pb facs="889" n="805a"/>
                    <l xml:id="SS.6.62.19gh"> veśmano 'ntaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃs tad veśma
                        dīpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.20"> sāpidhāne jaratkūpe satataṃ vā nivāsayet |
                        <caesura/>
                         tryahāt tryahād yavāgūś ca tarpaṇān vā pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.21ab"> kevalān ambuyuktān vā kulmāṣān vā bahuśrutaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.21cd"> hṛdyaṃ yad dīpanīyaṃ ca tat pathyaṃ tasya
                        bhojayet (yojayet) || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.22"> (viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
                        <caesura/>
                         śyāmailavālukailābhiś candanāmaradārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.23"> barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.24"> dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpirmālatīkusumaiḥ saha |
                        <caesura/>
                         gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.25"> etad eva hi saṃpakvaṃ jīvanīyopasaṃbhṛtam |
                        <caesura/>
                         caturguṇena dugdhena mahākalyāṇam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.26"> apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ kārśyam
                        abījatām |
                        <caesura/>
                         ghṛtam etan nihanty āśu ye cādau gaditā gadāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.27"> barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.28"> vacājamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ |
                        <caesura/>
                         saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.29"> bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsāṃ duṣṭālparetasām |
                        <caesura/>
                         khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam ||) </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.30"> brahmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ
                        jaṭhām |
                        <caesura/>
                         viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.31"> jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca anantāmabhayāṃ tathā |
                        <caesura/>
                         saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni gajamūtreṇa peṣayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.32"> chāyāviśuṣkāstadvartīryojayed vidhikovidaḥ |
                        <caesura/>
                         avapīḍe 'ñjane 'bhyaṅge nasye dhūme pralepane || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.33"> uropāṅgalalāṭeṣu sirāś cāsya vimokṣayet |
                        <caesura/>
                         apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.34ab"> śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhir
                        ācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.34cd"> unmādeṣu ca sarveṣu kuryāc cattaprasādanam
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.34ef"> mṛdupūrvāṃ made 'py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ
                        prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.62.35ab"> śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣak
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.35cd"> viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet
                        kriyām ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.62.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho nāma (tṛtīyo 'dhyāyaḥ, āditaḥ)
                        dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||62 ||</l>

                </div>


                <div n="63" type="adhyāya">

                    <head>triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb facs="890" n="806a"/>

                    <l xml:id="SS.6.63.1"> athāto rasabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.3"> doṣāṇāṃ pañcadaśadhā prasaro 'bhihitas tu yaḥ |
                        <caesura/>
                         triṣaṣṭyā rasabhedānāṃ tat prayojanam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.4"> avidagdhā vidagdhāś ca bhidyante te triṣaṣṭidhā
                        |
                        <caesura/>
                         rasabhedatriṣaṣṭiṃ tu vīkṣya vīkṣyāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.5"><pb facs="891" n="807a"/> ekaikenānugamanaṃ
                        bhāgaśo yadudīritam |
                        <caesura/>
                         doṣāṇāṃ tatra matimān triṣaṣṭiṃ tu prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.6"> yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcānukramate yogānamlaś catura eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.7"> trīṃś cānugacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayam |
                        <caesura/>
                         tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.8"> tad yathā madhurāmlaḥ, madhuralavaṇaḥ,
                        madhurakaṭukaḥ, madhuratiktaḥ, madhurakaṣāyaḥ, ete pañcānukrāntā
                        madhureṇa; amlalavaṇaḥ, amlakaṭukaḥ, amlatiktaḥ, amlakaṣāyaḥ, ete
                        catvāro 'nukrāntā amlena; lavaṇakaṭukaḥ, lavaṇatiktaḥ,
                        lavaṇakaṣāyaḥ, ete trayo 'nukāntā lavaṇena; kaṭutiktaḥ,
                        kaṭukaṣāyaḥ, dvāvetāvanukrāntau kaṭukena; tiktakaṣāyaḥ eka
                        evānukrāntastiktena; evam ete pañcadaśa dvikasaṃyogā vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.9"> trikān vakṣyāmaḥ ādau prayujyamānas tu madhuro
                        daśa gacchati |
                        <caesura/>
                         ṣaṭamlo lavaṇastasmād ardhamekaṃ tathā kaṭuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.10"> tad yathā madhurāmlalavaṇaḥ,
                        madhurāmlakaṭukaḥ, madhurāmlatiktaḥ, madhurāmalakaṣāyaḥ,
                        madhuralavaṇakaṭukaḥ, madhuralavaṇātiktaḥ, madhuralavaṇakaṣāyaḥ,
                        madhurakaṭukatiktaḥ, madhurakaṭukaṣāyaḥ, madhuratiktakaṣāyaḥ, evam
                        eṣāṃ daśānāṃ trikasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate;
                        amlalavaṇakaṭukaḥ, amlalavaṇatiktaḥ, amlalavaṇakaṣāyaḥ,
                        amlakaṭutiktaḥ, amlakaṭukaṣāyaḥ, amlatiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ
                        ṣaṇṇāmādāv amlaḥ prayujyate; lavaṇakaṭutiktaḥ, lavaṇakaṭukaṣāyaḥ,
                        lavaṇatiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyate;
                        kaṭutiktakaṣāyaḥ, evam ekasyādau kaṭukaḥ prayujyate; evam ete
                        trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ || </l>
                    <pb facs="892" n="808a"/>

                    <l xml:id="SS.6.63.11"> catuṣkān vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         catuṣkarasasaṃyogānmadhuro daśa gacchati |
                        <caesura/>
                         caturo 'mlo 'nugacchec ca lavaṇastvekam eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.12"> madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ,
                        madhurāmlalavaṇatiktaḥ, madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ,
                        madhurāmlakaṭukatiktaḥ, madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ,
                        madhurāmlatiktakaṣāyaḥ, madhuralavaṇakaṭukatiktaḥ,
                        madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ, madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ,
                        madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ daśānāmādau madhuraḥ
                        prayujyate; amlalavaṇakaṭutiktaḥ, amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ,
                        amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ, amlakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam eṣāṃ
                        caturṇāmādāvamlaḥ; lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam ekasyādau lavaṇaḥ;
                        evam ete catuṣkarasasaṃyogāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.13"> pañcakān vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcakān pañca madhura ekamamlas tu gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.14"> madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ,
                        madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ, madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ,
                        madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ, madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ, evam
                        eṣāṃ pañcānāmādau madhuraḥ prayujyate; amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ,
                        evam ekasyādāvamlaḥ; evam ete ṣaṭ pañcakasaṃyogā vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.15"> ṣaṭkamekaṃ vakṣyāmaḥ; ekas tu ṣaṭkasaṃyogaḥ
                        madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ; eṣa eka eva ṣaṭsaṃyogaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.16"> ekaikaś ca ṣaṭsā bhavanti madhuraḥ, amlaḥ,
                        lavaṇaḥ, kaṭukaḥ, tiktaḥ, kaṣāyaḥ, iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.63.17"> bhavati cātra eṣā triṣaṣṭirvyākhyātā rasānāṃ
                        rasacintakaiḥ |
                        <caesura/>
                         doṣabhedatriṣaṣṭyāṃ tu prayoktavyā vicakṣaṇaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.63.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu rasabhedavikalpādhyāyo nāma (prathamaḥ,
                        āditaḥ) triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||63 ||</l>
                </div>

                <div n="64" type="adhyāya">
                    <head>catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.64.1"> athātaḥ svasthavṛttam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.3ab"> sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati
                        yādṛśaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.3cd"> tasya yad rakṣaṇaṃ tad dhi cikitsāyāḥ
                        prayojanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.4"> tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayāditaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tasminn arthāḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.4a"/>

                    <pb facs="893" n="809a"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.5"> yasmin yasminn ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti
                        dehinām |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradātavyāḥ rasās te te vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.6"> praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu
                        |
                        <caesura/>
                         mande 'gnau kopam āyānti sarveṣāṃ mārutādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.7"> tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyatiktakaṭukai rasair yuktam apadravam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.8"> nātisnigdhaṃ nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
                        <caesura/>
                         deyam annaṃ nṛpataye yaj jalaṃ coktam āditaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.9"> taptāvaratam ambho vā piben madhusamāyutam |
                        <caesura/>
                         ahni meghānilāviṣṭe 'tyarthaśītāmbusaṅkule || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.10"> taruṇatvād vidāhaṃ ca gacchanty oṣadhayas tadā
                        |
                        <caesura/>
                         matimāṃs tan nimittaṃ ca nātivyāyāmam ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.11"> atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃs tyajet |
                        <caesura/>
                         bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.12ab"> śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.12cd"> yāyān nāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣitaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.13ab"> divāsvapnam ajīrṇaṃ ca varjayet tatra
                        yatnataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.13cd"> sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.14"> kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ |
                        <caesura/>
                         śvetasrajaś candrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.15"> salilaṃ ca prasannatvāt sarvam eva tadā hitam
                        |
                        <caesura/>
                         saraḥsv āplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.16"> pradoṣe śaśinaḥ pādāś candanaṃ cānulepanam |
                        <caesura/>
                         tiktasya sarpiṣaḥ pānair asṛksrāvaiś ca yuktitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.17ab"> varṣāsūpacitaṃ pittaṃ harec cāpi virecanaiḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.17cd"> nopeyāt tīkṣṇam amloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ
                        divātapam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.17a"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.19a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.18ab"> rātrau jāgagṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi
                        varjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.18cd"> (svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.19"> śaraccandrāṃśunirdhautam agastyodayanirviṣam |
                        <caesura/>
                         prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.20"> sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.20a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.21"> pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācaret
                        ||)
                        <caesura/>
                        <pb facs="894" n="810a"/>(hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo
                        'nilākulaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.22"> tatas tu śītam āsādya vāyus tatra prakupyati |
                        <caesura/>
                         koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśād antaḥpiṇḍīkṛto 'nalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.23"> rasam ucchoṣayaty āśu tasmāt snigdhaṃ tadā
                        hitam |
                        <caesura/>
                         ) hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.24"> sasarpis tailam ahim aśanaṃ hitam ucyate |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇāny api ca pānāni pibed agurubhūṣitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.25ab"> tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe
                        'vagāhanam |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.25cd"> sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.26"> śayīta śayane tais tair vṛto garbhagṛhodare |
                        <caesura/>
                         strīḥ śliṣṭvāgurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.27"> prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ |
                        <caesura/>
                         (madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇam eva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.28"> annapānaṃ tilān māṣāñ chākāni ca dadhīni ca |
                        <caesura/>
                         tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃś ca navān api || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.29"> prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām |
                        <caesura/>
                         audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.30"> madyāni ca prasannāni yac ca kiñcit balapradam
                        |
                        <caesura/>
                         kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.31ab"> divāsvapnam ajīrṇaṃ ca varjayet tatra
                        yatnataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.31cd"> ) eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.32"> (hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaśarīriṇām
                        |
                        <caesura/>
                         auṣṇyād vasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.33"> tato 'mlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         varjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.34"> ṣaṣṭikānnaṃ yavāñ chītān mudgān nīvārakodravān
                        |
                        <caesura/>
                         lāvādiviṣkirarasairdadyādyūsaiś ca yuktitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.35"> paṭolanimbavārtākatiktakaiś ca himātyaye |
                        <caesura/>
                         sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.36"> vyāyāmam añjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca
                        kavalagraham |
                        <caesura/>
                         sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame ||) </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.37ab"> tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇam adravam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.37cd"> yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.38"> vyāyāmo 'tra niyuddhādhvaśilānirghātajo |
                        <caesura/>
                         utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.38a"/>
                    <pb facs="895" n="811a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.39ab"> seveta nirharec cāpi hemantopacitaṃ kapham
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.39cd"> śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.40ab"> varjayen madhurasnigdhadivāsvapnagurudravān
                        | </l>
                    <l xml:id="SS.6.64.40cd"> vyāyāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.41ab"> rasāṃś cāgniguṇodrikatān nidāghe
                        parivarjayet |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.41cd"> sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca || </l>



                    <l xml:id="SS.6.64.42"> candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ |
                        <caesura/>
                         tālavṛntānilāhārāṃs tathā śītagṛhāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.43ab"> gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.43cd"> śarkarākhaṇḍadigdhāni sugandhīni himāni ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.44ab"> pānakāni ca seveta manthāṃś cāpi saśarkarān
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.44cd"> bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ
                        madhuradravam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.45"> śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca |
                        <caesura/>
                         pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite || </l>


                    <l xml:id="SS.6.64.46ab"> śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno 'nilaiḥ
                        sukhaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.46cd"> tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravas trayaḥ
                        || </l>



                    <l xml:id="SS.6.64.47ab"> payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.47cd"> bṛṃhaṇaṃ cāpi yat kiñcid abhiṣyandi tathaiva
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.48"> nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam |
                        <caesura/>
                         nihanyād anilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.48a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.49"> (nadījalaṃ rūkṣam uṣṇam udamanthaṃ tathātapam
                        |
                        <caesura/>
                         vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.50"> navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃś cāpi vivarjayet |
                        <caesura/>
                         yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃś cāpy anavāṃs tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.51"> harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ
                        mṛdūttarām |
                        <caesura/>
                         saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.52"> samāplutaṃ tadā toyam āntarīkṣaṃ viṣopamam |
                        <caesura/>
                         vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.53"> tad dhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet |
                        <caesura/>
                         ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃs tu yuktitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.54"> pibet prāvṛṣi jīrṇāṃs tu rātrau tānapi
                        varjayet |
                        <caesura/>
                         nirūhairbastibhiś cānyais tathānyair mārutāpahaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.55ab"> kupitaṃ śamayed vāyuṃ vārṣikaṃ cācared
                        vidhim |</l>
                    <pb facs="896" n="812a"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.55cd"> ṛtāv ṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.55a"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.55b"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.55c"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.55d"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.56"> ghorān ṛtukṛtān rogān nāpnoti sa kadācana |
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra
                        śīroṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.57"> tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān |
                        <caesura/>
                         mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītair annair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.58"> kaphavātam āmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ |
                        <caesura/>
                         aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.59"> vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
                        <caesura/>
                         vyāyāminaś cāpi narān snigdhair annair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.60"> medasābhiparītāṃs tu snigdhān mehāturān api |
                        <caesura/>
                         kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.61"> śuṣkadehān pipāsārtān durbalān api ca dravaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkair mehina eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.62"> ekakālaṃ bhaved deyo durbalāgnivivṛddhaye |
                        <caesura/>
                         samāgnaye tathāhāro dvikālam api pūjitaḥ || </l>

                    <pb facs="897" n="813a"/>
                    <l xml:id="SS.6.64.63"> auṣadhadveṣiṇe deyas tathauṣadhasamāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.64"> yathartudattas tv āhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca |
                        <caesura/>
                         pravicārānimān evaṃ dvādaśātra prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.65"> ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrābhaktaṃ prāgbhaktam adhobhaktaṃ madhyebhaktam antarābhaktaṃ
                        sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhur grāsaṃ grāsāntaraṃ ceti
                        daśauṣadhakālāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.66"> tatrābhaktaṃ tu yat kevalam evauṣadham
                        upayujyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.67"> vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ hanyāt
                        tathā++āmayam asaṃśayam āśu caiva |
                        <caesura/>
                         tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti
                        balakṣayaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.68"> prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.69"> śīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād
                        <caesura/>
                         annāvṛtaṃ na ca muhur vardanān nireti |
                        <caesura/>
                         prāgbhaktasevitam athauṣadham etad eva
                        <caesura/>
                         dadyāc ca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.70"> adhobhaktaṃ nāma yad adho bhaktasyeti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.71"> madhye bhaktaṃ nāma yan madhye bhaktasya
                        pīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.72ab"> pītaṃ yad annam upayujya tad ūrdhvakāye
                        <caesura/>
                         hanyād gadān bahuvidhāṃś ca balaṃ dadāti |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.72cd"> madhye tu pītam apahanty avisāribhāvād
                        <caesura/>
                         ye madhyadeham abhibhūya bhavanti rogāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.73"> antarābhaktaṃ nāma yad antarā pīyate
                        pūrvāparayor bhaktayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.74"> sabhaktaṃ nāma yat saha bhaktena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.74a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.75ab"> pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ
                        <caesura/>
                         tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.75cd"> hṛdyaṃ manobalakaraṃ tv atha dīpanaṃ ca
                        <caesura/>
                         pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat || </l>
                    <pb facs="898" n="814a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.76"> sāmudgaṃ nāma yad bhaktasyādāvante ca pīyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.77"> doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñam
                        ādyantayor yad aśanasya niṣevyate tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.78"> muhur muhur nāma sabhaktam abhaktaṃ vā yad
                        auṣadhaṃ muhur muhur upayujyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.79"> śvāse muhurmuhur atiprasṛte ca kāse
                        hikkāvamīṣu sa vadanty upayojyam etat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.80"> grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.81"> grāsāntaraṃ tu yad grāsāntareṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.81a"/>

                    <l xml:id="SS.6.64.82ab"> grāseṣu cūrṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ
                        <caesura/>
                         vājīkarāṇy api tu yojayituṃ yateta |</l>
                    <l xml:id="SS.6.64.82cd"> grāsāntareṣu vitared vamanīyadhūmān
                        <caesura/>
                         śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.83"> evam ete daśauṣadhakālāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.64.84"> visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau
                        |
                        <caesura/>
                         viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati |
                        <caesura/>
                         tathānnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
                        <caesura/>
                         pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.64.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma (dvitīyo 'dhyāyaḥ,
                        āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||64 ||</l>
                </div>

                <div n="65" type="adhyāya">
                    <head>pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.65.1"> athātas tantrayuktim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.3"> dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti śāstre |
                        <caesura/>
                         tad yathā adhikaraṇaṃ 1, yogaḥ 2, padārthaḥ 3, hetvarthaḥ 4,
                        uddeśaḥ 5, nirdeśaḥ 6, upadeśaḥ 7, apadeśaḥ 8, pradeśaḥ 9,
                        atideśaḥ 10, apavarjaḥ 11, vākyaśeṣaḥ 12, arthāpattiḥ 13,
                        viparyayaḥ 14, prasaṅgaḥ 15, ekāntaḥ 16, anekāntaḥ 17, pūrvapakṣaḥ
                        18, nirṇayaḥ 19, anumataṃ 20, vidhānam 21, anāgatāvekṣaṇam 22,
                        atikrāntāvekṣaṇaṃ 23, saṃśayaḥ 24, vyākhyānaṃ 25, svasaṃjñā 26,
                        nirvacanaṃ 27, nidarśanaṃ 28, <pb facs="899" n="815a"/> niyogaḥ
                        29, vikalpaḥ 30, samuccayaḥ 31, ūhyam 32, iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.4"> atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam ucyate
                        vākyayojanam arthayojanaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.5"> bhavanti cātra ślokāḥ—
                        <caesura/>
                         asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam |
                        <caesura/>
                         svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.6"> vyāktā noktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy
                        anirmalāḥ |
                        <caesura/>
                         leśoktā ye ca kecit syus teṣāṃ cāpi prasādhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.7"> yathāmbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā |
                        <caesura/>
                         prabodhasya prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.8"> tatra yam artham adhikṛtyocyate tad
                        adhikaraṇaṃ; yathā rasaṃ doṣaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.9"> yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā tailaṃ pibec cāmṛtavalli<pc> </pc>nimba<pc
                            > </pc>hiṃsrābhayā<pc> </pc>vṛkṣakapippalībhiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge |
                        <caesura/>
                         ity atra tailaṃ siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde
                        siddham iti prayuktaṃ, evaṃ dūrasthānām api padānām ekīkaraṇaṃ
                        yogaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.10"> yo 'rtho 'bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ;
                        padasya padayoḥ padānāṃ vārthaḥ padārthaḥ; aparimitāś ca padārthāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yathā sneha<pc> </pc>svedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayos trayāṇāṃ
                        vārthānām upapattir dṛśyate, tatra yo 'rthaḥ
                            pūrvāparayoga<pc> </pc>siddho bhavati sa grahītavyaḥ; yathā
                            <pb facs="900" n="896a"/> `vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma'
                        ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyatīti,
                        yataḥ ṛgvedādayas tu vedāḥ; vida vicāraṇe, vidḷ lābhe, ity etayoś
                        ca dhātvor anekārthayoḥ prayogāt, tatra pūrvāpara<pc> </pc>yogam
                        upalabhya pratipattir bhavati āyurvedotpattim ayaṃ vivakṣur iti;
                        eṣa padārthaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.11"> yad anyad uktam anyārthasādhakaṃ bhavati sa
                        hetvarthaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa<pc
                            > </pc>dugdha<pc> </pc>prabhṛtibhir vraṇaḥ praklidyata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.12"> samāsa<pc> </pc>vacanam uddeśaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā śalyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.13"> vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā śārīram āgantukaṃ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.14"> evam ity upadeśaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.15"> anena kāraṇenety apadeśaḥ, yathāpadiśyate
                        madhuraḥ śleṣmāṇam abhivardhayatīti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.16"> prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ tathā yajñadattasyāpy ayam
                        uddhariṣyatīti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.17"> prakṛtasyānāgatasya sāghanam atideśaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā yato 'sya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhate tenodāvartī syād iti || </l>

                    <pb facs="901" n="817a"/>
                    <l xml:id="SS.6.65.18"> abhivyāpyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ, anyatra kīṭaviṣād iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.19"> yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa
                        vākyaśeṣaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasām ity ukte puruṣagrahaṇaṃ
                        vināpi gamyate puruṣasyeti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.20"> yadakīrtitamarthādāpadyate sārthāpattiḥ |
                        <caesura/>
                         yathā odanaṃ bhokṣye ity ukte 'rthādāpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur
                        yavāgūm iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.21"> yadyatrābhihitaṃ tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yathā kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ity ukte viparītaṃ gṛhyate
                        dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.22"> prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ prasaṅgaḥ, yadvā
                        prakaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛduktaḥ samāpyate sa prasaṅgaḥ |
                        yathā pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣas tasmin kriyā so
                        'dhiṣṭhānam iti vedotpattāv abhidhāya, bhūtacintāyāṃ punar uktaṃ
                        yato 'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti, sa khalv
                        eṣa karmapuruṣaś cikitsādhikṛta iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.23"> (sarvatra) yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā trivṛd virecayati, madanaphalaṃ vāmayati (eva) || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.24"> kvacit tathā kvacid anyatheti yaḥ so 'nekāntaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yathā kecid ācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ, kecid rasaṃ, kecid
                        vīryaṃ kecid vipākam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.25"> ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavantīti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.26"> tasyottaraṃ nirṇayaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā śarīraṃ prapīḍya paścād adho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ
                        mūtraṃ visṛjati vātaḥ, evam asādhyā vātajā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.27"> tathā coktam kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya
                        medomajjāvasāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         adhaḥ prakupyate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.28"> paramatamapratiṣiddham anumatam |
                        <caesura/>
                         yathā anyo brūyāt sapta rasā iti, tac cāpratiṣedhād anumanyate
                        kathaṃcid iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.29"> prakaraṇānupūrvyābhihitaṃ vidhānam |
                        <caesura/>
                         yathā sakthimarmāṇy ekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.30"><pb facs="902" n="818a"/> evaṃ vakṣyatīty
                        anāgatāvekṣaṇam |
                        <caesura/>
                         yathā ślokasthāne brūyāt cikitsiteṣu vakṣyāmīti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.31"> yat pūrvam uktaṃ tad atikrāntāvekṣaṇam |
                        <caesura/>
                         yathā cikitsiteṣu brūyāt ślokasthāne yad īritam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.32"> ubhayahetudarśanaṃ saṃśayaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā talahṛdayābhighātaḥ prāṇaharaḥ, pāṇipādacchedanam
                        aprāṇaharam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.33"> tantre 'tiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam |
                        <caesura/>
                         yathā iha pañcaviṃśatikaḥ puruṣo vyākhyāyate, anyeṣv
                        āyurvedatantreṣu bhūtādiprabhṛtyārabhya cintā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.34"> anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā |
                        <caesura/>
                         yathā mithunam iti madhusarpiṣor grahaṇaṃ; lokaprasiddham
                        udāharaṇaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.35"> niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam | yathā āyur
                        vidyate 'sminn anena vā āyur vindatīty āyurvedaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.36"> dṛṣṭāntavyaktir nidarśanam |
                        <caesura/>
                         yathā agnir vāyunā sahitaḥ kakṣe vṛddhiṃ gacchati tathā
                        vātapittakaphaduṣṭo vraṇa iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.37"> idam eva kartavyam iti niyogaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā pathyam eva bhoktavyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.38"> idaṃ cedaṃ ceti samuccayaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā māṃsavarge eṇahariṇādayo lāvatittiriśāraṅgāś ca
                        pradhānānīti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.39"> idaṃ vedaṃ veti vikalpaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā rasaudanaḥ saghṛtā yavāgūr vā (bhavatv iti) || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.40">
                        <pb facs="903" n="819a"/> yad anirdiṣṭaṃ buddhyā +avagamyate tad
                        ūhyam |
                        <caesura/>
                         yathā abhihitam annapānavidhau caturvidhaṃ cānnam upadiśyate
                        bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti, evaṃ caturvidhe vaktavye
                        dvividham abhihitam; idam atrohyam annapāne viśiṣṭayor dvayor
                        grahaṇe kṛte caturṇām api grahaṇaṃ bhavatīti; caturvidhaś cāhāraḥ
                        praviralaḥ, prāyeṇa dvividha eva; ato dvitvaṃ prasiddham iti |
                        <caesura/>
                         kiñ cānyat annena bhakṣyam avaruddhaṃ, ghanasādharmyāt; peyena
                        lehyaṃ, dravasādhamyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.41"> bhavanti cātra sāmānyadarśanenāsāṃ vyavasthā
                        saṃpradarśitā |
                        <caesura/>
                         viśeṣas tu yathāyogam upadhāryo vipaś citā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.42"> dvātriṃśadyuktayo hy etās tantrasāragaveṣaṇe |
                        <caesura/>
                         mayā samyag vinihitāḥ śabdārthanyāyasaṃyutāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.65.43"> yo hy etā vidhivad vetti dīpībhūtās tu
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         sa pūjārho bhiṣakśreṣṭha iti dhanvantarer matam ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.65.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu tantrayuktir nāma (tṛtīyo 'dhyāyaḥ, āditaḥ)
                        pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||65 ||</l>
                </div>


                <div n="66" type="adhyāya">

                    <head>ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.66.1"> athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.3"> aṣṭāṅgavedividvāṃsaṃ divodāsaṃ mahaujasam |
                        <caesura/>
                         chinnaśāstrārthasaṃdehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim | </l>
                    <l/>

                    <l xml:id="SS.6.66.4"> viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati |
                        <caesura/>
                         dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.5"> kati tatraikaśo jñeyā dviśo vāpy athavā triśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.6"> prītātmā nṛpaśārdūlaḥ suśrutāyāha tattvataḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="904" n="820a"/> trayo doṣā dhātavaś ca purīṣaṃ mūtram
                        eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.7"> dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā rasair
                        hitaiḥ |
                        <caesura/>
                         puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.8ab"> rogāṇāṃ tu sahasraṃ yac chataṃ viṃśatir eva
                        ca |</l>

                    <l xml:id="SS.6.66.8cd"> śataṃ ca pañca dravyāṇāṃ
                        trisaptatyadhikottaram || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.9"> vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi bhinnā doṣāstrayo
                        guṇāḥ |
                        <caesura/>
                         dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niś cayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.10"> traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ |
                        <caesura/>
                         trayodaśādhikaikadvisamam adhyolbaṇais triśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.11"> pañcāśad evaṃ tu saha bhavanti kṣayam āgataiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhais tathāparaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.12"> dvādaśaivaṃ samākhyātās trayo doṣā dviṣaṣṭidhā
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="907" n="823b"/> miśrā dhātumalairdoṣā yānty
                        asaṃkhyeyatāṃ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.13"> tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathairitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.14"> bhiṣak kartātha karaṇaṃ rasā doṣās tu kāraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         kāryam ārogyam evaikam anārogyam ato 'nyathā || </l>

                    <pb facs="908" n="824a"/>

                    <l xml:id="SS.6.66.15"> adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam
                        |
                        <caesura/>
                         evam etad aśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.16"> spaṣṭagūḍhārthavijñānam agāḍham andacetasām |
                        <caesura/>
                         yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.66.17"> sahottaraṃ tv etad adhītya sarvaṃ
                        <caesura/>
                         brāhmaṃ vidhānena yathoditena |
                        <caesura/>
                         na hīyate 'rthān manaso 'bhyupetād
                        <caesura/>
                         etad vaco brahmam atīvasatyam ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.66.trailer1">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||66 ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.66.trailer2"> iti sauśrute āyurvedaśāstre
                        uttarasthānaṃ samāptam || </l>
                </div>


                <!--            <!-\-        next we are including chapters copied from elsewhere in the SS vulgate file so that they collate correctly with the 
        chapters in the range 45-66 in this file. -\->

                <div n="24" type="adhyāya">

                    <!-\-    we are duplicating vulgate SS.6.24 here because this is its location in the Nepalese version (where it is numbered 6.51) -\->
                    <head>caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.24.1"> athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.3"> nārīprasaṅgaḥ śiraso 'bhitāpo dhūmo rajaḥ
                        śītamatipratāpaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.4"> cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca
                        tathaiva śoṇitam |
                        <caesura/>
                         prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.5"> śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathāṅgamardaḥ
                        parihṛṣṭaromatā |
                        <caesura/>
                         upadravāś cāpy apare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.6"> ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī |
                        <caesura/>
                         galatālvoṣṭhaśoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.7"> svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye 'nilātmake |
                        <caesura/>
                         uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.8"> kṛśo 'tipāṇḍuḥ santapto
                        bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ) |
                        <caesura/>
                         sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.9"> kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ |
                        <caesura/>
                         śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.10"> śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca |
                        <caesura/>
                         bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmādvinivartate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.11"> saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.12"> raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate |
                        <caesura/>
                         tāmrākṣaś ca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.13"> durgandhocchvāsavadanastathā gandhān na vetti ca |
                        <caesura/>
                         mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.14"> kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         praklidyati punarnāsā puanaś ca pariśuṣyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.15"> muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā |
                        <caesura/>
                         niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhān na vetti ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.16"> evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam |
                        <caesura/>
                         sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-1"/>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-2"/>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-3"/>


                    <l xml:id="SS.6.24.17"> kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ |
                        <caesura/>
                         bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃś ca nayanāmayān |
                        <caesura/>
                         kāsāgnisādaśophāṃś ca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.18"> navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva
                        pānaiḥ |
                        <caesura/>
                         svedairvicitrairvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.19"> apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito 'mlairahimaṃ ca
                        bhojyam |
                        <caesura/>
                         niṣevyamāṇaṃ payasārdrakaṃ vā saṃpācayed ikṣuvikārayogaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.20"> pakvaṃ ghanaṃ cāpy avalambamānaṃ
                        śirovirekairapakarṣayettam |
                        <caesura/>
                         virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.21"> nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva
                        vāsaḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.22"> śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān |
                        <caesura/>
                         śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.23"> chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam |
                        <caesura/>
                         vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyair upācaret pīnasinaṃ yathāvat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.24"> bahudravair vātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ
                        vayaḥstham |
                        <caesura/>
                         upadravāṃś cāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ |
                        <caesura/>
                         jayed viditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśec ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.25"> vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam |
                        <caesura/>
                         pañcabhir lavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.26"> nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam |
                        <caesura/>
                         pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.27ab"> pariṣekān pradehāṃś ca kuryād api ca śītalān | </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.27cd"> śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.28"> drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphais tathā |
                        <caesura/>
                         yujyante kavalāś cātra vireko madhurair api || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.29"> dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca |
                        <caesura/>
                         śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.30ab"> tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayor hitam | </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.30cd"> kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.31ab"> yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret | </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.31cd"> ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.32"> śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet |
                        <caesura/>
                         tailamebhir vipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.33"> saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         vartayaś copayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.34"> sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca |
                        <caesura/>
                         bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.35"> rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi |
                        <caesura/>
                         tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.36"> mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā |
                        <caesura/>
                         sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.37"> tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca |
                        <caesura/>
                         etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.38"> hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhir vipācitam |
                        <caesura/>
                         kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.39"> puṣpairvimiśraṃ jalajair vātaghnairauṣadhair api |
                        <caesura/>
                         hime kṣīrāvaśiṣṭe 'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.40"> sarvagandhasitānantāmadhukaṃ candanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.41"> nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaśamanais tailaṃ kuryāc ca yatnataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.42"> samūtrapittāś coddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet |
                        <caesura/>
                         yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || 24
                        ||</l>

                </div>

-->

            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>
</TEI>
