<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā: Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas
          39-24-57)</title>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <authority>The Suśruta Project</authority>
        <idno>SS.utt.2021-04</idno>
        <availability status="restricted">
          <p>Copyright Notice</p>
          <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
          <p>
            <ref corresp="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence">Distributed
              by <ref corresp="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref> under a Creative
              Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License. </ref>
          </p>
          <p>Under this licence, you are free <list>
              <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
              <item>to Remix — to adapt the work </item>
            </list></p>
          <p>Under the following conditions:</p>
          <p>
            <list>
              <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author
                or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of
                the work).</item>
              <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may
                distribute the resulting work only under the same or similar license to this
                one.</item>
            </list>
          </p>
          <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative Commons
            website.</p>
          <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the rights of any
            copyright owners, known or unknown.</p>
        </availability>
        <address>
          <name>University of Alberta</name>
        </address>
        <authority>
          <name>The Suśruta Project</name>
        </authority>
        <date>2020</date>
        <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
        <publisher>The Suśruta Project (<ref
corresp="http://sushrutaproject.github.io"
            >https://sushrutaproject.github.io</ref>)</publisher>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
          <msIdentifier>
            <idno type="siglum">NE</idno>
          </msIdentifier>
        </msDesc>
        <listWit>
          <witness xml:id="JKT">The <title>Jalpakalpataru</title>, <abbr type="siglum"
              >JKT</abbr><idno type="siglum">Jalpakalpataru</idno></witness>
        </listWit>
        <msDesc>
          <msIdentifier/>
          <physDesc>
            <scriptDesc>
              <scriptNote xml:id="script-all-long-vowels"/>
            </scriptDesc>
          </physDesc>
        </msDesc>
      </sourceDesc>

    </fileDesc>

    <revisionDesc>
      <change when="2020-11-04" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>
      <change when="2023-07-24" who="Deepro Chakraborty">Added 6.65</change>
      <change when="2023-10-23" who="Dominik Wujastyk">Added draft chapters of all remaining
        adhyāyas based on K. Cleaned up the files, removing transcription codes.</change>
      <change when="2024-11-27" who="Dominik Wujastyk">Split the uttaratantra files from 31-end into
        31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly.</change>
      <change when="2025-08-03" who="Dominik Wujastyk">Put caesuras after each lable, for clarity
        when reading on screen.</change>
      <change when="2026-01-20" who="Dominik Wujastyk">Restructuring of the Uttaratantra xml files.
        The xml files are now divided according to the internal naming of the sections,
        Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59),
        Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).</change>
      <change when="2026-02-24" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment problems and updated the trailers</change>
      <change when="2026-02-25" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment problems</change>
    </revisionDesc>

  </teiHeader>

  <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva" type="edition">
    <body>
      <div n="6" type="sthāna">


        <head xml:lang="en">[Uttaratantra 39-24-57 Kāyacikitsātantra]</head>

        <note xml:lang="en">The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here. The
          Nepalese edition should follow the Nepalese MSS, i.e., vulgate 6.38 is followed by
          6.60</note>

        <div n="39" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 39, Kāyacikitsā 1 : draft edition based on MS K]</head>

          <note xml:lang="en">[This adhyāya is currently a rough version based on MSS NAK 5-333 and
            699, being edited (2023-10-04).]</note>

          <l xml:id="SS.6.39.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.1</label>
            <caesura/>
             athāto jvarapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||<anchor n="SS.6.39.1-n1"/>
          </l>

          <ab corresp="#SS.6.39.1" type="apparatus">
            <list type="Note">
              <item xml:lang="en" corresp="#SS.6.39.1-n1">In reading <foreign>-utpatti</foreign>,
                the scribe of H may have been influenced by the title <foreign>grahotpatti</foreign>
                of the immediately preceding adhyāya in his manuscript (he omits the
                  <foreign>yonivyāpat</foreign> adhyāya).</item>
            </list>
          </ab>

          
          <l xml:id="SS.6.39.2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.2</label>
            <caesura/>
             atha khalu vatsasuśruta </l>

          <l xml:id="SS.6.39.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.3</label>
            <caesura/>
             yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
            <caesura/>
             yato 'maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||<anchor n="SS.6.39.3-n1"/>
          </l>

          <ab corresp="#SS.6.39.3" type="apparatus">
            <list type="Note">
              <item xml:lang="en" corresp="#SS.6.39.3-n1">Dalhaṇa (p. 671) reported Jejjaṭa's
                reading <foreign>tridaśās tridaśeśvarāḥ</foreign>, which is a mixture of the
                readings of witnesses K and H.</item>
            </list>
          </ab>

          <l xml:id="SS.6.39.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.4</label>
            <caesura/>
             śiṣyās taṃ devam āsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ |
            <caesura/>
             vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.5</label>
            <caesura/>
             samāsato vyāsataś ca brūhi no bhiṣajām vara |
            <caesura/>
             upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.6</label>
            <caesura/>
             upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhytamo mataḥ |
            <caesura/>
             prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.7ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.7ab</label>
            <caesura/>
             tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām vara || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.7cd"/>

          <l xml:id="SS.6.39.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.8</label>
            <caesura/>
             teṣān tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
            <caesura/>
             jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.9</label>
            <caesura/>
             rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtapratāpanaḥ ||
            <caesura/>
             tais tair nnāmabhir anyeṣāṃ sattvānām parikīrttyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.10</label>
            <caesura/>
             janmādau nidhane caiva bhavatīha na saṃśayaḥ ||
            <caesura/>
             ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.11</label>
            <caesura/>
             ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu taṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.12"/>

          <l xml:id="SS.6.39.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.13</label>
            <caesura/>
             svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam tathā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.14</label>
            <caesura/>
             yugapad yatra roge tu jvara ity upadiśyate ||
            <caesura/>
             doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvair āgantur eva ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.15</label>
            <caesura/>
             anekakāraṇotpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
            <caesura/>
             doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.16</label>
            <caesura/>
             vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti ha || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.17"/>

          <l xml:id="SS.6.39.18"/>

          <l xml:id="SS.6.39.19ab"/>

          <l xml:id="SS.6.39.19cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.19cd</label>
            <caesura/>
             adhimithyā<pc> </pc>prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |<anchor
              n="SS.6.39.19cd-n1"/>
          </l>

          <ab corresp="#SS.6.39.19cd" type="apparatus">
            <list type="Emendation">
              <item xml:lang="en" corresp="#SS.6.39.19cd-n1">Witnesses N and H read
                  <foreign>api-</foreign> for the emended reading <foreign>adhi-</foreign>. While
                both MSS seem to have read <foreign>pa</foreign>, it should be noted that in the
                script of MS K, <foreign>pa</foreign> and <foreign>dha</foreign> are somewhat
                similarly written. This suggests a reading <foreign>dha</foreign> that was misread
                early in the transmission.</item>
            </list>
          </ab>

          <l xml:id="SS.6.39.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.20</label>
            <caesura/>
             vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ ||
            <caesura/>
             śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sātmyartuparyayāt | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.21</label>
            <caesura/>
             oṣadhīpuṣpagandhāc ca kokānnakṣatrapīḍayā ||
            <caesura/>
             abhiśāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.22</label>
            <caesura/>
             strīṇām avaprajātānāṃ prajātānān tathāhitaiḥ ||
            <caesura/>
             stanyāvataṇe jvaro doṣaiḥ prakupyati | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.23</label>
            <caesura/>
             tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai rvvimārggagaiḥ ||
            <caesura/>
             vikṣipyamāṇo 'ntaragnirbhbhavatyāśu bahiś caraḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.24</label>
            <caesura/>
             ruṇaddhi cāpy apān dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ ||
            <caesura/>
             bhavaty atyuṣṇagātraś ca svidyatena ca sarvvaśaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.25</label>
            <caesura/>
             śramor atirvivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ |
            <caesura/>
             icchādveṣau muhuś cāpi śītavātātapādiṣu || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.26</label>
            <caesura/>
             jṛmbhāṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
            <caesura/>
             apraharṣaś ca śīta ca bhavaty utpatsyati jvare || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.27</label>
            <caesura/>
             sāmānyato viśeṣāt tu jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
            <caesura/>
             pittān nayanarddāhaḥ kaphād annārucis tathā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.28</label>
            <caesura/>
             sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
            <caesura/>
             rūpair anyatarābhyān tu saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.29</label>
            <caesura/>
             vepathurvviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaṃ |
            <caesura/>
             nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.30</label>
            <caesura/>
             śiroruggātra rugvaktraṃ vairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
            <caesura/>
             śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.31</label>
            <caesura/>
             vegastīkṣṇomatisāraś ca mahādāho nidrālpaś ca tathā vamiḥ |
            <caesura/>
             kaṇṭhauṣṭham pākaḥ svedaś ca jāyate || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.32</label>
            <caesura/>
             pralāpo vaktra kaṭukā mūrcchā dāho madastṛṣā |
            <caesura/>
             pītaviṇmūtranetratvam paittike bhrama eva ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.32a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.32a</label>
            <caesura/>
             staimityaṃ stimito vega ālasyam ma dhurāsyatā |
            <caesura/>
             śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.33</label>
            <caesura/>
             gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo 'tinidratā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.34</label>
            <caesura/>
             pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.35"/>

          <l xml:id="SS.6.39.36"/>

          <l xml:id="SS.6.39.37"/>


          <l xml:id="SS.6.39.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.38</label>
            <caesura/>
             sarvvajaḥ sarvvaliṅgs tu viśeṣañ cātra me śṛṇu | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.39</label>
            <caesura/>
             nātyuṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.40</label>
            <caesura/>
             śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.41</label>
            <caesura/>
             tam abhinyāsam ity āhur hataujasam athāpare ||
            <caesura/>
             sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.42"/>

          <l xml:id="SS.6.39.43"/>

          <l xml:id="SS.6.39.44"/>

          <l xml:id="SS.6.39.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.45</label>
            <caesura/>
             saptame divase prāpte daśame dvādaśe pi vā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.46</label>
            <caesura/>
             punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā ||
            <caesura/>
             dvidoṣocchrayaliṅgas tu dvandvajās trividhaḥ smṛtaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.47">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.47</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śi rorujā ||
            <caesura/>
             kaṇṭhāsyaśoṣo vamathur llomaharṣo rucis tamaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.48">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.48</label>
            <caesura/>
             parvvabhedaś ca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ ||
            <caesura/>
             staimityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.49">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.49</label>
            <caesura/>
             śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ pravarttate ||
            <caesura/>
             tandrā mohaḥ pralāpaś ca śleṣmavātajvarākṛtiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.50">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.50</label>
            <caesura/>
             liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucis tṛṣā |
            <caesura/>
             muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.50.1"/>
          <l xml:id="SS.6.39.50.2"/>
          <l xml:id="SS.6.39.50.3"/>
          <l xml:id="SS.6.39.51"/>
          <l xml:id="SS.6.39.52"/>
          <l xml:id="SS.6.39.53"/>
          <l xml:id="SS.6.39.54"/>
          <l xml:id="SS.6.39.55"/>
          <l xml:id="SS.6.39.56"/>

          <l xml:id="SS.6.39.57">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.57</label>
            <caesura/>
             vātādhikatvāt pravadanti tajjñās tṛtīyakam cāpi caturthakam vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.57.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.57.add</label>
            <caesura/>
             santāpapānābhyasambhavañ ca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.58">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.58</label>
            <caesura/>
             pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
            <caesura/>
             muktānubandham viṣamajvarā ye prāyena te dvandvasamutthitās tu || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.59">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.59</label>
            <caesura/>
             tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare |
            <caesura/>
             tayoḥ praśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.60">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.60</label>
            <caesura/>
             karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
            <caesura/>
             tasmin praśānte śītam ante ca kurvvataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.61">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.61</label>
            <caesura/>
             tāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsarggajau smṛtau |
            <caesura/>
             dāhapūrvvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.62">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.62</label>
            <caesura/>
             rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.63">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.63</label>
            <caesura/>
             svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasahyaṃ māruto jvaraḥ ||
            <caesura/>
             sa cāpi viṣamo dehan na kadācid vimuñcati | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.64">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.64</label>
            <caesura/>
             yasmād gauravavaivarṇṇyaṃ kārśyebhyo na vimucyate ||
            <caesura/>
             vege tu samatikrānte gato yam iti lakṣyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.65">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.65</label>
            <caesura/>
             dhātvantarastho līnatvān na saukṣmyād upalabhyate ||
            <caesura/>
             alpadoṣe tvana kṣīṇa kṣīṇetvana ipānalaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.66">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.66</label>
            <caesura/>
             doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
            <caesura/>
             dhātum uttaranyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.67">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.67</label>
            <caesura/>
             satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
            <caesura/>
             medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.68">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.68</label>
            <caesura/>
             kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.69">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.69</label>
            <caesura/>
             saptāham vā daśāham vā dvādaśāham athāpi vā ||
            <caesura/>
             santatyā yo visargī syāt santataḥ sa nigadyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.70">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.70</label>
            <caesura/>
             ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
            <caesura/>
             anyedyuṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.71">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.71</label>
            <caesura/>
             tṛtīyakas tṛtīye 'hni caturthe 'hni caturthakaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.68cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.68.cd</label>
            <caesura/>
             kecid bhūtābhiṣaṅgo tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.75">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.75cd</label>
            <caesura/>
             vividhenābhighātena jvaro yas tu pravarttate || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.72"/>

          <l xml:id="SS.6.39.73"/>

          <l xml:id="SS.6.39.74"/>

          <l xml:id="SS.6.39.76">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.76</label>
            <caesura/>
             yathā doṣaprakopas tu tathā manyeta taṃ jvaraṃ |
            <caesura/>
             śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.77">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.77</label>
            <caesura/>
             abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
            <caesura/>
             oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk kvayathus tathā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.78">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.78</label>
            <caesura/>
             kāmaje cittavibhraṃsas tandrālasyam abhaktaruk | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.79">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.79</label>
            <caesura/>
             bhayāt pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
            <caesura/>
             abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.80">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.80</label>
            <caesura/>
             bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyarodanakampanaṃ ||
            <caesura/>
             śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.81">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.81</label>
            <caesura/>
             pūrayitvākhilan dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
            <caesura/>
             rogāṇān tu samutthānād vidāhājīrṇṇatas tathā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.82">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.82</label>
            <caesura/>
             jvaro paraḥ saṃbhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ ||
            <caesura/>
             tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.83">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.83</label>
            <caesura/>
             gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś chardyarocakau ||
            <caesura/>
             rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.84">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.84</label>
            <caesura/>
             raktoniṣṭhīvanaṃ dāho mohaś charddanavibhramau ||
            <caesura/>
             pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.85">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.85</label>
            <caesura/>
             piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
            <caesura/>
             ūṣmāntarddāhavikṣepau glāniḥ syātmāṃsage jvare || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.86">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.86</label>
            <caesura/>
             bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaś charddir eva ca |
            <caesura/>
             daurggandhyārocakau glānir mmedaḥsthe cāsahiṣṇutā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.87">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.87</label>
            <caesura/>
             bhedo 'ntra kūjanaṃ śvāso virekaś charddir eva ca |
            <caesura/>
             vikṣepaṇañ ca gātrā m etad asthigate jvare || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.88">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.88</label>
            <caesura/>
             tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityam vamiss tṛṣā tathā |
            <caesura/>
             antarddāho mahāśvāso marmmacchedaś ca majjage ||
            <caesura/>
             maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvareparaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.89">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.89</label>
            <caesura/>
             śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu viśeṣataḥ ||
            <caesura/>
             dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.90">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.90</label>
            <caesura/>
             kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ ||
            <caesura/>
             vātapittakapho tthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.91">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.91</label>
            <caesura/>
             tathā teṣām bhiṣag brūyād rasādiṣv api buddhimān ||
            <caesura/>
             samastaiḥ sannipātasya dhātusthasya vinirddiśet | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.92">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.92</label>
            <caesura/>
             dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadet tu taṃ ||
            <caesura/>
             gambhīras tu jvaro jñeyo hy antarddāhena tṛṣṇayā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.93">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.93</label>
            <caesura/>
             ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodbhavena ca ||
            <caesura/>
             hataprabhendriyaṃ kṣāma marocakanipīḍitaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.94">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.94</label>
            <caesura/>
             gambhīras tīkṣṇavegārttā jvaritaṃ parivarjjayet ||
            <caesura/>
             hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.95">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.95</label>
            <caesura/>
             jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.96">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.96</label>
            <caesura/>
             iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate || 0 || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.97">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.97</label>
            <caesura/>
             jvarasya pūrvvarūpeṣu varttamānasya buddhimān |
            <caesura/>
             pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.98">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.98</label>
            <caesura/>
             vidhir mmārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
            <caesura/>
             mṛdu praccharddanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate | </l>


          <l xml:id="SS.6.39.99"/>

          <l xml:id="SS.6.39.100">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.100</label>
            <caesura/>
             dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt prākrūpirūpayoḥ ||
            <caesura/>
             pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.101">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.101</label>
            <caesura/>
             ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla hṛ māturaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.102">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.102</label>
            <caesura/>
             tāvat kālantu laghvannam aśnīyāt tu viriktavat |
            <caesura/>
             na laṃghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.103">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.103</label>
            <caesura/>
             alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ ||
            <caesura/>
             tad dhi mārutakṣttṛṣṇā mukhaśoṣabhramānvite ||
            <caesura/>
             kāryān na bā lena vṛddhe na garbhbhiṇyon na durbbale |
            <caesura/>
             śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
            <caesura/>
             anavasthi r llaghannan doṣapācanam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.104">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.104</label>
            <caesura/>
             jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
            <caesura/>
             sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ lagham | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.105">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.105</label>
            <caesura/>
             prasannātmendriyaṃ kṣāman nara dyāt sulaṃghitam ||
            <caesura/>
             balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.106">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.106</label>
            <caesura/>
             upadravāś ca śvāsādyāḥ sambhavantyatilaṃghanāt ||
            <caesura/>
             dīpanaṃ kaphavicchedi varcchovātānulomanaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.107">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.107</label>
            <caesura/>
             kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
            <caesura/>
             taddhi mārddavakṛddoṣa srotasāṃ śītam anyathā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.108">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.108</label>
            <caesura/>
             sevyamāneta toyena jvaraḥ śītena vardhate ||
            <caesura/>
             pittam adyaviṣo tiktakaiḥ śṛta śītalaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.109">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.109</label>
            <caesura/>
             dīpanī pācanī laghvī jvarārntānāṃ jvarāpahā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.110">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.110</label>
            <caesura/>
             annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.111">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.111</label>
            <caesura/>
             laṃghanāmboyavāgūbhir yadā doṣo na pacyate ||
            <caesura/>
             tadā tat mukhavair asya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.112">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.112</label>
            <caesura/>
             kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
            <caesura/>
             pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.113">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.113</label>
            <caesura/>
             sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
            <caesura/>
             pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.114">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.114</label>
            <caesura/>
             saṃṣṛṣṭadoṣeṣuhitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.115">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.115</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca |
            <caesura/>
             pakva doṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.116">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.116</label>
            <caesura/>
             doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.117"/>

          <l xml:id="SS.6.39.118"/>

          <l xml:id="SS.6.39.119">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.119</label>
            <caesura/>
             saptarātparaṃ kecinmanyante deyam auṣadham || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.120">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.120</label>
            <caesura/>
             daśarātrāt paraṃ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
            <caesura/>
             paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.121ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.121ab</label>
            <caesura/>
             sucir ajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ | </l>



          <l xml:id="SS.6.39.123cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.123cd</label>
            <caesura/>
             yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.124">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.124</label>
            <caesura/>
             uttara acirajvaritasyāpi tasya dadyād virecanam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.121.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.121.add1</label>
            <caesura/>
             lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhyarocakāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.121.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.121c</label>
            <caesura/>
             tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
            <caesura/>
             mūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.121.add3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.121d</label>
            <caesura/>
             āmajvarasya liṅgāni na dadhyāt tatra bheṣajaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.121cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.121cd</label>
            <caesura/>
             bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.122">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.122</label>
            <caesura/>
             śamanīyañ ca karoti viṣamajvaram | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.123ab"/>

          <l xml:id="SS.6.39.124cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.124cd</label>
            <caesura/>
             pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma dātyayaḥ || pta bhra</l>

          <l xml:id="SS.6.39.125">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.125</label>
            <caesura/>
             viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.126">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.126</label>
            <caesura/>
             prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
            <caesura/>
             virecanan tataś cāpi śirasaś ca virecanam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.127ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.127ab</label>
            <caesura/>
             kramaśo baline deyaṃ vamanaṃ śleṣmike jvare || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.128ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.128ab</label>
            <caesura/>
             sarujo nilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhanam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.127cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.127cd</label>
            <caesura/>
             pittaprāye virekaḥ syāt kāryaṃ śīrṣavirecanam || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.128cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.128cd</label>
            <caesura/>
             kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgner anuvāsanam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.134ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.134ab</label>
            <caesura/>
             kṛśaṃ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.129cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.129cd</label>
            <caesura/>
             kaphābhipanne śirasi kāryaṃ śīrṣavirecanam | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.129ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.129ab</label>
            <caesura/>
             śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.130"/>

          <l xml:id="SS.6.39.131"/>

          <l xml:id="SS.6.39.132"/>

          <l xml:id="SS.6.39.133"/>

          <l xml:id="SS.6.39.134.add"/>

          <l xml:id="SS.6.39.134cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.134cd</label>
            <caesura/>
             upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.135">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.135</label>
            <caesura/>
             klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.136"/>

          <l xml:id="SS.6.39.136a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.136a</label>
            <caesura/>
             śramopavāsānilaje hitonityaṃ rasodanaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.137ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.137ab</label>
            <caesura/>
             mudgayūṣodanañ cāpi deyaḥ kaphasamutthite | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.138">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.138</label>
            <caesura/>
             sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.137cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.137cd</label>
            <caesura/>
             mudgāmalakayūṣas tu vātapittātmake jvare | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.139">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.139</label>
            <caesura/>
             hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmātake jvare ||
            <caesura/>
             nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.140">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.140</label>
            <caesura/>
             dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇaāyānvitam ||
            <caesura/>
             śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.141">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.141</label>
            <caesura/>
             kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage ||
            <caesura/>
             madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.142">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.142</label>
            <caesura/>
             madyaṃ vā madyasātmyāya sāmāhāya pradāpayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.143">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.143</label>
            <caesura/>
             savyoṣam vitaret tātra kaphārocakapīḍite || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.144">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.144</label>
            <caesura/>
             vaddhapra<unclear>dyu</unclear>tadoṣas tu naro jīrṇṇajvarānvitaḥ |
            <caesura/>
             pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet || </l>


          <l xml:id="SS.6.39.145">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.145</label>
            <caesura/>
             pipāva tu payaḥ pītan taruṇe hanti mānavam |
            <caesura/>
             sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvad bhojanaṃ hi tam || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.146">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.146</label>
            <caesura/>
             vegāpāye nyathā taddhi jvaravegābhivarddhanam |
            <caesura/>
             jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhbhavet || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.147">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.147</label>
            <caesura/>
             annakā le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.148">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.148</label>
            <caesura/>
             gurvabhiṣyandikāle ca jvarī nādyāt kathañcana || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.149">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.149</label>
            <caesura/>
             na tu tasyāhitaṃ bhuktam āyuṣe vā sukhāya vā |
            <caesura/>
             santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya suci rotthitam || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.150">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.150</label>
            <caesura/>
             jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ sam upakramaiḥ |
            <caesura/>
             mudgān masūrānś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān | <anchor n="SS.6.39.150-n1"/>
          </l>

          <ab corresp="#SS.6.39.150" type="apparatus">
            <list type="Testimonia">
              <item xml:lang="en" corresp="#SS.6.39.150-n1">= <title>Carakasaṃhitā</title>
                6.3.188cd.</item>
            </list>
          </ab>

          <l xml:id="SS.6.39.151">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.151</label>
            <caesura/>
             āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
            <caesura/>
             paṭolapatraṃ vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.152">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.152</label>
            <caesura/>
             karkāṭakam parppaṭakaṃ gojihvā bālamūlakam |
            <caesura/>
             patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritāya pradāpayet || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.153">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.153</label>
            <caesura/>
             lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān |
            <caesura/>
             uttarakālapucchān kuraṅgā tathaiva mṛgamātṛkān || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.154">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.154</label>
            <caesura/>
             māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
            <caesura/>
             sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.155">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.155</label>
            <caesura/>
             gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvyavasthitāḥ |
            <caesura/>
             jvaritānāṃ prakopan tu yadā yāti samīraṇaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.156">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.156</label>
            <caesura/>
             tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā |
            <caesura/>
             parīṣekān pradehā snehān saṃśodhanāni ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.156a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.156a</label>
            <caesura/>
             divāsvapnaṃ vyavā pta ñyañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.157"/>

          <l xml:id="SS.6.39.158">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.158</label>
            <caesura/>
             sāravanti ca bhojyāni varjjayet taruṇajvarī ||
            <caesura/>
             īhādi navadhānyāni krodhādīṃś ca vivarjjayet || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.158.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.158.add</label>
            <caesura/>
             śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛṣṇāhyarocakaḥ |
            <caesura/>
             prāpnoty upadravāne tān pariṣekādisevanāt || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.159">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.159</label>
            <caesura/>
             anavasthitadoṣāgner ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
            <caesura/>
             gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.160"/>

          <l xml:id="SS.6.39.161">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.161</label>
            <caesura/>
             mukta durbbalasyāhitair jjvaraḥ |
            <caesura/>
             pratyāsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.162">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.162</label>
            <caesura/>
             na syāt kāryaḥ parīhāro jvaramukte na dehinā |
            <caesura/>
             yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.163">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.163</label>
            <caesura/>
             jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
            <caesura/>
             niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca kārayet || </l>

          <l xml:id="SS.6.39.164">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.164</label>
            <caesura/>
             arocake gātrasāde vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
            <caesura/>
             śāntajvaro viśodhyaḥ syād anubandbhayānaraḥ ||<anchor n="SS.6.39.164-n1"/>
          </l>

          <ab corresp="#SS.6.39.164" type="apparatus">
            <list type="Note">
              <item xml:lang="en" corresp="#SS.6.39.164-n1">MS H breaks off at this point.</item>
            </list>
          </ab>

          <l xml:id="SS.6.39.165">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.165</label>
            <caesura/>
             na jātu snapayet prājñaḥ sahasā jvarakarṣitaḥ |
            <caesura/>
             tasya saṃśamito hyasya punar eva bhavej jvaraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.166">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.166</label>
            <caesura/>
             cikitsec ca jvarāṃ sarvānnimittāya viparyayaiḥ |
            <caesura/>
             śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.167"/>

          <l xml:id="SS.6.39.168">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.168</label>
            <caesura/>
             ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāni nivodha me ||
            <caesura/>
             sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā</l>

          <l xml:id="SS.6.39.169">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.169</label>
            <caesura/>
             pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
            <caesura/>
             kṛtaṅkaṣāya saguḍaṅhanyācchvasanajañjvaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.170">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.170</label>
            <caesura/>
             śritaṃ śītakaṣāyamvā guḍūcyāḥ peyameva ca |
            <caesura/>
             darbhamvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.171">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.171</label>
            <caesura/>
             śarkarāghṛtasaṃyuktam pibed vātajvarāpahaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.172"/>

          <l xml:id="SS.6.39.173"/>

          <l xml:id="SS.6.39.174"/>

          <l xml:id="SS.6.39.175ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.175ab</label>
            <caesura/>
             svedālepaḥ ghṛtābhyaṅgonavasthāsu ca yojayet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.176ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.176ab</label>
            <caesura/>
             śarkarā madhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.175cd">
            <caesura/>
             candanośīraśrīparṇṇīparūṣakamadhūkajaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.176cd">
            <caesura/>
             pīttampittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.177">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.177</label>
            <caesura/>
             hanyātsayaṣṭīmadhukaṃ tathaivotpalapūrvakaṃ |
            <caesura/>
             pākyaṃ śītakaṣāyāsotpalaṃ śarkarāyutaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.178">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.178</label>
            <caesura/>
             guñḍūcīpadmalodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
            <caesura/>
             śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.179">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.179</label>
            <caesura/>
             drākṣāragvadhayoś cāpikāśmaryasyāthavā punaḥ |
            <caesura/>
             svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.180">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.180</label>
            <caesura/>
             suśītaissamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca |
            <caesura/>
             vāriśītaṃ madhuyutamākaṃṭhādvā pipāsitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.181">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.181</label>
            <caesura/>
             pāyayedvāmayedvāpi tatastṛṣṇā praśāmyati |
            <caesura/>
             kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca surśīteścaṃdanāyutaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.182">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.182</label>
            <caesura/>
             antardāhampraśamayedetairanyaiś ca śītalaiḥ |
            <caesura/>
             padmakaṃ madhukaṃ drākṣā puṇḍarīkamathotpalaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.183">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.183</label>
            <caesura/>
             yavāṃ bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṃgā kāśmarīphalaṃ |
            <caesura/>
             nidadhyādapsuthāloḍya niśāpayasitantu tat |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.184">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.184</label>
            <caesura/>
             kṣaudreṇa yuktampivato jvaradāhau praśāmyataḥ |
            <caesura/>
             jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.185">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.185</label>
            <caesura/>
             keśarammātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutaṃ |
            <caesura/>
             śarkarādāḍimābhyāntu drākṣādāḍimayos tathā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.186">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.186</label>
            <caesura/>
             vairasyāddhārayetkalkaṅagaṇḍūṣañ ca yathāhitaṃ |
            <caesura/>
             saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakameva ca ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.187">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.187</label>
            <caesura/>
             kvāthayitvā pibetkvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvaraṃ |
            <caesura/>
             trikaṭunnāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.188">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.188</label>
            <caesura/>
             kauṭajañ ca phalaṃ hanyātsevyamānaṃ kaphajvare |
            <caesura/>
             kaṭukañcitrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.189">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.189</label>
            <caesura/>
             kuṣṭhammindrayavāmmūrvā paṭolañcāpi sādhitaṃ |
            <caesura/>
             pivenmaricasaṃyuktaṃ saguḍaṅkaphaje jvare ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.190"/>

          <l xml:id="SS.6.39.191"/>

          <l xml:id="SS.6.39.192">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.192</label>
            <caesura/>
             rājavṛkṣādivargasya kaṣāyammadhusaṃyutaṃ |
            <caesura/>
             kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle ca cāritaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.193">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.193</label>
            <caesura/>
             devadārvyabhayābhārgīvacāparpaṭanāgaraiḥ |
            <caesura/>
             pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.194">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.194</label>
            <caesura/>
             siddhametaḥkaṣāyāṃ tu hiṅgumākṣikaṃ saṃyutaṃ ||
            <caesura/>
             pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
            <caesura/>
             kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
            <caesura/>
             kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.195"/>

          <l xml:id="SS.6.39.196"/>

          <l xml:id="SS.6.39.197"/>

          <l xml:id="SS.6.39.198">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.198</label>
            <caesura/>
             saśarkarām akṣamātrāṅkaṭukāmuṣṇavāriṇā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.199">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.199</label>
            <caesura/>
             pītvā jvarajayej jantu kaphapittasamudbhavaṃ |
            <caesura/>
             kirātatiktam amṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.200">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.200</label>
            <caesura/>
             nitkvāthyapittānilaje tatkvāthaṃ saguḍaṃ pibet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.201">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.201</label>
            <caesura/>
             sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānn avacārayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.201.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.201.add1</label>
            <caesura/>
             vardhanair vāpi hīnasya hānai dharmavūcchritasya vā
            <caesura/>
             kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.201.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.201b</label>
            <caesura/>
             hīnasya vardhanaṃ hānirvṛddhayor iti niścayaḥ |
            <caesura/>
             hāpanādativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.201.add3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.201c</label>
            <caesura/>
             tatassamatvaṃ doṣāṇāmāyaṃ sthānakaphasya ca |
            <caesura/>
             tadvatsthānāṃ kriyāttadvatijvaravinirjayaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.202">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.202</label>
            <caesura/>
             vṛścīvavilvavarṣābhva payaścodakam eva ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.203">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.203</label>
            <caesura/>
             pacetkṣīrāvaśiṣṭantaddhanti sarvajvarātapi |
            <caesura/>
             udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsārameva ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.204ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.204ab</label>
            <caesura/>
             tatkṣīraśeṣāṅkathitam peyaṃ sarvajvarāpahaṃ |</l>


          <l xml:id="SS.6.39.208">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.208</label>
            <caesura/>
             anantāṃ vālakammustannāgaraṃ kaṭurohiṇīṃ |
            <caesura/>
             sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvā karṣasamannaraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.209">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.209</label>
            <caesura/>
             eṣa sarvajvarāṃ hanti dīpayet sa hutāśanaṃ |
            <caesura/>
             dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.210ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.210ab</label>
            <caesura/>
             ekaikaśo dvandvatyo vā jvaraghnāni vibhāvayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.204cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.204cd</label>
            <caesura/>
             nalavetasayor mūlaṃ mūrvayā suradārubhiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.210.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.210.add</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇāṅgāpi valadrākṣācandanair vāmayaṣṭibhiḥ |
            <caesura/>
             śvāsakāsāṅgaśūlārttampañcamūlena vā śritaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.205">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.205</label>
            <caesura/>
             haridrābhadramustā ca triphalā kaṭurohiṇīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.206">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.206</label>
            <caesura/>
             picumardapaṭolau ca devadārunididvikā |
            <caesura/>
             eṣāṅkaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.207">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.207</label>
            <caesura/>
             avipaktiprasekañ ca śopham paktimarocakaḥ |
            <caesura/>
             traiphalo vā samarppiṣṭaḥ kvātharmyayantridoṣaje |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.210cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.210cd</label>
            <caesura/>
             sarpimadhvabhayātailaṃ lehoyaṃ sarvajaṃ jvaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.211">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.211</label>
            <caesura/>
             śāntinnayettṛvadvāpi sakṣaudrāviṣamajvaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.212">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.212</label>
            <caesura/>
             ghṛtaplīhodaroktan tu hanyāa viṣamajvarāṃ ||
            <caesura/>
             guḍapragāḍhantriphalā pibed vā viṣamārditaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.213">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.213</label>
            <caesura/>
             guḍūcīmustadhātrīṇāṅkaṣāyamvā samākṣikaṃ |
            <caesura/>
             prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.214"/>

          <l xml:id="SS.6.39.215">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.215</label>
            <caesura/>
             sarpikṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalaṃ</l>

          <l xml:id="SS.6.39.216">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.216</label>
            <caesura/>
             pippalīvarddhamānaṃ vā pibetkṣīrarasāsanaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.217">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.217</label>
            <caesura/>
             tāmracūḍasya māṃsena pibed vā madyamuttamaṃ |
            <caesura/>
             tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtampacet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.218">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.218</label>
            <caesura/>
             tilvakāvāpam etad dhi viṣamajvaranāśanaṃ |
            <caesura/>
             tribhiś caturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhir vā samanvitaḥ |
            <caesura/>
             madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
            <caesura/>
             harītakyāś ca tat sarvan trividho yoga iṣyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.219"/>

          <l xml:id="SS.6.39.220"/>

          <l xml:id="SS.6.39.221"/>

          <l xml:id="SS.6.39.222"/>
          <l xml:id="SS.6.39.223"/>
          <l xml:id="SS.6.39.224"/>
          <l xml:id="SS.6.39.225"/>
          <l xml:id="SS.6.39.226"/>
          <l xml:id="SS.6.39.227"/>
          <l xml:id="SS.6.39.228"/>

          <l xml:id="SS.6.39.229">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.229</label>
            <caesura/>
             viḍiṅgamustatriphalāmañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.230">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.230</label>
            <caesura/>
             syāmailavālukailābhiś candanā maradāru ca ||
            <caesura/>
             barhiṣṭhakuṣṭharajanī parṇṇinī sārivādvaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.231">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.231</label>
            <caesura/>
             hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
            <caesura/>
             dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais saha | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.232ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.232ab</label>
            <caesura/>
             viṣamajvaraśvāsakāsagulmonmādajvarāpahaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.232cd"/>

          <l xml:id="SS.6.39.232.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.232.add1</label>
            <caesura/>
             etad eva haviḥ pakvāñ jīvanīyopasaṃsṛtaḥ |
            <caesura/>
             caturguṇena payasā mahākalpośam ucyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.232.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.232.add2</label>
            <caesura/>
             apasmāragṛhāśoṣaṃ klaivyakārśyamakīṅgītāḥ |
            <caesura/>
             ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.233"/>

          <l xml:id="SS.6.39.234"/>

          <l xml:id="SS.6.39.235"/>

          <l xml:id="SS.6.39.236"/>

          <l xml:id="SS.6.39.237"/>

          <l xml:id="SS.6.39.238"/>

          <l xml:id="SS.6.39.239"/>

          <l xml:id="SS.6.39.240"/>

          <l xml:id="SS.6.39.241"/>

          <l xml:id="SS.6.39.242"/>

          <l xml:id="SS.6.39.243"/>

          <l xml:id="SS.6.39.244"/>

          <l xml:id="SS.6.39.245">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.245</label>
            <caesura/>
             triphalāśīrasampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
            <caesura/>
             śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.246">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.246</label>
            <caesura/>
             citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
            <caesura/>
             kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.247">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.247</label>
            <caesura/>
             sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
            <caesura/>
             durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.248">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.248</label>
            <caesura/>
             rāsnākuṭajamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
            <caesura/>
             dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.249">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.249</label>
            <caesura/>
             parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhavicāraṇaṃ |
            <caesura/>
             pāṇḍuplīhāgnisādebhya etad eva hitaṃ paraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.250">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.250</label>
            <caesura/>
             dārvīpaṭolaṅkaṭukānnimvamvāsāphalatrikaṃ |
            <caesura/>
             durālabhāṃ parpaṭakāṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.251">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.251</label>
            <caesura/>
             prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayed dhi malastami |
            <caesura/>
             tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.252">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.252</label>
            <caesura/>
             kalkair bhūnimvakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ |
            <caesura/>
             sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.253">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.253</label>
            <caesura/>
             ghrāṇakarṇṇāṣṭhavartmatṛdmusverogavraṇāpahaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.254ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.254ab</label>
            <caesura/>
             kāmalājvaravaisarpagaṇḍamāpippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī | </l>

          <l xml:id="SS.6.39.254cd"/>

          <l xml:id="SS.6.39.254.add1">pippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
              <caesura/>
               kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣai sthirā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.254.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.254.add2</label>
            <caesura/>
             viṇṭhamāmalakendrākṣā opamālānidigṭhakā |
            <caesura/>
             sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.254.add3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.254.add3</label>
            <caesura/>
             kṣayakāsaśir aśūlapārśvaśūlaphaṇīśakāṃ|
            <caesura/>
             aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.255"/>

          <l xml:id="SS.6.39.256"/>

          <l xml:id="SS.6.39.257"/>

          <l xml:id="SS.6.39.258"/>

          <l xml:id="SS.6.39.259">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.259</label>
            <caesura/>
             nirviṣairbhujagairnāgairvinītairnṛpataskaraiḥ |
            <caesura/>
             trāsayed āgame cainantadahar bhojayen na ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.260">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.260</label>
            <caesura/>
             atyabhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
            <caesura/>
             madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.261">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.261</label>
            <caesura/>
             purāṇamvā ghṛtaṅkāmamudāramvā virecanaṃ |
            <caesura/>
             nirūhayedvā matimāṃ susvinnantadahannaraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.262">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.262</label>
            <caesura/>
             ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭham palaṅkaṣā | jāthapīgandha
            <caesura/>
             nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.263">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.263</label>
            <caesura/>
             baiḍālamvā sakṛdyojya vepamānasya dhūpane |
            <caesura/>
             pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.264"/>

          <l xml:id="SS.6.39.265">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.265</label>
            <caesura/>
             bhūtavidyāsamudiṣṭairvandhāveśanapūjanaiḥ |
            <caesura/>
             jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.266">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.266</label>
            <caesura/>
             abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.267">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.267</label>
            <caesura/>
             dānasvastyayanātithyaiṃrutpātagrahapīḍitaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.268">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.268</label>
            <caesura/>
             oṣadhīgandhaviṣajau viṣapītaprasādhanaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.269">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.269</label>
            <caesura/>
             jayetkaṣāyañ ca hitaṃ sarvagandhakṛtan tathā |
            <caesura/>
             nimvadārukaṣāyamvā hitaṃ saumanasantathā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.270">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.270</label>
            <caesura/>
             yavānnavikṛtī sarparmadyañ ca viṣame hitaṃ |
            <caesura/>
             sampūjayeddvijāṅgāś ca devamīśānamamvikāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.271">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.271</label>
            <caesura/>
             kaphavātotthayor enañjvarayoḥ śītapīḍite |
            <caesura/>
             diheduṣṇeṇa vargeṇa pariścoṣṇo vidhirhitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.272">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.272</label>
            <caesura/>
             siñcet susyoṣṇair athavā śuktagomūtramastubhiḥ |
            <caesura/>
             dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273</label>
            <caesura/>
             kṣāratailena vābhyaṅgassaśuktena vidhīyate|
            <caesura/>
             pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273a</label>
            <caesura/>
             nditaṣṇasakṛcchra gudhitānilatvāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273b</label>
            <caesura/>
             jīrṇṇāsane kupyati vātagulmavidāhakāle śvasanasya pittāt |
            <caesura/>
             gulmaḥ kaphāmūrcchati bhuktamātre sacvāsuvelāsu ca sannipāte ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273c">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273c</label>
            <caesura/>
             strīṇān tu yaḥ śoṣitakopagulmaḥ sa yonimūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
            <caesura/>
             yonyā parisrāvamaniṣṭagaṃndhaṃ viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273d">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273d</label>
            <caesura/>
             vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktāṃ snehavirecanaiḥ |
            <caesura/>
             upācared yathā kaṃlāṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273e">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273e</label>
            <caesura/>
             pittagulmāditaṃ pītaṃ kākolyādi kṛtaṃ ghṛtaṃ
            <caesura/>
             viriktamapuraiyogairnirūhaissamupācaret ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273f">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273f</label>
            <caesura/>
             śleṣmagurlmārditaṃ pippalyādi ghṛtena tu |
            <caesura/>
             tīkṣṇairviriktaṃ tadbhāvairnirūhaiḥ sam upakramet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273g">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273g</label>
            <caesura/>
             sannipātotthite gulme tridoṣaghnā vidhihitaḥ |
            <caesura/>
             pittavadraktagulminyāḥ</l>

          <l xml:id="SS.6.39.273h">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.273h</label>
            <caesura/>
             bhyaṅgassaśuktena vidhīyate |
            <caesura/>
             pānamāragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.274">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.274</label>
            <caesura/>
             avagāhasukhoṣṇaś ca vātaghnaṃ kvāthayojite |
            <caesura/>
             jitvā śītaṃ kramairevaṃ sukhoṣṇajalasecitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.275">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.275</label>
            <caesura/>
             prācāraurṇṇikakārpāsakauṣeyāṃvarasaṃbhṛtaṃ |
            <caesura/>
             śāyayeṅglānadeham vā kālāguruvibhūṣitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.276">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.276</label>
            <caesura/>
             payodharākuśalā navayauvanāḥ |
            <caesura/>
             gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.277"/>

          <l xml:id="SS.6.39.278"/>

          <l xml:id="SS.6.39.279"/>

          <l xml:id="SS.6.39.280">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.280</label>
            <caesura/>
             prahlādenañ cāsya vijñāya tās trīr apanayet punaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.281">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.281</label>
            <caesura/>
             bhojayed dhitamannañ ca tathā sukhamavāpnuyāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.282">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.282</label>
            <caesura/>
             dāhābhibhūte tu vidhiṅkuryāddāhavināśanīṃ |
            <caesura/>
             madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.283">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.283</label>
            <caesura/>
             dāhajvarārttammatimāṃ vāmayetkṣiprameva tu |
            <caesura/>
             śatadhautaghṛtābhyaktandihedvāyavasaktubhiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.284">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.284</label>
            <caesura/>
             kolāmalakasaṃyuktairdhānyāmlena ca vuddhimāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.285">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.285</label>
            <caesura/>
             amlapiṣṭaissuśītair vā palāśatarujair dihet |
            <caesura/>
             vadarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.286">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.286</label>
            <caesura/>
             yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā maṃjiṣṭhārdhapalantathā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.287">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.287</label>
            <caesura/>
             aṃvlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprastham vipācayet |
            <caesura/>
             etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.288">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.288</label>
            <caesura/>
             nyagrodhādir gaṇo yaś ca kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ |
            <caesura/>
             utpalādirgaṇo yaś ca piṣṭair vātaiḥ pralepayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.289">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.289</label>
            <caesura/>
             tatkaṣāyāmlasaṃyuktā snehāś cābhyañjane hitāḥ |
            <caesura/>
             teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.290">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.290</label>
            <caesura/>
             dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtyamānavaṃ |
            <caesura/>
             pradihyātchatadhautena sarpiṣā candanena vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.291">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.291</label>
            <caesura/>
             glānamvā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ |
            <caesura/>
             dukūlakṣaumasamvītāścandanārdrapayodharāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.292">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.292</label>
            <caesura/>
             vibhratyaḥ sragvicitrās tu maṇihāravibhūṣitāḥ |
            <caesura/>
             bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhaissukhaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.293">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.293</label>
            <caesura/>
             prahlādanañca vijñāya tā strīrapanayetpunaḥ |
            <caesura/>
             bhojayeddhitamaṃnañ ca tathā sukhamavāpnuyāt ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294</label>
            <caesura/>
             gamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu ||
            <caesura/>
             dirnimvārataran tad dhi jva</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294a</label>
            <caesura/>
             bhārgīśārivādvayacitrakaiḥ |
            <caesura/>
             dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294b</label>
            <caesura/>
             mūtrāśakṛdrase tulye dadhimūtra yathāyutaṃ |
            <caesura/>
             pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakam |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294c">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294c</label>
            <caesura/>
             gulmapāṃḍāmayekāsaṃ kāmalām udarāṇi ca |
            <caesura/>
             arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaram |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294d">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294d</label>
            <caesura/>
             grahā na lakṣmīpādhmānaṃ pītaṃ caitad vyapohati |
            <caesura/>
             vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294e">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294e</label>
            <caesura/>
             tad api jvarapāṇḍutvaśoṣāpasmārajighṛtaṃ |
            <caesura/>
             triphalā saptalānimbapaṭolīvṛṣaśārivā |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294f">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294f</label>
            <caesura/>
             kuṭajatvaḍphalāmpāṭhā saptāhasumanāvṛtā |
            <caesura/>
             vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294g">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294g</label>
            <caesura/>
             haridrāpippalaṃ tv aiva piṣṭaiḥ karṣasamaiḥ pacet
            <caesura/>
             jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamajvaranāśanaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294h">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294h</label>
            <caesura/>
             kāse śvāse pratiśyāye raktapitte bhagandare |
            <caesura/>
             pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdrauge vātaśoṇite |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294i">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294i</label>
            <caesura/>
             pittagulmaikacauraiva kāmalāyāñ ca pūjitaṃ |
            <caesura/>
             śīlayet maguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.294j">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.294j</label>
            <caesura/>
             hy atapradhānapittan tu svastho janayati jvaraṃ |
            <caesura/>
             pibed ikṣurasān tatra śītamvā śarkarodakaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.295"/>

          <l xml:id="SS.6.39.296"/>

          <l xml:id="SS.6.39.297"/>

          <l xml:id="SS.6.39.298"/>

          <l xml:id="SS.6.39.299"/>

          <l xml:id="SS.6.39.300"/>

          <l xml:id="SS.6.39.301"/>

          <l xml:id="SS.6.39.302"/>

          <l xml:id="SS.6.39.303"/>

          <l xml:id="SS.6.39.304"/>

          <l xml:id="SS.6.39.305"/>

          <l xml:id="SS.6.39.306"/>

          <l xml:id="SS.6.39.307"/>

          <l xml:id="SS.6.39.308"/>

          <l xml:id="SS.6.39.309"/>

          <l xml:id="SS.6.39.310"/>

          <l xml:id="SS.6.39.311"/>

          <l xml:id="SS.6.39.312"/>

          <l xml:id="SS.6.39.313"/>

          <l xml:id="SS.6.39.314"/>

          <l xml:id="SS.6.39.315"/>

          <l xml:id="SS.6.39.316"/>

          <l xml:id="SS.6.39.317"/>

          <l xml:id="SS.6.39.318"/>

          <l xml:id="SS.6.39.319">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.319</label>
            <caesura/>
             śāliṣaṣṭikayoś cānnaṃ kṣīreṇāplutam aśnuyāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.320">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.320</label>
            <caesura/>
             ghṛta dvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu vai |
            <caesura/>
             tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.320.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.320.add1</label>
            <caesura/>
             tadeva śūnyaśirasāṃ sarpir nnastam prayojayet |
            <caesura/>
             śleṣmeṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pibet |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.320.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.320.add2</label>
            <caesura/>
             mūrcchāyām iti nidrāyāṃ kuryāc chītavivarjitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.321">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.321</label>
            <caesura/>
             dhātūṃ saṃkṣobhayeddoṣo mokṣakāle valīyasi |
            <caesura/>
             tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.322">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.322</label>
            <caesura/>
             svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūpāko mukhasya ca |
            <caesura/>
             kṣvavathuś cānna lipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.39.323"/>

          <l xml:id="SS.6.39.324">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.39.324</label>
            <caesura/>
             vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād antasambhavā |
            <caesura/>
             dantako hy eṣa manyānā jvara ity upadiśyate iti ||</l>
        </div>

        <div n="40" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 40: draft edition based on MS K]</head>

          <l xml:id="SS.6.40.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.1</label>
            <caesura/>
             athāto 'tīsārapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.2"/>

          <l xml:id="SS.6.40.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.3</label>
            <caesura/>
             gurvanti ṣyandirukṣṇoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
            <caesura/>
             viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.4</label>
            <caesura/>
             yuktai |
            <caesura/>
             śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.5</label>
            <caesura/>
             jalābhiramaṇair vegavighātaiḥ krimikopataḥ |
            <caesura/>
             nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.6</label>
            <caesura/>
             saṃśamyāpātvātur agnipravaddhaḥ śakṛbhigro vāyunādhaḥ praṇunnaḥ |
            <caesura/>
             saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti </l>

          <l xml:id="SS.6.40.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.7</label>
            <caesura/>
             ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
            <caesura/>
             kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.8</label>
            <caesura/>
             doṣāvasthā tasya naikaprakārāḥ | kāle kāle vyādhitānāṃ bhavanti ||
            <caesura/>
             hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.9</label>
            <caesura/>
             viṭsaṅgam ādhmānam athāvipāko bhaviṣyatasya puras sarāṇi |
            <caesura/>
             śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.10</label>
            <caesura/>
             māṃsādakāraśavedān vikṛṣṇam uṣṇan dravāśya nīlopamam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.11ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.11ab</label>
            <caesura/>
             pittāt pītaharitaṃ lohitaṃ vā tṛṣṇāṃ mūrcchādāhapākopapannaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.11cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.12ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.12ab</label>
            <caesura/>
             śuklaṃ sāndraṃ sakaphaṃ śleṣmaṇā tu viśrāṃ go hṛṣṭarobhā manuṣyaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.12cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.13</label>
            <caesura/>
             sarvātmaka sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchām caiṣo vālavṛddheṣ evasādhyaḥ |
            <caesura/>
             tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.14</label>
            <caesura/>
             koṣṭhaṃ gatvā vipram uṣṇa praṇadyas tās taṃ raktāt kākaṇanti prakāśa¦ |
            <caesura/>
             mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.15</label>
            <caesura/>
             śokotpanno duścikitsyotisāmātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ |
            <caesura/>
             āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayantu | koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.16</label>
            <caesura/>
             nānāvarṇaś cātimātraṃ su ṣaṣṭham etad vadanti | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.17</label>
            <caesura/>
             mayicchamebhidoṣair vānyastamayni ga ti |
            <caesura/>
             purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.18</label>
            <caesura/>
             etānye va tu liṅgāni viparītāni yasya vaiḥ |
            <caesura/>
             lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.19</label>
            <caesura/>
             || mañjayakṛdveśavārāmvutailaṃ sarpiḥ kṣaudraṃ kṣīrarūpaṃ snavet¦ |
            <caesura/>
             mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.20</label>
            <caesura/>
             rājīmadvā candrikaiḥ santatam vā pūyadrakaś cāś ca
            <caesura/>
             hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.21</label>
            <caesura/>
             asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutaṃ |
            <caesura/>
             gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.22"/>

          <l xml:id="SS.6.40.23"/>

          <l xml:id="SS.6.40.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.24</label>
            <caesura/>
             āmapakvakramaṃ hitvā nātīsāre kriyā mataḥ |
            <caesura/>
             ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.25</label>
            <caesura/>
             hitaṃ laṅghānamevādau rsarūpeṣu dehinā¦ |
            <caesura/>
             tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.26"/>

          <l xml:id="SS.6.40.27ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.27ab</label>
            <caesura/>
             kāryaś cānaśanaṃ syānte dravaṃ laghu ca bhojana¦ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.28"/>

          <l xml:id="SS.6.40.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.29</label>
            <caesura/>
             doṣastambhanam agre tu na kartavyam vijānatā |
            <caesura/>
             tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān </l>

          <l xml:id="SS.6.40.30.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.30.add</label>
            <caesura/>
             nāme saṅguruṇaṃ dadyād atisāra keṣañcanaḥ |
            <caesura/>
             akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.30</label>
            <caesura/>
             daṇḍakālasakātmānaśophodarabhagandarāḥ |
            <caesura/>
             kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.31"/>

          <l xml:id="SS.6.40.32"/>

          <l xml:id="SS.6.40.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.33</label>
            <caesura/>
             stokastokaṃ vivaddham vā saśūlaṃ yotisāryate |
            <caesura/>
             abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.28cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.28cd</label>
            <caesura/>
             haridrādīm vacādim vātasmād ādau piven naraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.27cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.27cd</label>
            <caesura/>
             galayuṣayayavāgūbhiḥ pippalyādiś ca yo jayeta | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.34"/>

          <l xml:id="SS.6.40.35ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.35cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.35cd</label>
            <caesura/>
             devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayā || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.36</label>
            <caesura/>
             abhayā dhānyakam mustām pippalī nāgarām vacā |
            <caesura/>
             pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.37</label>
            <caesura/>
             mustaṃ parpakaṃ śuṇṭhī vacā sātiviṣābhayā |
            <caesura/>
             vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.38"/>

          <l xml:id="SS.6.40.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.45</label>
            <caesura/>
             mahauṣadham ativiṣā mustā cetyāma pācanāḥ |
            <caesura/>
             ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.46</label>
            <caesura/>
             dhānyāmloṣṇāmbumadhyānāṃ pibeda anyatamena vā |
            <caesura/>
             niṣkvāthāṃ vā pibed eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojitā¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.63">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.63</label>
            <caesura/>
             mustaṃ kuṭajavījāni bhūnim ca sadurālabha¦ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.64">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.64</label>
            <caesura/>
             uśīraṃ candanaṃ lodhrāṃ nāgaraṃ nīlam utpala¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.65">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.65</label>
            <caesura/>
             pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phala¦ |
            <caesura/>
             phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.71.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.71A</label>
            <caesura/>
             catvāra ete yogās syuḥ pakvātīsāranāśanāme ||
            <caesura/>
             uktāmayopayojyās te sakṣaudrās taṇḍulāṃbunā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.39</label>
            <caesura/>
             mūrvā nirdahanī pāṭhā trikaṭu gajapippalī |
            <caesura/>
             kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.40</label>
            <caesura/>
             elā śārivakaṃ kuṣṭhaṃ haridre śukraja yavā |
            <caesura/>
             meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.41</label>
            <caesura/>
             vṛkṣādanī vīratarāṃ vṛhatyau dve sahe tathā ||
            <caesura/>
             aralutvataindukī ca dāḍimantar va | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.41.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.41.add</label>
            <caesura/>
             sālasārādinirho lavaṇāni tathaiva ca |
            <caesura/>
             yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.42ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.42ab</label>
            <caesura/>
             pāṭhā tejavatī musto pippalīkauṭajaṃ phalaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.40.42cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.43"/>

          <l xml:id="SS.6.40.44"/>

          <l xml:id="SS.6.40.46.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.46.add</label>
            <caesura/>
             surāpānyamla sīnāṃ pibed anyatareṇa tu |
            <caesura/>
             niskvāthaṃ vāpi pibed eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.47"/>

          <l xml:id="SS.6.40.48ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.48cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.48cd</label>
            <caesura/>
             harītakīm ativiṣāṃ hiṅgu sauvarcālaṃ vacā¦ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.49">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.49</label>
            <caesura/>
             pibet sukhāṃvunā janturāmātīsārapīḍitaḥ |
            <caesura/>
             paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.50">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.50</label>
            <caesura/>
             viḍaṅganātha kuṣṭhaś ca pibed vāpi sukhāmvunā ||
            <caesura/>
             śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.51.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.51.add</label>
            <caesura/>
             yogādārau teyo karāḥ smṛtāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.51">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.51</label>
            <caesura/>
             lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī ||
            <caesura/>
             citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.52">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.52</label>
            <caesura/>
             hiṅguvṛkṣakavījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
            <caesura/>
             paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.53">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.53</label>
            <caesura/>
             vacā kuṭakavījāni yor othaṃ pañcamo mataḥ |
            <caesura/>
             ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.54.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.54.add</label>
            <caesura/>
             payasyāṃn kāṣmamustām cāviṃ matibhadrasāhvayā¦ |
            <caesura/>
             kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.54">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.54</label>
            <caesura/>
             nivṛtteṣvāsaśūleṣu yasyā na praguṇonilaḥ |
            <caesura/>
             stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.55">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.55</label>
            <caesura/>
             sakṣāralavaṇaiyuktm mandāgni prapibed ghṛta¦ |
            <caesura/>
             kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.56">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.56</label>
            <caesura/>
             sarpiracchaṃ pibed vāpi śūlātusāraśāntaye |
            <caesura/>
             dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.57">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.57</label>
            <caesura/>
             secavya pippalīmūlaṃ dāḍimair vā jagarditaḥ |
            <caesura/>
             nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.58">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.58</label>
            <caesura/>
             tūkṣṇoṣṇa varjyametan tu vidadhyāt pittaje vidhi¦ |
            <caesura/>
             yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.59">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.59</label>
            <caesura/>
             valayor aṃ śumatyām ca śvadraṃṣṭāvṛhatīṣu ca |
            <caesura/>
             śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.60">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.60</label>
            <caesura/>
             mudgādiṣu ca yuṣāṃ syurdravyairetiḥ susaṃskṛtāḥ |
            <caesura/>
             mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.61"/>

          <l xml:id="SS.6.40.62"/>

          <l xml:id="SS.6.40.66"/>

          <l xml:id="SS.6.40.67"/>

          <l xml:id="SS.6.40.68">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.68</label>
            <caesura/>
             yadā pakvopyatīsāra saraty evaṃ murhumurhuḥ |
            <caesura/>
             grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.69">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.69</label>
            <caesura/>
             samaṅgā dhātakīpuṣpaṃsamvaṣṭhālodhram eva ca |
            <caesura/>
             śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.69.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.69.add</label>
            <caesura/>
             samaṅgā dhātakīlodhravṛkṣadāḍimayosvacau | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.70">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.70</label>
            <caesura/>
             āmrāsthimadhyalodhrañ ca vilvamadhyapriyaṅgavaḥ |
            <caesura/>
             madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.71">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.71</label>
            <caesura/>
             catvāra ete yogā syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
            <caesura/>
             uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.72">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.72</label>
            <caesura/>
             mustākaṣāyam ekaṃ vā peyam madhusamāyutaṃ |
            <caesura/>
             lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.73">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.73</label>
            <caesura/>
             padhmāṃ samāṅgāṃ madhukaṃ vilvajaṃvuśalāṭubhiḥ |
            <caesura/>
             pibet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.74">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.74</label>
            <caesura/>
             kacchagamūlakalkaṃ vāpyudumvaraphalopama¦ |
            <caesura/>
             payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.75">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.75</label>
            <caesura/>
             pakvātīsāra yogoyaṃ japet pītaṃ saśoṇita¦ |
            <caesura/>
             nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.76ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.76ab</label>
            <caesura/>
             naraṃ rūkṣam evekṣāgniṃ sakṣāraṃ pācayed dhṛta¦ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.76cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.77"/>

          <l xml:id="SS.6.40.78"/>

          <l xml:id="SS.6.40.79ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.79cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.79cd</label>
            <caesura/>
             payastailaś ca madhu ca kamvilvajaṃvu pivec chūlairūpadrutaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.80">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.80</label>
            <caesura/>
             sitājamodakaṭvāṅgamadhukairavacūrṇṇitaḥ |
            <caesura/>
             avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.81">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.81</label>
            <caesura/>
             nānāvarṇam atīsāraṃ puṭapākair upācareta |
            <caesura/>
             tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.82ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.82cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.82cd</label>
            <caesura/>
             mṛdāvaliptaṃ sukṛtam aṅgāreṣv avakulayeta | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.83">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.83</label>
            <caesura/>
             svinnam udhṛtya niṣpīḍya rasam ādāya tan tataḥ |
            <caesura/>
             śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.84">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.84</label>
            <caesura/>
             jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ vṛtteṣu kārayet |
            <caesura/>
             tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.85">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.85</label>
            <caesura/>
             nyagrodhādhitvacākalkaiḥ pūrvavaccāvakulayeta |
            <caesura/>
             rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.86ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.86ab</label>
            <caesura/>
             śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayed udarāmaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.86cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.87"/>

          <l xml:id="SS.6.40.88ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.88cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.88cd</label>
            <caesura/>
             evaṃ praroha kurvītanya yopādhyair vicakṣaṇaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.89ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.89ab</label>
            <caesura/>
             puṭapākān yathāyogāṃ jāṅgalopahitāṃ śubhā¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.89cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.90">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.90</label>
            <caesura/>
             kauṭajaṃ phāṇitaś cāpi haṃntyatīsāramojasā |
            <caesura/>
             amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pi aralutvak priyaṅgu ca madhukadāḍimāṅkurāṃ |
            <caesura/>
             āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pibet | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.91"/>


          <l xml:id="SS.6.40.93ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.93ab</label>
            <caesura/>
             sarvātīsārān tāṃ hi hanti pakvānaśaṃśayaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.93cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.94"/>

          <l xml:id="SS.6.40.95"/>

          <l xml:id="SS.6.40.96"/>

          <l xml:id="SS.6.40.97"/>

          <l xml:id="SS.6.40.98ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.98cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.98cd</label>
            <caesura/>
             kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñita¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.99">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.99</label>
            <caesura/>
             niśāparyuṣitam peyam sākṣikeśasamāyuta¦ |
            <caesura/>
             vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.100">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.100</label>
            <caesura/>
             saraktapittaś ca payaḥ pibet tṛṣṇā samānvitaḥ |
            <caesura/>
             yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣu ta¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.101">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.101</label>
            <caesura/>
             cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhārāna sādhita¦ |
            <caesura/>
             doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.102ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.102ab</label>
            <caesura/>
             hitaṃ snehavireko vā vastayaḥ picchilāś ca ye | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.102cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.103">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.103</label>
            <caesura/>
             śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇita¦ |
            <caesura/>
             prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.104">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.104</label>
            <caesura/>
             kṣīraśuklāśritaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkara¦ |
            <caesura/>
             dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.105">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.105</label>
            <caesura/>
             saṃyuktam bhadrarohiṇyā pakvam peyāvimiśrita¦ |
            <caesura/>
             tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.106">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.106</label>
            <caesura/>
             gaurave vamanam pathyaṃ yasya syāt pravalaḥ kaphaḥ |
            <caesura/>
             jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.107ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.107cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.107cd</label>
            <caesura/>
             kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sadā cāpy ānuvāmana¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.108"/>

          <l xml:id="SS.6.40.109">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.109</label>
            <caesura/>
             gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
            <caesura/>
             tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.110">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.110</label>
            <caesura/>
             dadhimaṇḍasurāvilvasiddhaṃ tailaṃ samārute |
            <caesura/>
             bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.111ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.111cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.111cd</label>
            <caesura/>
             rujayāś cāpy aśāmyāṃ tvāpicchāvastidhīyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.112">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.112</label>
            <caesura/>
             prāyena gudadaurvalyaṃ dīrghakālātisāriṇā¦ |
            <caesura/>
             bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.113">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.113</label>
            <caesura/>
             kapitthaśālmalīphañjīvaṭākārpāsidāḍimā |
            <caesura/>
             yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.114"/>

          <l xml:id="SS.6.40.115"/>

          <l xml:id="SS.6.40.116"/>

          <l xml:id="SS.6.40.117ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.117cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.117cd</label>
            <caesura/>
             yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvāṃ paś cādvā pratisāryate || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.118">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.118</label>
            <caesura/>
             sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpis sādhitam payaḥ pibet saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya
            tat | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.119ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.119ab</label>
            <caesura/>
             navanītam ato lihyāt cakraṃ yena piven naraḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.115cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.115cd</label>
            <caesura/>
             tilakalko hitaś cāpi modgau mudgarasas tathā || </l>


          <l xml:id="SS.6.40.119cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.119cd</label>
            <caesura/>
             piyālaśallakījamvuśālmalītiniśatvacaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.120">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.120</label>
            <caesura/>
             kṣīre śamṛditā pītās sakṣaurdrā raktanāśanāḥ |
            <caesura/>
             madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śārivā¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.121ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.122">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.122</label>
            <caesura/>
             pibet padmāś ca dugdhenac chāronāsṛk praśāntaye ||
            <caesura/>
             śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.123ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.123ab</label>
            <caesura/>
             tilāḥ kṛṣṇās samapraṣṭyāhvā samaṅgā cotpalāni ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.121cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.121cd</label>
            <caesura/>
             maṃjiṣṭhāśarkarā lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.122.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.122.add</label>
            <caesura/>
             pibed padmāś ca dugdhenac chāgenāsṛkpraśāntaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.123cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.123cd</label>
            <caesura/>
             lodhran tilātamo ca rasān tathaiva madhukāryaṇaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.124">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.124</label>
            <caesura/>
             kacchurā tilakalkaś ca yogām catvāra eva ca |
            <caesura/>
             ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.126">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.126</label>
            <caesura/>
             vasavānāṃ ghṛtalājacūrṇasitāmadhu |
            <caesura/>
             saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.125">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.125</label>
            <caesura/>
             drave sarakto sarati vālavilvaṃ saphāṇitaṃ |
            <caesura/>
             sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.129"/>

          <l xml:id="SS.6.40.130">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.130</label>
            <caesura/>
             dīptāgnimcāṣyatīsāre vardhamāna valāmvite |
            <caesura/>
             kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.131">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.131</label>
            <caesura/>
             atha vairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
            <caesura/>
             yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.132">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.132</label>
            <caesura/>
             dīptāgnirḥ purīṣā yaḥ sūvecchanasavedana¦ |
            <caesura/>
             pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.133">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.133</label>
            <caesura/>
             svinnām vā guḍatailanabhakṣayed vadarāṇi vā |
            <caesura/>
             sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.134">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.134</label>
            <caesura/>
             dadhnopayujya kulmāṣām śvetām anupibet surā¦ |
            <caesura/>
             śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.135">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.135</label>
            <caesura/>
             vipācya śodako vec ca mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye ||
            <caesura/>
             saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.136">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.136</label>
            <caesura/>
             bhojanārthe pradātavyo dadhiḍādāmasārivaḥ |
            <caesura/>
             guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.137ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.137ab</label>
            <caesura/>
             vaṣka saraś ca yamake bhṛṣṭo varcaḥ kṣaye hitaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.137cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.137ef"/>

          <l xml:id="SS.6.40.138">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.138</label>
            <caesura/>
             vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ valāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya |
            <caesura/>
             pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.139ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.139ab</label>
            <caesura/>
             pravāhikā vātakṛtās saśūlāḥ pittāt sadāhā sakaphā kaphāc ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.127">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.127</label>
            <caesura/>
             vilvamadhyo samadhukaṃ śarkarācūrṇṇasaṃyuta¦ |
            <caesura/>
             taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.128">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.128</label>
            <caesura/>
             yogān varāṃ grāhikam cāyin kuryāt kṣaudraśarkarāṃ |
            <caesura/>
             nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.130.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.130.add</label>
            <caesura/>
             dīptāśauvāṣpatīsāra vivardhati valāgnite |
            <caesura/>
             triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.139cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.139cd</label>
            <caesura/>
             saśoṇitā śoṇitasambhavā yā rūkṣaprabhavā matā tu | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.140">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.140</label>
            <caesura/>
             tāsām atīsāravadādiśec ca liṅgaṃ krame ś cā samudbhavānāṃ ||
            <caesura/>
             na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.141">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.141</label>
            <caesura/>
             tāḥ kṣīrasamevāśu śṛtaṃ nihanti tailan tilāḥ picchilavastastayam ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.142"/>

          <l xml:id="SS.6.40.143-144">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.143-144</label>
            <caesura/>
             kṣīreṇa cāsthāpanam agryam ukta dvipañcamūlīkvathitena śūle ||
            <caesura/>
             pravāhikāyāś ca samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
            <caesura/>
             vātaghnavargamadhureṣu caiva tailaś ca siddhaṃ hitamannapāne |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.145">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.145</label>
            <caesura/>
             lodhraṃ viḍaṃ vilvaśalāṭu caiva lihyac ca taina kaṭutrikāḍhyaṃ |
            <caesura/>
             dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.146">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.146</label>
            <caesura/>
             sutaptakupyan kvathitena vāpi kṣīreṇa śītena madhuplutenaṃ |
            <caesura/>
             kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.147">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.147</label>
            <caesura/>
             vātaghnasaṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍām cāpy upayojayīt |
            <caesura/>
             khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.148">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.148</label>
            <caesura/>
             eṇāvyajanāś ca vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdham piśitāni khādeta |
            <caesura/>
             medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.149">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.149</label>
            <caesura/>
             khādeta pradehaiḥ śikhilāvarjarvā yūṣaiś ca mukhyair dadhibhiś ca bhuṃjeta |
            <caesura/>
             māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ | </l>


          <l xml:id="SS.6.40.150"/>

          <l xml:id="SS.6.40.150.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.150.add1</label>
            <caesura/>
             viḍaṃ duḍaṃ vilvasalāṭu caiva lihyāc ca taila na kaṭutrikādya |
            <caesura/>
             rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.151"/>


          <l xml:id="SS.6.40.151.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.151.add2</label>
            <caesura/>
             pravāham ānāya hitā yavāgūrāpnuyānaṃ payasā hitam vā |
            <caesura/>
             ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan | </l>


          <l xml:id="SS.6.40.152.add3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.152.add3</label>
            <caesura/>
             syaṣṭinocchāpyatatonuvāsyatailena kākoligaṇaśritena | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.152ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.152ab</label>
            <caesura/>
             rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhaven nara¦ |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.152.add4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.152.add4</label>
            <caesura/>
             tailaṃ sāvāhāryeṣumekeṅganuvāsana | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.152cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.152cd</label>
            <caesura/>
             yathā yathā tailaṃ syāt tatrahā śāmyati mārutaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.153ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.153ab</label>
            <caesura/>
             praśānte mārute cāsya śānti yāti pravāhikā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.153cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.154">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.154</label>
            <caesura/>
             pāṭhājamodaukuṭajasya vījaṃ śuṇṭhī samā māgadhikāś ca piṣṭāḥ |
            <caesura/>
             sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.155.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.155.add</label>
            <caesura/>
             pittān śikāyāṃ madhukaṃ sitāś ca mayiś ca va karasaṃyutaś ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.155">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.155</label>
            <caesura/>
             līḍhvātha sakṣaudrasamam pibed vā jamvurādāmalakāc ca kalka¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.156.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.156A</label>
            <caesura/>
             sitādavikṣaudrayutan tathauva vilvan na tadāka dāḍimaś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.40.157.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.157A</label>
            <caesura/>
             nilāṃ sayaṣṭīmadhukaṃ sītāś ca kṣaudrā taṇḍulapācanena | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.158.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.158A</label>
            <caesura/>
             sarpirvi vaṃdhe bhṛśe dāha mūvipācyadugdhaṃ na lavate sābhyāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.159.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.159.add</label>
            <caesura/>
             mūlaiḥ payasotpala yaṣṭikāmīvidāryakāśrmarya valāsamataiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.160.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.160.add</label>
            <caesura/>
             deyā ghṛtakṣaudrayutonuvāsaghṛtena cānte madhukaśritena | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.161.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.161A</label>
            <caesura/>
             pittānmikārasaḥ sapayātha vimiśritas tu | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.162"/>

          <l xml:id="SS.6.40.162.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.162.add</label>
            <caesura/>
             padmāṃ samadmvuja dhātakībhiḥ kalkī kṛtābhir madhusaṃyutābhiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.163.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.163A</label>
            <caesura/>
             śāmyan tathaivaṃ na tasya samaṅgā padmā payaḥ pādapayota kīrtiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.164"/>

          <l xml:id="SS.6.40.164.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.164.add</label>
            <caesura/>
             pakvāpayovilvakapītanāmbhamo yā sarpimayunāru | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.165"/>

          <l xml:id="SS.6.40.165.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.165.add</label>
            <caesura/>
             etatc chite naiva ghṛtena samyaśaye caivam upaiti śānhi¦ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.166"/>

          <l xml:id="SS.6.40.156ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.156cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.156cd</label>
            <caesura/>
             laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayueṣu || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.157">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.157</label>
            <caesura/>
             hitāya nityaṃ vitaredvibhokṣaṃ yogāṃs ca tāṃ stāṃ bhiṣapramattaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.158">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.158</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇāpanayanī ladhvī dīpanī vastiśodhanī |
            <caesura/>
             jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.169.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.169A</label>
            <caesura/>
             vāgūsarvadā hitā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.158cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.158cd</label>
            <caesura/>
             rau kṣānpravṛttatīsārakriyāsnigdhā vidhīyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.159ab"/>

          <l xml:id="SS.6.40.159cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.159cd</label>
            <caesura/>
             raukṣān grahanimitte ca śokaje śoka nāśanī | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.160ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.160ab</label>
            <caesura/>
             viṣārśaḥ krimisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.160cd"/>

          <l xml:id="SS.6.40.161">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.161</label>
            <caesura/>
             samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvvam pittam upācaret |
            <caesura/>
             jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ | </l>
          
          <l xml:id="SS.6.40.163"/>

          <l xml:id="SS.6.40.172.add">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.172A</label>
            <caesura/>
             yasyoccārād vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
            <caesura/>
             dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.167">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.167</label>
            <caesura/>
             atisāre nivṛtte pi mandāgner ahitāśinaḥ |
            <caesura/>
             bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.168">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.168</label>
            <caesura/>
             tasmāt kāryaḥ parīhārasmātīsāre viriktavat | yāvan na prakṛtisthassyoddoṣataḥ prāṇatas
            tathā || </l>

          <l xml:id="SS.6.40.169">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.169</label>
            <caesura/>
             ṣaṣṭhī kalā pittadharā yā pūrvam parikīrttitā |
            <caesura/>
             pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.170">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.170</label>
            <caesura/>
             grahaṇyā valam agnir hi sa cāpi grahaṇī śritaḥ |
            <caesura/>
             tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.171">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.171</label>
            <caesura/>
             ekaikaśas sarvam ca caithair atyartham ucchritaiḥ |
            <caesura/>
             sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.172">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.172</label>
            <caesura/>
             pakvam vā sarūjapūtirmurhurvaddhaṃ murhurdrava¦ |
            <caesura/>
             grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.173">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.173</label>
            <caesura/>
             tasyotpattau sadāhonna sadānālasya tṛṭklamāḥ |
            <caesura/>
             valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.174">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.174</label>
            <caesura/>
             athā jāte bhavej jantoḥ ḥ |
            <caesura/>
             nichardijvarārocakadāhavān | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.175">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.175</label>
            <caesura/>
             udgirec chuktatiktāmlatasya dhūmāmagandhimāṃ |
            <caesura/>
             prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.176">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.40.176</label>
            <caesura/>
             vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśodaramastakaiḥ |
            <caesura/>
             pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphā tribhyas trilakṣaṇaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.40.177"/>
          <l xml:id="SS.6.40.178"/>
          <l xml:id="SS.6.40.179"/>
          <l xml:id="SS.6.40.180"/>
          <l xml:id="SS.6.40.181"/>
          <l xml:id="SS.6.40.182ab"/>
          <l xml:id="SS.6.40.182cd"/>

        </div>

        <div n="41" type="adhyāya">

          <head xml:lang="en">[Adhyāya 41: draft edition based on MS K and the portion missing in K
            is based on H]</head>

          <l xml:id="SS.6.41.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.2"/>

          <l xml:id="SS.6.41.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.3</label>
            <caesura/>
             anekadoṣānugato vahurogāgamaḥ |
            <caesura/>
             durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.4</label>
            <caesura/>
             saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
            <caesura/>
             kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.5</label>
            <caesura/>
             rājñas caṃdramaso yasmād abhūdeṣa kilāmayaḥ |
            <caesura/>
             tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.6</label>
            <caesura/>
             sa vyastair jayate doṣair iti kecid vadanti hi ||
            <caesura/>
             ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.7</label>
            <caesura/>
             kriyāṇāś cāvibhāgena prāgevotpādanena ca |
            <caesura/>
             eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.8</label>
            <caesura/>
             udre kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti ha |
            <caesura/>
             kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.9</label>
            <caesura/>
             jayate kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ |
            <caesura/>
             kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.10</label>
            <caesura/>
             ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasyanāntaraṃ ||
            <caesura/>
             kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.11"/>

          <l xml:id="SS.6.41.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.12</label>
            <caesura/>
             svarabhedonilācchūlasaṃkāca svāṃsapārśva yāḥ |
            <caesura/>
             jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.13</label>
            <caesura/>
             śirasaḥ paripūrṇatvaṃmabhaktacchanda eva ca |
            <caesura/>
             kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.14ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.14ab</label>
            <caesura/>
             ekādasabhiḥ ṣaḍbhir vā pañcabhir vā samanvitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.14cd"/>

          <l xml:id="SS.6.41.15ab"/>

          <l xml:id="SS.6.41.15cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.15cd</label>
            <caesura/>
             jahyāc choṣārditajantumicchaṃ suvipulaṃ yaśaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.16</label>
            <caesura/>
             vyavāyaśokasthāviryā vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
            <caesura/>
             kṣarati yadvāguṃśoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.17</label>
            <caesura/>
             vyavāyaśoṣīśukrasya kṣayaliṅgairūpadrutaḥ
            <caesura/>
             pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.18ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.18ab</label>
            <caesura/>
             pradhānaśīlaḥ śratāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.18cd"/>

          <l xml:id="SS.6.41.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.19</label>
            <caesura/>
             jarāśoṣī kṛśo mando hatavuddhivalendriyaḥ |
            <caesura/>
             kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.20cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.20cd</label>
            <caesura/>
             saprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣamalacchaviḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.21</label>
            <caesura/>
             adhvapraśoṣī śrastāṃgaṃ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
            <caesura/>
             prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.20ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.20ab</label>
            <caesura/>
             ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīna gaurvārūcipīḍitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.22</label>
            <caesura/>
             vyāyāmaśoṣīsbhūyiṣṭhametireva samanvitaḥ |
            <caesura/>
             liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.23</label>
            <caesura/>
             raktakṣayādvedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
            <caesura/>
             vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.24</label>
            <caesura/>
             vyāyāmabhāṣyādhyayaneraibhighātātimaithunaiḥ |
            <caesura/>
             karmaṇā vāpyurasyena vakṣyo yasya vidāritaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.24ef"/>

          <l xml:id="SS.6.41.ef">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.ef</label>
            <caesura/>
             tasyoparikṣate raktuyaśleṣmā ca gacchati |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.25</label>
            <caesura/>
             kāśaṃprarcchardayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
            <caesura/>
             santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.26</label>
            <caesura/>
             vadano bhinnavarṇasvaro naraḥ |
            <caesura/>
             keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.27</label>
            <caesura/>
             na tatra doṣaliṅgānāsamastānāṃ nipātanaṃ |
            <caesura/>
             kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.28</label>
            <caesura/>
             cikitsitan tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.29"
            >śvāsāṃgasādakaphasaṃśrayatāluśoṣācchardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrāḥ |
            <caesura/>
             śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.30</label>
            <caesura/>
             svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhāgṛdhrān tathaiva ca kapīṃ kṛkalāsakāṃś ca |
            <caesura/>
             paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.31</label>
            <caesura/>
             mahāsanaṃ kṣīyamāṇāṃ soṣotisārapīḍitaṃ |
            <caesura/>
             śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.32</label>
            <caesura/>
             upācared ātmavantaṃ dīptāgnim akṛśan nara¦ |
            <caesura/>
             sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.33</label>
            <caesura/>
             snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaś cādhaś ca śodhanaṃ |
            <caesura/>
             āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa virecana¦ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.34ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.34ab</label>
            <caesura/>
             rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.34cd"/>

          <l xml:id="SS.6.41.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.35</label>
            <caesura/>
             vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ |
            <caesura/>
             vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.36</label>
            <caesura/>
             gṛdhrātulūkāṃ sakunāmtathāgaṇdapadāṃ vyālavileśayāś ca |
            <caesura/>
             dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.37</label>
            <caesura/>
             deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarāś ca pathyāḥ |
            <caesura/>
             kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |</l>


          <l xml:id="SS.6.41.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.38</label>
            <caesura/>
             māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī ca bhavet manuṣyaḥ |
            <caesura/>
             arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.39</label>
            <caesura/>
             khādet pivet cāpi ajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle |
            <caesura/>
             vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.40</label>
            <caesura/>
             māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti |
            <caesura/>
             drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.41</label>
            <caesura/>
             ghṛtena cājena samākṣikena turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
            <caesura/>
             sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.42">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.42</label>
            <caesura/>
             kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ labhateṅgamuṣṭhiṃ |
            <caesura/>
             tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||</l>


          <l xml:id="SS.6.41.43">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.43</label>
            <caesura/>
             sevate cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
            <caesura/>
             utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyā yavāś caiva punarnavo ca ||
            <caesura/>
             kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.44">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.44</label> yakṣmāṇametat pravalañ ca kāsaṃ śvāsan
            nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
            <caesura/>
             śakṛ<cb/>drasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.45</label> mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya
            bhāgas tv aparo ghṛtasya ||
            <caesura/>
             bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.46</label> kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ
            yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
            <caesura/>
             dve pañcamūle varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo ca ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.47">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.47</label> yavān kula<cb/>tthāñś ca varāṇi caiva sa
            cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
            <caesura/>
             kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pātre ghṛtapātram ekaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.48">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.48</label>
            <caesura/>
             mahāvṛkṣapayobhayāñca vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
            <caesura/>
             tad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.49"/>

          <l xml:id="SS.6.41.55">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.55</label>
            <caesura/>
             plīhodaroktaṃ tu hitaśca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |
            <caesura/>
             upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.50">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.50</label>
            <caesura/>
             elājamodāmalekābhayoś ca gāyatrinimvāsanasālasārā ||
            <caesura/>
             viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.51">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.51</label>
            <caesura/>
             pakvā jale tena pacet sarpis tasmiṃ susiddhe tv avatārite ca |
            <caesura/>
             triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.52">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.52</label>
            <caesura/>
             prasthe ghr̥tasya dviguṇaś ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahṛtaṃ vidadyāt |
            <caesura/>
             palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pibet kṣīramatandritas tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.53">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.53</label>
            <caesura/>
             etad dhi medhyam paramam pavitraṃ cakṣusyamāyutaman tathaiva |
            <caesura/>
             yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.54ab"/>

          <l xml:id="SS.6.41.54cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.54cd</label>
            <caesura/>
             na cātra kiñcitparivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitad upāsyamāṇaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.41.56"/>

          <l xml:id="SS.6.41.57"/>

          <l xml:id="SS.6.41.58">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.41.58</label>
            <caesura/>
             striyo ratikrodhamasūyanoś ca tyajed udārāṃ viṣayaṃ bhajet |
            <caesura/>
             dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.41.trailer"> kāya ci 38 ||</l>

        </div>

        <div n="42" type="adhyāya">

          <head xml:lang="en">[Adhyāya 42: draft edition based on MS K]</head>

          <l xml:id="SS.6.42.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.1</label>
            <caesura/>
             athāto gulmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.2"/>

          <l xml:id="SS.6.42.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.3</label>
            <caesura/>
             yathoktaiḥ kopanaidoṣaḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
            <caesura/>
             janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.4</label>
            <caesura/>
             hṛnnāsyor antare granthiḥ sāñcārī yadu vācalaḥ |
            <caesura/>
             vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.5ab"/>

          <l xml:id="SS.6.42.5cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.5cd</label>
            <caesura/>
             gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.6</label>
            <caesura/>
             gulmavaddhā viśālatvād gulma ity abhidhīyate ||
            <caesura/>
             sa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.7</label>
            <caesura/>
             antaś carati yasmāc ca pākam upayāty ataḥ |
            <caesura/>
             sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.8</label>
            <caesura/>
             puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
            <caesura/>
             kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ /</l>

          <l xml:id="SS.6.42.9ab"/>

          <l xml:id="SS.6.42.9cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.9cd</label>
            <caesura/>
             dvesonne ca vāyurūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.10</label>
            <caesura/>
             hṛtkukṣiśulaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyorniroṇāviṣamāgnitā ca |
            <caesura/>
             te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.11</label>
            <caesura/>
             svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvakratā ca |
            <caesura/>
             pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.12</label>
            <caesura/>
             anne na lipsā gurūgātratā ca chardipraseko madhurāsya tā ca |
            <caesura/>
             kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.13</label>
            <caesura/>
             sarvātmākaḥ sarvarūjopapannas taś cāpya sadhyam pravadanti tajjñāḥ |
            <caesura/>
             navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.14</label>
            <caesura/>
             vāyur hitasyo vigṛhya raktāṃ karoti gulmaṃ sarūjāṃ sadāhaṃ |
            <caesura/>
             pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.15</label>
            <caesura/>
             na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca garbhinīnāṃ |
            <caesura/>
             taṃ raktagulmaṃ pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu <cb/>pitānilatvāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.16</label>
            <caesura/>
             vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ |
            <caesura/>
             upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||</l>


          <l xml:id="SS.6.42.16.add1"> jīrṇāsane kupyati vātagulme vidāhakāletveśanasya pittāt ||
            <caesura/>
             gulmaḥ kaphāt mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.16.add2">strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
            <caesura/>
             yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.17</label>
            <caesura/>
             pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛtaṃ ghṛtaṃ ||
            <caesura/>
             viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.18</label>
            <caesura/>
             śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtaṃ na tu |
            <caesura/>
             tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.19</label>
            <caesura/>
             sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
            <caesura/>
             pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||</l>


          <l xml:id="SS.6.42.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.20</label>
            <caesura/>
             viśeṣam aparaṃ cāyiḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
            <caesura/>
             palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.21ab"/>

          <l xml:id="SS.6.42.21cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.21cd</label>
            <caesura/>
             uṣṇair vā bhedayet bhinne vidhir ā mṛgdaro hitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.22</label>
            <caesura/>
             ānūpaudaka<pc> </pc>majjāno vasātailaghṛtāni ca |
            <caesura/>
             vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.23</label>
            <caesura/>
             jāṅgalaikaśaphānāṃñ ca vasāsarpiś ca pittajā |
            <caesura/>
             tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.24</label>
            <caesura/>
             dhātrīphalānāsvarase ṣaḍaṅge vipaced dhṛtaṃ |
            <caesura/>
             śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.25"/>
          <l xml:id="SS.6.42.26"/>
          <l xml:id="SS.6.42.27"/>
          <l xml:id="SS.6.42.28"/>
          <l xml:id="SS.6.42.29"/>
          <l xml:id="SS.6.42.30"/>
          <l xml:id="SS.6.42.31"/>
          <l xml:id="SS.6.42.32"/>
          <l xml:id="SS.6.42.33"/>

          <l xml:id="SS.6.42.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.34</label>
            <caesura/>
             kulatthamūlakakvāthadadhikāñjikasarpiṣāṃ |
            <caesura/>
             pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.35</label>
            <caesura/>
             saurvarcalaṃ vitaṃ hiṃgudevadātha saindhavaṃ |
            <caesura/>
             vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.37cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.37cd</label>
            <caesura/>
             āgagvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.38</label>
            <caesura/>
             kṣāravarge paced cānya¦ pacen mūtragaṇeparaṃ |
            <caesura/>
             ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.36</label>
            <caesura/>
             tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ |
            <caesura/>
             nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.37ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.37ab</label>
            <caesura/>
             raktapittotthitaṃ hanti ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.39</label>
            <caesura/>
             yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
            <caesura/>
             cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40ab</label>
            <caesura/>
             pibed gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add1</label>
            <caesura/>
             pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca ramūlena samāni ś ca |
            <caesura/>
             saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add2</label>
            <caesura/>
             athāvatāvāvaśeṣa matrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ viya |
            <caesura/>
             sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add3</label>
            <caesura/>
             dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrikaś ca |
            <caesura/>
             sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add4</label>
            <caesura/>
             eṣāṃ samānaṃ svaśayeṣimānāṃsukhāmvunā |
            <caesura/>
             naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add5</label>
            <caesura/>
             drākṣāpayasyā madhukañ ca mukhyaṃ sacandanaṃ padmakam utpalañ ca |
            <caesura/>
             kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add6</label>
            <caesura/>
             bhāgīpoṭolaṃ madhukañ ca pāṭhāṃ rohilyatthailāsaha pippalībhiḥ |
            <caesura/>
             etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add7</label>
            <caesura/>
             harītakātyāmalakaṃ vitaṃgaṃ viśvāsadhaṃ ceti samāni kṛtvā |
            <caesura/>
             kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add8</label>
            <caesura/>
             ca vyā ghṛtaṃ tatvṛtā tritīyaṃ tathā caturthī gajapippalīñ ca |
            <caesura/>
             phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add9</label>
            <caesura/>
             mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtaṃ pibed kṣaudrayūtaṃ hitāya |
            <caesura/>
             tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add10</label>
            <caesura/>
             sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī pippalimūlabhāgau |
            <caesura/>
             pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add11</label>
            <caesura/>
             ghoṣañ cabhāīṃ ca gurūpragāḍhāṃ nārīṃ pibet māmṛditāṃ ghṛtena |
            <caesura/>
             sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add12</label>
            <caesura/>
             samuṣkakañ cekṣarakaṃ svadaṃṣṭrāṃśokaṃ palāsaṃ tilanālam eva |
            <caesura/>
             nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapittha vilvaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add13</label>
            <caesura/>
             valyantemām apy amṛtāṃ ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim athaiṃguñ ca |
            <caesura/>
             etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add14</label>
            <caesura/>
             pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat srutam ādadīta |
            <caesura/>
             sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add15</label>
            <caesura/>
             aṣṭāḍhakaṃ tanprasitaṃ vidadhyān mūlan tu māmvāpyatha citrakasya |
            <caesura/>
             sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add16</label>
            <caesura/>
             palāri pūnas tathāsya kṛtvāni kvavathācitrakasya |
            <caesura/>
             tad vārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add17</label>
            <caesura/>
             tena prapiṣyetva palonmitānāmisaṃvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ |
            <caesura/>
             kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add18</label>
            <caesura/>
             ñ ca bhāgīñ ca vayāñ ca pāṭhaṃ sajīvakaṃ mūlam athājamodāṃ |
            <caesura/>
             hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add19</label>
            <caesura/>
             ālogarbhamamatrapiṣṭhaṃ pūrvaśrūtaṃ kṣāram athopacet tu |
            <caesura/>
             mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add20</label>
            <caesura/>
             kolapramāṇāṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva matonnamadyāt |
            <caesura/>
             tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add21</label>
            <caesura/>
             dve bhakṣayitvauva matonnamadyādapūrvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
            <caesura/>
             sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add22</label>
            <caesura/>
             tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca nihanti gulmān |
            <caesura/>
             catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add23</label>
            <caesura/>
             yevā pare vāakaphapravṛttārānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
            <caesura/>
             tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add24</label>
            <caesura/>
             kāyagnisainyaṃ grahaṇīpradoṣamastavidām avāpya jīrṇaṃ |
            <caesura/>
             nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add25</label>
            <caesura/>
             kuriṇī tripahlāmaricāni viḍaṃgaṃkaṃ |
            <caesura/>
             pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add26</label>
            <caesura/>
             citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ mitaṃ |
            <caesura/>
             aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add27</label>
            <caesura/>
             tailasya rasam āmalakasya tu |
            <caesura/>
             trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add28</label>
            <caesura/>
             ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samam āmalakasya tu |
            <caesura/>
             agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ </l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add29</label>
            <caesura/>
             pañcagulmāṃ pramehāṃñ ca pāṇḍurogaṃ sakāmalāṃ |
            <caesura/>
             śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40.add30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40.add30</label>
            <caesura/>
             yonidoṣaharo vṛṣyo medhā valavapuḥ karaḥ |
            <caesura/>
             guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.40cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.40cd</label>
            <caesura/>
             tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.41</label>
            <caesura/>
             bhasmāmūkajañ cāpi gojavikharahastināṃ |
            <caesura/>
             mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.42">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.42</label>
            <caesura/>
             kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīkanāgarakrimihantibhiḥ |
            <caesura/>
             ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.43">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.43</label>
            <caesura/>
             ayas pātregnikalpena paktvā lehyam athoddharet |
            <caesura/>
             tasya mātrāṃ pibed dadhnā surayāṣā pi vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.44">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.44</label>
            <caesura/>
             dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
            <caesura/>
             gulmaṃ vātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty asaṃśayaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.45</label>
            <caesura/>
             svarjikākuṣṭahasahaiḥ kṣāraḥ ketakajo pi vā |
            <caesura/>
             pītatailena śamayed dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.46</label>
            <caesura/>
             pītaṃ sukhāṃvunāvāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ ||
            <caesura/>
             vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatī dvayaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.47">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.47</label>
            <caesura/>
             citrakañ ca jaladroṇai pacet pādāvaśeṣitaṃ |
            <caesura/>
             māgadhācikumbhe nidhāpayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.48">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.48</label>
            <caesura/>
             madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
            <caesura/>
             viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.49">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.49</label>
            <caesura/>
             ariṣthoyaṃ jayedgulmavipākaṃ ca dustaraṃ ||
            <caesura/>
             pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā | </l>

          <l xml:id="SS.6.42.50ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.50ab</label>
            <caesura/>
             lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ |</l>
          
          <l xml:id="SS.6.42.50cd"/>

          <l xml:id="SS.6.42.51">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.51</label>
            <caesura/>
             ghanībhūtaṃ tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
            <caesura/>
             gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.52"/>

          <l xml:id="SS.6.42.53ab"/>

          <l xml:id="SS.6.42.53cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.53cd</label>
            <caesura/>
             sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.54ab"/>
          
          <l xml:id="SS.6.42.54cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.54cd</label>
            <caesura/>
             peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtāḥ rasāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.55ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.55ab</label>
            <caesura/>
             khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ |</l>
          
          <l xml:id="SS.6.42.55cd"/>

          <l xml:id="SS.6.42.56">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.56</label>
            <caesura/>
             kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedāṃ kuryāc cavakuśo bhiṣak |
            <caesura/>
             gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.57">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.57</label>
            <caesura/>
             ataś cainaṃ tu susvinnāṃ sraṃsanenopapādayet |
            <caesura/>
             vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.58">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.58</label>
            <caesura/>
             upanāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ |
            <caesura/>
             udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.59ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.59ab</label>
            <caesura/>
             lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.60cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.60cd</label>
            <caesura/>
             dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.42.61ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.61ab</label>
            <caesura/>
             kārayedāsavāriṣṭhāślokasthāne yatheritāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.59cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.59cd</label>
            <caesura/>
             vātavarconirodhaiṣu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ </l>

          <l xml:id="SS.6.42.60ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.60ab</label>
            <caesura/>
             kṛtvā pāyau nidhātavyā varttayo maricottarāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.61cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.61cd</label>
            <caesura/>
             khāded vānyāṃkurāṃ bhṛṣtāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.62">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.62</label>
            <caesura/>
             ūrdhvavātantu manujaṃ gulminaṃ na nirūhaye ||
            <caesura/>
             pibet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.63">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.63</label>
            <caesura/>
             guggulaṃ vṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacāṃ |
            <caesura/>
             mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.64">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.64</label>
            <caesura/>
             evaṃ pīlūni piṣṭhāni pibet salavaṇāni ty ||
            <caesura/>
             pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.65">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.65</label>
            <caesura/>
             yuktā surā ghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā |
            <caesura/>
             vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.66ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.66ab</label>
            <caesura/>
             kulmāṃṣāścā vahusnehāṃ bhakṣayellavaṇaittarāṃ |</l>
          
          <l xml:id="SS.6.42.66cd"/>

          <l xml:id="SS.6.42.67"/>

          <l xml:id="SS.6.42.68"/>

          <l xml:id="SS.6.42.69"/>

          <l xml:id="SS.6.42.70"/>

          <l xml:id="SS.6.42.71"/>

          <l xml:id="SS.6.42.72"/>

          <l xml:id="SS.6.42.73"/>

          <l xml:id="SS.6.42.74"/>

          <l xml:id="SS.6.42.75ab"/>

          <l xml:id="SS.6.42.75cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.75cd</label>
            <caesura/>
             vallūram mūlakaṃ matsyāṃ śuṣkaśākāni vaidalaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.76ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.76ab</label>
            <caesura/>
             na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |</l>
          
          <l xml:id="SS.6.42.76cd"/>

          <l xml:id="SS.6.42.76.add1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.76.add1</label>
            <caesura/>
             laṅghanaṃ dīpanaṃ snigdhaṃ uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
            <caesura/>
             vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.76.add2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.76.add2</label>
            <caesura/>
             sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāṃvyadhan |
            <caesura/>
             svedonulomanaṃ caiva tad hitaṃ vātagulmināṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.76.add3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.76.add3</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇā yābhiparīto yo ādhyātoraktapīḍitaḥ |
            <caesura/>
             prāṇākṣiśotisārī ca yaśūlaiḥ pradīdyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.42.76.add4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.42.76.add4</label>
            <caesura/>
             varjanīyā bhaven hy ete virikkeyobhipūjyate iti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.42.77"/>

          <l xml:id="SS.6.42.78"/>

          <l xml:id="SS.6.42.79"/>

          <l xml:id="SS.6.42.80"/>

          <l xml:id="SS.6.42.81"/>

          <l xml:id="SS.6.42.82"/>

          <l xml:id="SS.6.42.83"/>

          <l xml:id="SS.6.42.84"/>

          <l xml:id="SS.6.42.85"/>

          <l xml:id="SS.6.42.86"/>

          <l xml:id="SS.6.42.87"/>

          <l xml:id="SS.6.42.88"/>

          <l xml:id="SS.6.42.89"/>

          <l xml:id="SS.6.42.90"/>

          <l xml:id="SS.6.42.91"/>

          <l xml:id="SS.6.42.92"/>

          <l xml:id="SS.6.42.93"/>

          <l xml:id="SS.6.42.94"/>

          <l xml:id="SS.6.42.95"/>

          <l xml:id="SS.6.42.96"/>

          <l xml:id="SS.6.42.97"/>

          <l xml:id="SS.6.42.98"/>

          <l xml:id="SS.6.42.99"/>

          <l xml:id="SS.6.42.100"/>

          <l xml:id="SS.6.42.101"/>

          <l xml:id="SS.6.42.102"/>

          <l xml:id="SS.6.42.103"/>

          <l xml:id="SS.6.42.104"/>

          <l xml:id="SS.6.42.105"/>

          <l xml:id="SS.6.42.106"/>

          <l xml:id="SS.6.42.107"/>

          <l xml:id="SS.6.42.108"/>

          <l xml:id="SS.6.42.109"/>

          <l xml:id="SS.6.42.110"/>

          <l xml:id="SS.6.42.111"/>

          <l xml:id="SS.6.42.112"/>

          <l xml:id="SS.6.42.113"/>

          <l xml:id="SS.6.42.114"/>

          <l xml:id="SS.6.42.115"/>

          <l xml:id="SS.6.42.116"/>

          <l xml:id="SS.6.42.117"/>

          <l xml:id="SS.6.42.118"/>

          <l xml:id="SS.6.42.119"/>

          <l xml:id="SS.6.42.120"/>

          <l xml:id="SS.6.42.121"/>

          <l xml:id="SS.6.42.122"/>

          <l xml:id="SS.6.42.123"/>

          <l xml:id="SS.6.42.124"/>

          <l xml:id="SS.6.42.125"/>

          <l xml:id="SS.6.42.126"/>

          <l xml:id="SS.6.42.127"/>

          <l xml:id="SS.6.42.128"/>

          <l xml:id="SS.6.42.129"/>

          <l xml:id="SS.6.42.130"/>

          <l xml:id="SS.6.42.131"/>

          <l xml:id="SS.6.42.132"/>

          <l xml:id="SS.6.42.133"/>

          <l xml:id="SS.6.42.134"/>

          <l xml:id="SS.6.42.135"/>

          <l xml:id="SS.6.42.136"/>

          <l xml:id="SS.6.42.137"/>

          <l xml:id="SS.6.42.138"/>

          <l xml:id="SS.6.42.139"/>

          <l xml:id="SS.6.42.140"/>

          <l xml:id="SS.6.42.141"/>

          <l xml:id="SS.6.42.142"/>

          <l xml:id="SS.6.42.143"/>

          <l xml:id="SS.6.42.144"/>

          <l xml:id="SS.6.42.145"/>



          <l xml:id="SS.6.42.trailer">kāyaci || thva || 0 ||</l>

        </div>


        <div n="43" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 43: draft edition based on MS K]</head>

          <l xml:id="SS.6.43.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.1</label>
            <caesura/>
             athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.43.2"/>

          <l xml:id="SS.6.43.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.3</label>
            <caesura/>
             vegāghātoṣṇarūkṣān nairatimātropasevitaiḥ |
            <caesura/>
             viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.4</label>
            <caesura/>
             dūṣayitvā rasāṃ doṣā viguṇā hṛdaṃ yaṃ gatāḥ |
            <caesura/>
             hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.5"/>

          <l xml:id="SS.6.43.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.6</label>
            <caesura/>
             āyamyate mā||||||
            <caesura/>
             nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.7</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāsyuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
            <caesura/>
             dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.8</label>
            <caesura/>
             gauravaṃ kaphasaṃsrāvorūcistastambhognimārdavaṃ |
            <caesura/>
             mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||</l>

          <l xml:id="SS.6.43.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.9</label>
            <caesura/>
             utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakovamī |
            <caesura/>
             aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.10</label>
            <caesura/>
             bhramaklamau modaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ |
            <caesura/>
             krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.43.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.11</label>
            <caesura/>
             vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturaṃ |
            <caesura/>
             dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||</l>

          <l xml:id="SS.6.43.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.12</label>
            <caesura/>
             pippaẏelāvacāhiṃguyavabhasmāni saindhavaṃ |
            <caesura/>
             saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.13</label>
            <caesura/>
             phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
            <caesura/>
             pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.14</label>
            <caesura/>
             bhojayej jīrṇabhaiṣajyāṃ jaṃgalaisaghṛtai rasaiḥ |
            <caesura/>
             vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.15</label>
            <caesura/>
             śrīpaṇimadhukakṣaudrasitāguḍajalair vamet |
            <caesura/>
             pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.16</label>
            <caesura/>
             ghṛtaṃ kaṣāyaś coddiṣṭaṃ pittajvāravināśanaṃ
            <caesura/>
             tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.17</label>
            <caesura/>
             sakṣaudraṃ vitared vastitailaṃ madhukasādhitaṃ |
            <caesura/>
             vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.18</label>
            <caesura/>
             pāyayet cūrṇaṃ uddiṣṭaṃ vātake bhojayetc tam |
            <caesura/>
             valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.19</label>
            <caesura/>
             krimihṛdrogiṇāṃ snigdhaṃ bhojat piśitodanaṃ |
            <caesura/>
             daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.43.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.20</label>
            <caesura/>
             sugandhibhiḥ śalavaṇair yogaiḥ sājājiśarkaraiḥ |
            <caesura/>
             viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.43.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.43.21</label>
            <caesura/>
             hṛdisthitāḥ patantyeva madhastāt krimayo nṛṇāṃ |
            <caesura/>
             yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||</l>

        </div>
        <div n="44" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 44: draft edition based on MS K]</head>

          <l xml:id="SS.6.44.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.44.2"/>

          <l xml:id="SS.6.44.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.3</label>
            <caesura/>
             vyāyāmamamlam lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīvatīkṣṇaṃ |
            <caesura/>
             niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.4</label>
            <caesura/>
             pāṇḍvāmayoṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastaiyugapac ca dosaiḥ |
            <caesura/>
             sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.44.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.5</label>
            <caesura/>
             tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātra
            <caesura/>
             viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.6</label>
            <caesura/>
             malāpānnakipāṇḍurogaḥ |
            <caesura/>
             kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
            <caesura/>
             vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.7</label>
            <caesura/>
             kṛṣnekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
            <caesura/>
             vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.8</label>
            <caesura/>
             pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
            <caesura/>
             pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.9</label>
            <caesura/>
             śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
            <caesura/>
             kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.10</label>
            <caesura/>
             abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarveṣu tandrī ca valakṣayañ ca |
            <caesura/>
             sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.44.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.11</label>
            <caesura/>
             yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyād apathyāni ca tasya pittaṃ
            <caesura/>
             karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.12</label>
            <caesura/>
             bhedas tu tasyetarakumbhasāhyaḥ sophaṃ mahāṃstatra ca parvabhedaḥ |
            <caesura/>
             jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.13</label>
            <caesura/>
             taṃ vātapittād haripītanīlaṃ halīmakettu pravadanti kecit |
            <caesura/>
             upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.14</label>
            <caesura/>
             sophasthiruk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā kaphe hṛdyavapīḍanañ ca |
            <caesura/>
             sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.15</label>
            <caesura/>
             sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ |
            <caesura/>
             pibed ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.16</label>
            <caesura/>
             virecanādravyavipācitaṃ vā yogāś ca vairecanikāṃ ghṛtena |
            <caesura/>
             mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pibed abhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.17</label>
            <caesura/>
             khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādikvathitaṃ pibed vā ||
            <caesura/>
             ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.18</label>
            <caesura/>
             sarpimadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃ prayogāṃ |
            <caesura/>
             harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.19</label>
            <caesura/>
             dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca mantham pibet kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ |
            <caesura/>
             ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.20</label>
            <caesura/>
             ādāri vimkhyo sakadamvapuṣpau vipācya sarpirvipacet kaṣāye |
            <caesura/>
             tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.21</label>
            <caesura/>
             pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇīkṛtam vā madhunāsamāṃśaṃ |
            <caesura/>
             gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.22</label>
            <caesura/>
             pravālamuktāñjanaśaṃkhacūrṇāṃ lihyāt tathā gairikajaś ca cūrṇaṃ |
            <caesura/>
             ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni
            samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.23"/>

          <l xml:id="SS.6.44.24"/>

          <l xml:id="SS.6.44.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.25</label>
            <caesura/>
             sauvarcalaṃ hiṃgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
            <caesura/>
             mūrvāharidrā malakaṃ pibed vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.26</label>
            <caesura/>
             mūlamvalācitrakayoḥ pibed vā pāṇḍāmayārtokṣa samaṃ hitāśī |
            <caesura/>
             sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.27</label>
            <caesura/>
             nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
            <caesura/>
             śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||</l>

          <l xml:id="SS.6.44.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.28</label>
            <caesura/>
             viḍaṃgamustārajānājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
            <caesura/>
             cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.29</label>
            <caesura/>
             sambhāram etadipacet hitāya sāravato gaṇasya |
            <caesura/>
             dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.30</label>
            <caesura/>
             haṃty eṣa yogaḥ lu pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalañ ca |
            <caesura/>
             saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||</l>

          <l xml:id="SS.6.44.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.31</label>
            <caesura/>
             kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitañ ca tasyād rajanādimiśram |
            <caesura/>
             śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pibed vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.32</label>
            <caesura/>
             mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ samāṃ pibet vāpi hiraṇyakiṭṭaṃ |
            <caesura/>
             drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.33</label>
            <caesura/>
             siddhāsya vastimadhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaś ca pathyā |
            <caesura/>
             gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.34</label>
            <caesura/>
             snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitāṃ vāpi hi jaṃgalānāṃ |
            <caesura/>
             seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.35</label>
            <caesura/>
             jvaraṃ tṛṣāṃ chardim athātisāraṃ mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
            <caesura/>
             tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.44.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.36</label>
            <caesura/>
             anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānantathānteṣu ca madhyaśūnaṃ |
            <caesura/>
             gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.44.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.44.37</label>
            <caesura/>
            vivirjayet pāṇḍukinaṃ yaśorthī tathātisārajvarapīḍitañ ceti ||</l> 
            
          
          <l xml:id="SS.6.44.38"/>
          
          <l xml:id="SS.6.44.39"/>
          
          <l xml:id="SS.6.44.40"/>
          
          <l xml:id="SS.6.44.trailer">kāyacikitsā || ||</l>

        </div>


        <div n="45" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 45: draft edition based on MS K]</head>
          <l xml:id="SS.6.45.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.1</label>
            <caesura/>
             athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.45.2"/>

          <l xml:id="SS.6.45.3"/>

          <l xml:id="SS.6.45.3x">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.3x</label>
            <caesura/>
             vyāyāmabhārādhyayanavyavoyātapasevanaiḥ |
            <caesura/>
             tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.4"/>

          <l xml:id="SS.6.45.4x">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.4x</label>
            <caesura/>
             abhikṣṇaṃ sevato tūṣṇo rasaḥ pittaṃ pradūṣayet |
            <caesura/>
             pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.5</label>
            <caesura/>
             tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
            <caesura/>
             āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.6ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.6ab</label>
            <caesura/>
             vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgaṃ pravartate |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.7ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.7ab</label>
            <caesura/>
             ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapad gataṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.6cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.6cd</label>
            <caesura/>
             yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ jānāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.45.7cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.7cd</label>
            <caesura/>
             sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanam vamī |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.8</label>
            <caesura/>
             lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmiṃ bhaviṣyati |
            <caesura/>
             vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.9</label>
            <caesura/>
             daurvalyaśvāsakāsajvaravathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
            <caesura/>
             bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
            <caesura/>
             tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
            <caesura/>
             dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||</l>

          <l xml:id="SS.6.45.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.10</label>
            <caesura/>
             māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkardamāñbhonibham vā
            <caesura/>
             medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
            <caesura/>
             yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
            <caesura/>
             tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.45.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.11</label>
            <caesura/>
             nodṛktam ādau saṃgrāhyaṃ valino bhiṣaja sadā |
            <caesura/>
             hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.12</label>
            <caesura/>
             adhaḥ pravṛttaṃ vamanair ūrdhvagan tu virecanaiḥ |
            <caesura/>
             jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.13"/>

          <l xml:id="SS.6.45.14"/>

          <l xml:id="SS.6.45.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.15</label>
            <caesura/>
             drākṣākārśmayamadhukaṃ sitāyetaṃ virecanaṃ |
            <caesura/>
             yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.16</label>
            <caesura/>
             payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
            <caesura/>
             jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura<damage extent="4" unit="char"/>rajāḥ
            |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.17</label>
            <caesura/>
             śākaṃ hitaṃ sarpiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
            <caesura/>
             rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.18</label>
            <caesura/>
             santānikāś cotpalapūrvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ sitāhvā |
            <caesura/>
             himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.19</label>
            <caesura/>
             madhūkaśobhāñjanakodirajaiḥ priyaṃgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇanitaḥ |
            <caesura/>
             bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.20</label>
            <caesura/>
             lihyāc ca dugdhadrumajan navāṃkurāṃ madhudvitīyāṃ sitakarṇikasya |
            <caesura/>
             pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||</l>

          <l xml:id="SS.6.45.21ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.21ab</label>
            <caesura/>
             raktānisārābhihitānyogānatrāpi yojayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.21x">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.21x</label>
            <caesura/>
             nīlotpalānām madhunā bhasma vāpi parisrutaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.21cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.21cd</label>
            <caesura/>
             śuddhekṣugaṇḍam āpoṣya nave kumbhe hitāṃbhasā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.22</label>
            <caesura/>
             yojayitvā sthitaṃ rātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat |
            <caesura/>
             prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.23</label>
            <caesura/>
             pivec chitakaṣāyaṃ vā jamvāmrārjunasambhavaṃ |
            <caesura/>
             āmodumvaraniryāsaṃ pibet sakṣaudraśarkaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.24</label>
            <caesura/>
             trapuśīmūlakalkam vā sakṣaudraṃ taṇḍutālāmvunā |
            <caesura/>
             pibed akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.25</label>
            <caesura/>
             candanaṃ padmaṃ kaṃlodhram evaṃ mevaṃ samaṃ pibet |
            <caesura/>
             karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pibet |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.26</label>
            <caesura/>
             majjānamidgudasyaivam peyo madhukasaṃyutāḥ |
            <caesura/>
             sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.27</label>
            <caesura/>
             pibed vāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ |
            <caesura/>
             raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.28</label>
            <caesura/>
             pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte sṛji |
            <caesura/>
             atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibed asṛk |
            <caesura/>
             yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.29</label>
            <caesura/>
             palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
            <caesura/>
             sarpi pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
            <caesura/>
             saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā
            <caesura/>
             vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.30</label>
            <caesura/>
             drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
            <caesura/>
             pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
            <caesura/>
             sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
            <caesura/>
             pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.31</label>
            <caesura/>
             samākṣikaṃ vājiśakṛdrasaṃ vā
            <caesura/>
             vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pibed vā |
            <caesura/>
             lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
            <caesura/>
             kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.32</label>
            <caesura/>
             liheta kālāñjanacūrṇām eva
            <caesura/>
             liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
            <caesura/>
             drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
            <caesura/>
             himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.33ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.33ab</label>
            <caesura/>
             pathyāmahīṃsrāṃ rajanīṃ ghṭañ ca
            <caesura/>
             lihet tathā śoṇitapittarogī |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.33cd"/>

          <l xml:id="SS.6.45.34"/>

          <l xml:id="SS.6.45.35"/>

          <l xml:id="SS.6.45.36ab"/>

          <l xml:id="SS.6.45.36cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.36cd</label>
            <caesura/>
             mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ
            <caesura/>
             piṣṭvā pibet taṇḍuladhāvanena |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.37</label>
            <caesura/>
             ghrāṇapravṛtte sṛji nasya muktaṃ
            <caesura/>
             saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
            <caesura/>
             drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā
            <caesura/>
             saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.38</label>
            <caesura/>
             śitopacāraṃ madhurañ ca kuryād
            <caesura/>
             viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
            <caesura/>
             śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
            <caesura/>
             vidārigandhādigaṇaśritena |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.39</label>
            <caesura/>
             kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
            <caesura/>
             hitaṃ <damage>gh</damage>taṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
            <caesura/>
             mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
            <caesura/>
             suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.40</label>
            <caesura/>
             sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayaiḥ
            <caesura/>
             mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
            <caesura/>
             ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.41</label>
            <caesura/>
             kṣīrodanaṃ bhktamam athānuvāsayed
            <caesura/>
             ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
            <caesura/>
             adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
            <caesura/>
             tathā<damage>tisāraṃ rudhirasya |</damage></l>

          <l xml:id="SS.6.45.42">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.42</label>
            <caesura/>
             kayoge ṣvati caiva śasyate
            <caesura/>
             vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.43">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.43</label>
            <caesura/>
             evaṃ vidhā ttaravastayañ ca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.44">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.44</label>
            <caesura/>
             asṛgdare py eṣa vidhiḥ strīṇāñ kāryo vijānatā |
            <caesura/>
             śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |</l>

          <l xml:id="SS.6.45.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.45.45</label>
            <caesura/>
             trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvaśaḥ |
            <caesura/>
             liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.45.trailer">kāyaci || || ||</l>
        </div>



        <div n="46" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 46: draft edition based on MS K]</head>


          <l xml:id="SS.6.46.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.1</label>
            <caesura/>
             athāto mūrcchā pratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.46.2"/>

          <l xml:id="SS.6.46.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.3</label>
            <caesura/>
             kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
            <caesura/>
             vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.4</label>
            <caesura/>
             karaṇāyataneṣūgrābāhyeṣv abhyantareṣu ca |
            <caesura/>
             niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.5"/>

          <l xml:id="SS.6.46.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.6</label>
            <caesura/>
             saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
            <caesura/>
             tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.7</label>
            <caesura/>
             sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ naraḥ patati kāṣṭhavat |
            <caesura/>
             moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.8</label>
            <caesura/>
             vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viśeṇa ca |
            <caesura/>
             ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.8.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.8.1</label>
            <caesura/>
             hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyam eva ca |
            <caesura/>
             sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.9</label>
            <caesura/>
             apasmāraṇaliṅgāni tāsāmuktāni tatvataḥ |
            <caesura/>
             pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.10</label>
            <caesura/>
             tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
            <caesura/>
             dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.11</label>
            <caesura/>
             guṇas tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
            <caesura/>
             ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.11ef">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.11ef</label>
            <caesura/>
             stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjā gūḍhocchvāsaś ca mūrcchitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.12</label>
            <caesura/>
             madyena vilapaṃ cchete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ |
            <caesura/>
             gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.13</label>
            <caesura/>
             vepathuḥ svapnatṛṣṇāsyu stambhaś ca viśamūrcchite |
            <caesura/>
             veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.46.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.14</label>
            <caesura/>
             sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehāḥ vyajanānilāś ca |
            <caesura/>
             śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.15</label>
            <caesura/>
             śītena toyena tathā salehyāt | kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sasitāṃ hitāya |</l>


          <l xml:id="SS.6.46.16"/>

          <l xml:id="SS.6.46.17"/>

          <l xml:id="SS.6.46.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.18</label>
            <caesura/>
             kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha mānuṣīṇāṃ |
            <caesura/>
             mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.19</label>
            <caesura/>
             harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃsvarase kṛtaṃ vā |
            <caesura/>
             drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.20ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.46.20ab</label>
            <caesura/>
             pibat kaṣāyāṇi ca gandhavanti | pittajvaraṃ yāti śaman na yanti |
            <caesura/>
             prabhūtadoṣas tama</l>

          <l xml:id="SS.6.46.21">savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā manuṣyaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.46.21a">mṛtopaman tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.22ab"/>
          <l xml:id="SS.6.46.22cd">tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ
            |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.23ab">vāditragītānurayairapūrvvair vismāpanai guptaphala<pc
            > </pc>prakarṣaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.23cd"/>
          <l xml:id="SS.6.46.23ef">tadvatprasaktair vamanānulomyais tīkṣnair viśuddhaṃ
            laghupathyabhojyaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.24ab"/>
          <l xml:id="SS.6.46.24cdef"> phalatrikaiḥ pippalicitrakāḍhyaiḥ śilājatoś cāpi tathā
            prayogaiḥ |
            <caesura/>
             saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.46.25"> yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet |
            <caesura/>
             sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.46.trailer">kāyaci || <num type="letter-numeral">8</num> || <hi
              rend="rubricated">0</hi> || </l>
        </div>


        <div n="47" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 47: draft edition based on MS K]</head>


          <!-- note resp="Harshal Bhatt" Regarding 6.47L <p>Missing verses: 21ab, 22cd, 23ab,
                                29cd, 30ab, 54ab, 75cd, 76, 79ab</p>
                            <p>Additions: 4ef, 11, 12, 54.1ab, 73.1, 73.2, 73.3</p>
                            <p>Metre Break: 31ab, 80ab</p>
                        -->


          <l xml:id="SS.6.47.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.2"/>

          <l xml:id="SS.6.47.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.3</label>
            <caesura/>
             madyam uṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca |
            <caesura/>
             rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.4</label>
            <caesura/>
             auṣṇyāc chītopacārañ ca taikṣṇyād dhanti mano gatiṃ |
            <caesura/>
             puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād dhimatyavayavānvahṛt |
            <caesura/>
             vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi pravarttayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.5ab</label>
            <caesura/>
             mārutaṃ kopayed raukṣyād āśutvād āśukarmakṛt |
            <caesura/>
             harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.6ab</label>
            <caesura/>
             tad amvlarasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca |
            <caesura/>
             kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.7ab</label>
            <caesura/>
             snigdhais tad amvlair māṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha sevitaṃ |
            <caesura/>
             bhaved āyuḥ prakarṣāya valāyopacayāya ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.8ab</label>
            <caesura/>
             kāmyatā manasas tuṣṭis tejo vikrama eva ca |
            <caesura/>
             vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.9ab</label>
            <caesura/>
             tad evānannam ajñena sevyamānam amātrayā |
            <caesura/>
             kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.10</label>
            <caesura/>
             madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati |
            <caesura/>
             nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.11"/>

          <l xml:id="SS.6.47.12"/>


          <l xml:id="SS.6.47.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.13</label>
            <caesura/>
             ślaiṣmikān alpapittāṃs tu snigdhāṃ mātropasevinaḥ |
            <caesura/>
             pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.13-1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.13-1</label>
            <caesura/>
             buddhismṛtiprītikaraḥ sukham ca pānānna nidrārati ca vanam ca |
            <caesura/>
             saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.13-2">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.13-2</label>
            <caesura/>
             avyaktavuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛti ca praśāntaḥ |
            <caesura/>
             ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.13-3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.13-3</label>
            <caesura/>
             gacched agamyānna guruś ca manye tvāded abhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
            <caesura/>
             brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo svatantraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.13-4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.13-4</label>
            <caesura/>
             caturthe tu madai mūḍho bhagnadārv iva niḥkriyāḥ |
            <caesura/>
             kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.13-5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.13-5</label>
            <caesura/>
             komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
            <caesura/>
             bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.14</label>
            <caesura/>
             nirbhaktam ekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
            <caesura/>
             utpādayet kaṣṭatarāṃ vikārānāpādayec cāpi śarīramedaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.15</label>
            <caesura/>
             kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena vubhukṣitena |
            <caesura/>
             vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.16</label>
            <caesura/>
             atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇṇabhaktena tathāvalena |
            <caesura/>
             uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhāṃ vikārāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.17</label>
            <caesura/>
             pānātyayaṃ suparamaṃ pānājīrṇṇamathāpi ca |
            <caesura/>
             pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.18</label>
            <caesura/>
             stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampā pānātyayenilakṛte śiraso rujaś ca |
            <caesura/>
             svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.19</label>
            <caesura/>
             śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasaktāḥ | sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |
            <caesura/>
             tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.20</label>
            <caesura/>
             liṃgaṃ madasya paramasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
            <caesura/>
             ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.21</label>
            <caesura/>
             hṛdgātratodavamathurjvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūdhvarujo vidāhāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.22</label>
            <caesura/>
             dveṣaḥ surānna vikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |</l>


          <l xml:id="SS.6.47.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.23</label>
            <caesura/>
             hikkājvarau vamathu vepathu pārśvaśūlāḥ kāsabhramāv api ca pānahatāṃ bhajante |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.24</label>
            <caesura/>
             teṣān nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhāṇam akhilena vidhiṃ śṛṇuśva |
            <caesura/>
             madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.25</label>
            <caesura/>
             pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṃgubhir vā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |
            <caesura/>
             āmrātakāmraphaladāḍiseveta vā phalarasopahitāmca hṛdyānānūpavargapiśitāni ca
            gandhavanti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.26</label>
            <caesura/>
             pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.27</label>
            <caesura/>
             pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ | niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhec ca |
            <caesura/>
             lāvaiṇatittirarasāṃś ca pibed anamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.28</label>
            <caesura/>
             pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca | madyena vimvividulodakasaṃyutena |
            <caesura/>
             seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārānyogāṃś ca tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.29</label>
            <caesura/>
             pathyāṃ yavāṃ na vikṛtāni ca jāṃgalāni | śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt
            |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.30</label>
            <caesura/>
             tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajojimaricaiś ca surāhvayāṃśaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.31</label>
            <caesura/>
             peyaṃ kapittharasavāriparūkāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamamvarānte |
            <caesura/>
             hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ puṣpairvilipyakaravīrajalodbhavaiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.32</label>
            <caesura/>
             piṣṭaiḥ sapadmakayutair api sārivādyaiḥ | sekaṃ jalaiś ca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
            <caesura/>
            tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.33</label>
            <caesura/>
             drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttai | stanpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyaṃ |
            <caesura/>
             piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.34</label>
            <caesura/>
             kārpāsimevamathanāgavalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāñ ca |
            <caesura/>
             kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.35</label>
            <caesura/>
             tadvījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ | śāntiṃ parāṃ madagadeṣv acirātkaroti |
            <caesura/>
             drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.36</label>
            <caesura/>
             sauvarcalāyutamudārarasāṃ phalāmvla | bhārgī śritena ca jalena hitovasekaḥ |
            <caesura/>
             ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāni kākāhvayodumvarikāṃ ca dugdhe</l>

          <l xml:id="SS.6.47.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.37</label>
            <caesura/>
             vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate tvajīrṇṇe |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.38</label>
            <caesura/>
             tvaṅnāgapuṣpaviḍajīrakahiṃgukṛṣṇāḥ | seveta cāpi maricailayutaṃ phalāmvlaṃ |
            <caesura/>
             uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ | cavyailahiṃgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.39</label>
            <caesura/>
             hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanam atra śastaṃ | drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
            <caesura/>
             tatpānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.40</label>
            <caesura/>
             kharjūravetrakaravīśaparuṣakeṣu drākṣātṛvṛtsu ca kṛtaṃ | saghṛtaṃ hitaṃ vā |
            <caesura/>
             śrīparṇṇiyuktamathavā tu pibed imāni yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.41</label>
            <caesura/>
             kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrelavālusitasārivapadmakāni |
            <caesura/>
            āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.42">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.42</label>
            <caesura/>
             seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraśuṇṭhicavikailayutānrasāṃs tu |
            <caesura/>
             sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ pañcendriyārthavidhayo mṛdupānayogāḥ hṛdyāḥ
            sukhāś ca manasaḥ satatanniṣevyā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.43">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.43</label>
            <caesura/>
             pānātyayeṣu navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ
            |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.44"/>

          <l xml:id="SS.6.47.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.45</label>
            <caesura/>
             pibed rasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkatrisugandhayuktaṃ |
            <caesura/>
             sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.46</label>
            <caesura/>
             varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāḥ śasyānyudārāṃkurajīrakāni |
            <caesura/>
             drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca kṣīraṃ samāloḍya pibetśrutantat |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.47">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.47</label>
            <caesura/>
             bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ | surāsavāmvāmadhunāthavānaraḥ|
            <caesura/>
             tad eva tasmai vidhivat pradhāpayed viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati</l>

          <l xml:id="SS.6.47.48">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.48</label>
            <caesura/>
             yathā narendropahatasya kasyacidbhavetprasādastata eva nānyataḥ |
            <caesura/>
             dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavetprasādastata eva nānyataḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.49">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.49</label>
            <caesura/>
             vicchinnamadyaḥ sahasā yas tu madyanniṣevate |
            <caesura/>
             tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāsaṃbhavanti hi |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.50">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.50</label>
            <caesura/>
             madyasyāgneyavāyavyau guṇāvamvuvahāni tu |
            <caesura/>
             srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.51">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.51</label>
            <caesura/>
             pāṭalyutpaladaṇḍeṣu mudgaparṇyā ca sādhitaṃ |
            <caesura/>
             pibetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.52">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.52</label>
            <caesura/>
             sarpistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutaṃ |
            <caesura/>
             kvāthena vilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.53">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.53</label>
            <caesura/>
             pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ|
            <caesura/>
             rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |</l>

          
          <l xml:id="SS.6.47.54">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.54</label>
            <caesura/>
             tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktātimūrcchitaḥ |
            <caesura/>
             dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattattra bheṣajaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.55">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.55</label>
            <caesura/>
             śītaṃ vidhāṇamata ūrdhvamanukramiṣye dāhapraśāṃtikaramṛddhivatānnanarāṇāṃ |
            <caesura/>
             tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.56">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.56</label>
            <caesura/>
             śītāmvaśītalataraiś ca śayānayenaṃ hārairmṛṇālavalayairavalāḥ spṛśeyuḥ |
            <caesura/>
             bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.57">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.57</label>
            <caesura/>
             samvījayetpavanamāhṛtamaṅganābhiḥ | kalhārapadmadalaśaivalasaṃcayebhyaḥ |
            <caesura/>
             śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ | prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.58">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.58</label>
            <caesura/>
             dāhābhibhūtamathavāpariṣecayet tu lāmajjakāmvuruhatoyamayaiḥ suśītaiḥ ||
            <caesura/>
             visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.59">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.59</label>
            <caesura/>
             vāpīmbhajedruciracandanabhūṣitāṅgaḥ | kāntākaragrahaṇaharṣitaromakūpaḥ |
            <caesura/>
             tatrainamamvuruhapatrasamaiḥ spṛśatyo hastairnimagnavadanaiḥ kaṭhinai
            stanaiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.60">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.60</label>
            <caesura/>
             toyāvagāhakuśalā madhurapralāpāṃssaṃharṣayeyuravalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ ||
            <caesura/>
             dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau|</l>

          <l xml:id="SS.6.47.61">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.61</label>
            <caesura/>
             gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke patrāmvucandanarasair upadigdhakuḍye |
            <caesura/>
             jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka punnāganāgakaravīrakṛtopakārai |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.62">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.62</label>
            <caesura/>
             tasmiṃgṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtāvikaṃpitapuṣpadāmni |
            <caesura/>
             pāryātravindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.63">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.63</label>
            <caesura/>
             udbhinnanīlanalināmvuruhāṃkurāṇāṃ candrodayasya śṛṇuyāccakathāṃ manojñāṃ |
            <caesura/>
             mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ | pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.64">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.64</label>
            <caesura/>
             tāsvenamārdravasanāḥ saha samviśeyuḥ śliṣyāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.65">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.65</label>
            <caesura/>
             harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇairambhasi sthitāḥ |
            <caesura/>
             hanyuḥśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.66">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.66</label>
            <caesura/>
             raktapittastṛṣādāhe svayam eva vidhi smṛtaḥ |
            <caesura/>
             sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.67">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.67</label>
            <caesura/>
             kṛtsnadehānugaṃ raktamudvṛntaḥ pradahennaraṃ |
            <caesura/>
             dūṣyate cūṣyate cāpi tāmrābhastāmralocanaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.68">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.68</label>
            <caesura/>
             lohagandhāṅgavadano vahnireva sadahyate |
            <caesura/>
             kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.69">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.69</label>
            <caesura/>
             aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
            <caesura/>
             śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.70">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.70</label>
            <caesura/>
             pittajvaraharo yas tu vidhiḥsopyatra pūjitaḥ |
            <caesura/>
             tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.71">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.71</label>
            <caesura/>
             sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahetmandacetasaḥ ||
            <caesura/>
             sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.72">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.72</label>
            <caesura/>
             tejastatropaśamayed avdhātuś ca vivardhayet |
            <caesura/>
             pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ payo pi vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73ab</label>
            <caesura/>
             śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhiṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73a</label>
            <caesura/>
             aprāptam vā prārthayatā tathā cintayato 'pi vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73.1cd</label>
            <caesura/>
             āhārasya virodhāc ca śarīram upanaśyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73c">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73c</label>
            <caesura/>
             tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cāsyopajāyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73d">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73d</label>
            <caesura/>
             pramohaś caś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73e">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73e</label>
            <caesura/>
             rujābhiḥ pīḍyatety arthaṃ janturdāhakṣayātmake |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73f">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73f</label>
            <caesura/>
             iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.73cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.73cd</label>
            <caesura/>
             asṛjaḥ pūrṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.74">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.74</label>
            <caesura/>
             vidhiḥ sadyo vraṇīyoktaṃ tasya lakṣaṇam eva ca |
            <caesura/>
             dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.75ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.75ab</label>
            <caesura/>
             kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ ||</l>
          
          <l xml:id="SS.6.47.75cd"/>

          
          <l xml:id="SS.6.47.76"/>

          <l xml:id="SS.6.47.77">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.77</label>
            <caesura/>
             tam iṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtaṃ |
            <caesura/>
             kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.78">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.78</label>
            <caesura/>
             marmābhighātajo py asti sosādhyaḥ saptamo madaḥ |
            <caesura/>
             sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |</l>

          
          <l xml:id="SS.6.47.79">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.79</label>
            <caesura/>
             praśāntopadravaś cāpi śodhaṇaṃ prāptam ācaret |</l>

          <l xml:id="SS.6.47.80">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.80</label>
            <caesura/>
             sajīrakaṇyārdrakaśṛṃgaverasauvarcalārnyavajalāplutāni |
            <caesura/>
             madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.81">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.47.81</label>
            <caesura/>
             jalāplutaś candanabhūṣitāṃgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśāṃ |
            <caesura/>
             pibet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||</l>

          <l xml:id="SS.6.47.trailer">kāyaci ||9</l>

        </div>


        <div n="48" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 48: draft edition based on MS K]</head>


          <l xml:id="SS.6.48.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.1</label>
            <caesura/>
             athāta tṛṣṇāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.2"/>

          <l xml:id="SS.6.48.3"/>

          <l xml:id="SS.6.48.4"/>

          <l xml:id="SS.6.48.4a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.4a</label>
            <caesura/>
             bhayabhramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrdhvaṃ citam pittavivavanaiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.4b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.4b</label>
            <caesura/>
             pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.5</label>
            <caesura/>
             srotaḥ svapāmvasvuṣudūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ sambhavatīha jantoḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.6</label>
            <caesura/>
             tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyām asamudbhavā ca |
            <caesura/>
             syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.7"/>

          <l xml:id="SS.6.48.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.8</label>
            <caesura/>
             śuṣkāmyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśirassu cāpi |
            <caesura/>
             sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.9</label>
            <caesura/>
             mūrcchā pralāpo rucivaktraśoṣo raktekṣaṇatvaṃpratataś ca doṣa |
            <caesura/>
             sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.9a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.9a</label>
            <caesura/>
             bāṣpāvarodhaḥ kaphasambhṛtegnau tṛṣṇā balāsena bhavet tathā tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.10</label>
            <caesura/>
             nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārditaḥ śuṣyati cātimātraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.11"/>

          <l xml:id="SS.6.48.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.12</label>
            <caesura/>
             kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā bhavet sā |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.13</label>
            <caesura/>
             raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
            <caesura/>
             abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.14</label>
            <caesura/>
             raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
            <caesura/>
             tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.15</label>
            <caesura/>
             snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañ ca bhuktaṃ gurvannamevāpi tṛṣāṃ karoti |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.16</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena |
            <caesura/>
             vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.17</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇāprayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyagrasavīryajātaiḥ |
            <caesura/>
             gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.18</label>
            <caesura/>
             suvarṇṇarūpyādibhir agnitaptair loṣṭraiḥ kṛtair vā sikatāsu cāpi |
            <caesura/>
             jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.19</label>
            <caesura/>
             pañcāṃgikāḥ pañcagaṇā ya uktās teṣv ambusiddhaṃ prathame gaṇe vā |
            <caesura/>
             pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.20"/>

          <l xml:id="SS.6.48.20a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.20a</label>
            <caesura/>
             pittotthitāṃ pittaharair vipakvaṃ nihanti toyaṃ paya eva vāpi ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.21</label>
            <caesura/>
             bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ darbheṣu siddhaṃ kaphajaṃ nihanti |
            <caesura/>
             hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.22</label>
            <caesura/>
             sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittṃ kuryād vidhiṃ tena śamaṃvrajanti |
            <caesura/>
             prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.23</label>
            <caesura/>
             vargasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu tṛṣābhibhūte |
            <caesura/>
             kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta</l>

          <l xml:id="SS.6.48.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.24</label>
            <caesura/>
             jalotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāmayet tu
            <caesura/>
             taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.25</label>
            <caesura/>
             drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyo vitaren narebhyaḥ |
            <caesura/>
             saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.26</label>
            <caesura/>
             kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktaṃ madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |
            <caesura/>
             rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.27</label>
            <caesura/>
             satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kāryāni samudbhavāni |
            <caesura/>
             kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.28</label>
            <caesura/>
             kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyān māṃsodakam vā madhurodakam vā |
            <caesura/>
             āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.29</label>
            <caesura/>
             gurvannadāmullikhanair jayec ca kṣayādṛte sarvakṛtāś ca tṛṣṇāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.48.30"/>

          <l xml:id="SS.6.48.31"/>

          <l xml:id="SS.6.48.32"/>

          <l xml:id="SS.6.48.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.33</label>
            <caesura/>
             lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
            <caesura/>
             saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.33a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.33a</label>
            <caesura/>
             jvarotisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ</l>

          <l xml:id="SS.6.48.33b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.48.33b</label>
            <caesura/>
             mūrcchā pānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.48.trailer">kāyacikitsāyāṃ prathamo daśa || ❈ ||</l>
        </div>


        <div n="49" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 49: draft edition based on MS K]</head>


          <l xml:id="SS.6.49.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.1</label>
            <caesura/>
             athātaś charddipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.2"/>

          <l xml:id="SS.6.49.3"/>

          <l xml:id="SS.6.49.4"/>

          <l xml:id="SS.6.49.5"/>

          <l xml:id="SS.6.49.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.6</label>
            <caesura/>
             cchādayannānanaṃ vegair ardayann aṃgabhañjanaiḥ |
            <caesura/>
             nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.6a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.6a</label>
            <caesura/>
             īrayañcchleṣmapittau tu udāno vyāpadaṃ gataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.7</label>
            <caesura/>
             ūrdhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.8</label>
            <caesura/>
             praseko hṛdayotkledobhaktasyānabhinandanaṃ |
            <caesura/>
             pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.9</label>
            <caesura/>
             yaḥ phenilaṃ cchardayate lpamalpaṃ śūlārditobhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ |
            <caesura/>
             śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.10</label>
            <caesura/>
             vyomvlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥpītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā |
            <caesura/>
             sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.11</label>
            <caesura/>
             yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
            <caesura/>
             abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.12</label>
            <caesura/>
             sarvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu ||
            <caesura/>
             bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
            <caesura/>
             sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.13</label>
            <caesura/>
             śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
            <caesura/>
             krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.14</label>
            <caesura/>
             kṣīṇasyopadravavatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
            <caesura/>
             cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.15"/>

          <l xml:id="SS.6.49.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.16</label>
            <caesura/>
             vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucyate ||
            <caesura/>
             virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.17</label>
            <caesura/>
             saṃsargāś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ |
            <caesura/>
             laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.18</label>
            <caesura/>
             yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |
            <caesura/>
             hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.19</label>
            <caesura/>
             mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
            <caesura/>
             yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.20</label>
            <caesura/>
             phalāmblaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.21</label>
            <caesura/>
             pittopaśamanīyāni pākyāni ca himāni ca |
            <caesura/>
             kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.22</label>
            <caesura/>
             śodhaṇaṃ madhurañcātra drākṣārasasamāyutaṃ |
            <caesura/>
             balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.23</label>
            <caesura/>
             āragvadhādiniryūhaṃ daśāṃgaṃ yogam eva vā |
            <caesura/>
             pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.24</label>
            <caesura/>
             kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitaṃ |
            <caesura/>
             tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.25</label>
            <caesura/>
             bībhatsajāṃ hṛdyatamairdohyadī kāṃkṣitaiḥ phalaiḥ |
            <caesura/>
             laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.26</label>
            <caesura/>
             krimihṛdrogavac cāpi krimijaṃ śodhayed vamīṃ |
            <caesura/>
             yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.27</label>
            <caesura/>
             dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīmākṣikānvitāḥ |
            <caesura/>
             muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.28</label>
            <caesura/>
             samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
            <caesura/>
             tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.29</label>
            <caesura/>
             svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ tāṇḍūlāmbumadhudravāṃ |
            <caesura/>
             pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.30</label>
            <caesura/>
             yuktāmvlavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyothavā hitāḥ |
            <caesura/>
             taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.31</label>
            <caesura/>
             sitā candanamadhvaktāṃ lihyādvā makṣikāśakṛt |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.32</label>
            <caesura/>
             sarpikṣaudrasitā lājā śaktuṃ lihyāt tathāpi vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.33</label>
            <caesura/>
             dhātrīrasaiścandanam vā śritāṃ mudgadalāmbunā |
            <caesura/>
             kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.34</label>
            <caesura/>
             sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgū vā piben naraḥ |
            <caesura/>
             ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.35</label>
            <caesura/>
             jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavālehyapānakāḥ |
            <caesura/>
             bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.49.35a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.49.35a</label>
            <caesura/>
             apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.49.trailer">kāyaci || la</l>
        </div>

        <div n="50" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 50: draft edition based on MS K]</head>


          <l xml:id="SS.6.50.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.1</label>
            <caesura/>
             athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.2"/>

          <l xml:id="SS.6.50.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.3</label>
            <caesura/>
             vidāhiguruviṣambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
            <caesura/>
             śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.4</label>
            <caesura/>
             vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.5</label>
            <caesura/>
             hikkāśvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.6</label>
            <caesura/>
             muhurmuhur vāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
            <caesura/>
             sa ghoṣavānāsu hina</l>

          <l xml:id="SS.6.50.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.7</label>
            <caesura/>
             annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīn tathā |
            <caesura/>
             vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.8"/>

          <l xml:id="SS.6.50.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.9</label>
            <caesura/>
             vāyurannair avasttīrṇaḥ kaṭukair ardito bhṛśaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.10</label>
            <caesura/>
             hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyād annajāṃ bhiṣak |
            <caesura/>
             cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.11</label>
            <caesura/>
             kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||
            <caesura/>
             vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.12</label>
            <caesura/>
             kṣudrikā nāma sā hikkājatrumūlāt pradhāvitā ||
            <caesura/>
             nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.13</label>
            <caesura/>
             anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.14</label>
            <caesura/>
             marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravarttate |
            <caesura/>
             mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.15</label>
            <caesura/>
             āyamyate hikkamānasya dehe dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya cāpi |
            <caesura/>
             kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.16</label>
            <caesura/>
             prāṇāyāmodvejanotrāsanāni pipīlikair dāśanañ cātra śastaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.16a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.16a</label>
            <caesura/>
             saśarkaram madhukañcāvapīḍet kṣaudrānvitāmāgadhikās tathaiva |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.16b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.16b</label>
            <caesura/>
             īkṣorasāḥ kṣīramuṣṇaṃ jalam vā | balānvite cchardanam vā praśastaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.16c">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.16c</label>
            <caesura/>
             dhūmaṃ pibet sarjarasyasya cāpi nepālyam vā goviṣāṇodbhavastā |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.17"/>

          <l xml:id="SS.6.50.18"/>

          <l xml:id="SS.6.50.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.19</label>
            <caesura/>
             sarpiḥ snigdhaṃ carmabālaiḥ hṛtam vā hikkāsthāne svedanaṃ vāpi kāryaṃ |
            <caesura/>
             kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.20"/>

          <l xml:id="SS.6.50.20a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.20a</label>
            <caesura/>
             romṇāṃ bhasmaśvāvidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtya vavastagobhyāṃ yathāvat |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.20b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.20b</label>
            <caesura/>
             sarpirmadhubhyāṃ śigvipatrajam vā bhasmollihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.20c">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.20c</label>
            <caesura/>
             dagdhvā phaletindukodumbarābhyām evaṃ lihedvāpi gadaṃ jighāṃsuḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.21</label>
            <caesura/>
             suvarcikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti līḍhvāśu hikkāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.21a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.21a</label>
            <caesura/>
             caturguṇeṣv adhmu pibet susiddhaṃ sanāgaraṃ gauḍikadugdhamājaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.21cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.21cd</label>
            <caesura/>
             sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇā grāsāyavāgvaḥ payasaḥ sukhoṣṇāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.22</label>
            <caesura/>
             yāvat tṛptiṃcobhayaṃ sevyamānaṃ ghoraṃ hikkāṃ hanti mūtraṃ tvajānāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.23</label>
            <caesura/>
             pūtiḥ kīṭāṃ laśunaṃ hiṃgumatsyāṃ tvacañ ca samcūrṇṇa subhāvitantat |
            <caesura/>
             kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.24</label>
            <caesura/>
             pibet palaṃ vā lavaṇaottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.29</label>
            <caesura/>
             kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ kravyādagodhāvṛṣadaṃśajāmrasāṃ ||
            <caesura/>
             pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.24cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.24cd</label>
            <caesura/>
             harītakīñcoṣṇajalānupānaṃ pibetghṛtaṃ kṣārarajovakīrṇṇaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.25</label>
            <caesura/>
             rasaṃ kapitthāt madhupippalīñ ca pāṇipramāṇaṃ prapibet sukhāya |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.26</label>
            <caesura/>
             kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt sa śṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.26a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.26a</label>
            <caesura/>
             lājāñjanekam alam adhyañ ca tulyaṃ hikkā hanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.27</label>
            <caesura/>
             phalaṃ puṣpañca pāṭalyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇīṃ |
            <caesura/>
             kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.50.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.28</label>
            <caesura/>
             catvāra ete yogā syuḥ pādeṣv evaṃ caturṣv iha
            <caesura/>
             madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.50.30</label>
            <caesura/>
             virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
            <caesura/>
             hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
            <caesura/>
             samīraṇūrdhvagate py athāpare
            <caesura/>
             vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.50.trailer">kāya ci || lṛ || o ||</l>
        </div>
        <div n="51" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 51: draft edition based on MS K]</head>


          <l xml:id="SS.6.51.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.2"/>

          <l xml:id="SS.6.51.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.3</label>
            <caesura/>
             yair eva kāraṇai hikkā bahubhiḥ saṃprapadyate |
            <caesura/>
             tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.4</label>
            <caesura/>
             vihāya prakṛtiṃ vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ
            <caesura/>
             śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.5</label>
            <caesura/>
             kṣudrakastamakaschinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā |
            <caesura/>
             bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.6</label>
            <caesura/>
             prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
            <caesura/>
             ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.7</label>
            <caesura/>
             kiñcidārabhataḥ karma yasya śvāsaḥ pravarttate |
            <caesura/>
             niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.8</label>
            <caesura/>
             tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhe ghuraghurānvitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.9</label>
            <caesura/>
             ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphan naraḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.9a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.9a</label>
            <caesura/>
             ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.9cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.9cd</label>
            <caesura/>
             yaḥ śvased durbalonnadviṭ sa vai tamakasaṃjñitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.10</label>
            <caesura/>
             saṃśāmyati kaphocchittau svapataś ca vivardhate |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.11</label>
            <caesura/>
             ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ |
            <caesura/>
             sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.12</label>
            <caesura/>
             niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaḥ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān |
            <caesura/>
             saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.13</label>
            <caesura/>
             marmasvāyamyamaneṣu muhurmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ
            <caesura/>
             ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.14</label>
            <caesura/>
             kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
            <caesura/>
             traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.15</label>
            <caesura/>
             snehabastikramaṃ kecid ūrdhvaś cādhaś ca śodhaṇaṃ |
            <caesura/>
             mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.16</label>
            <caesura/>
             kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
            <caesura/>
             ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.17</label>
            <caesura/>
             pippalyādi pratīvāpaṃ siddham vā prathame gaṇe |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.18</label>
            <caesura/>
             sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
            <caesura/>
             hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.19</label>
            <caesura/>
             dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthañcaturguṇajalānvitaṃ |
            <caesura/>
             kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.20</label>
            <caesura/>
             arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedañkṣayantathā ||
            <caesura/>
             kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.21</label>
            <caesura/>
             tanmūlakusamāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.21a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.21a</label>
            <caesura/>
             karkaṭāhvaṃ sitāṃ sustāṃ bhārgīṃ śūṇṭhīm madhūlikāṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.21b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.21b</label>
            <caesura/>
             rasāñjanaṃ samadhukaṃ samānyā vāpya yogataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.22</label>
            <caesura/>
             ghṛtaprasthaṃ paceddhīmāṃ śītatoye caturguṇe ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.23</label>
            <caesura/>
             suvahāṃ kālikāṃ bhārgīśukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.24</label>
            <caesura/>
             kākādanīṃ śṛṃgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
            <caesura/>
             kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.25</label>
            <caesura/>
             sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.26</label>
            <caesura/>
             vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vā vidhivadghṛtaṃ ||
            <caesura/>
             gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ </l>

          <l xml:id="SS.6.51.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.27</label>
            <caesura/>
             pañcaitāni havīṃṣy āhur bhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.28"/>

          <l xml:id="SS.6.51.29"/>

          <l xml:id="SS.6.51.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.30</label>
            <caesura/>
             tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ kesarājarase śubhe |
            <caesura/>
             pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.31</label>
            <caesura/>
             phalāmvlāviṣkirarasā snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
            <caesura/>
             eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.32</label>
            <caesura/>
             hanyuḥ śvāsañ ca kāsaś ca saṃskṛtāni payāṃsi ca ||
            <caesura/>
             timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.33</label>
            <caesura/>
             durālabhāthapippalyaḥ kaṭukākhya harītakī |
            <caesura/>
             śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.34</label>
            <caesura/>
             bhārgī tvakśṛṅgaverañ ca śarkarāśalyakaṃ gajaṃ |
            <caesura/>
             vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.35</label>
            <caesura/>
             pañcaślokādhikā hyete lehā ye samyagīritāḥ |
            <caesura/>
             sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.36</label>
            <caesura/>
             saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā |
            <caesura/>
             pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.37</label>
            <caesura/>
             arkāṅkurair bhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
            <caesura/>
             sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.38</label>
            <caesura/>
             śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
            <caesura/>
             taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.40cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.40cd</label>
            <caesura/>
             drākṣāṃ harītakī kṛṣṇaāṃ karkaṭākhyān durālabhāṃ</l>

          <l xml:id="SS.6.51.41ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.41ab</label>
            <caesura/>
             sarpirmadhubhyāṃ vilihaṃ cchvāsāṃ hanti sudustarāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.39</label>
            <caesura/>
             kolimajjā tālumūlaṃ piṣṭvā carmamaśintathā |
            <caesura/>
             lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.40</label>
            <caesura/>
             nīpaḥ kadambo raktaghnaḥ taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.41</label>
            <caesura/>
             haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.42">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.42</label>
            <caesura/>
             lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārtto hitabhojanaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.43"/>

          <l xml:id="SS.6.51.44">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.44</label>
            <caesura/>
             bhārgīn trikaṇṭakaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.45</label>
            <caesura/>
             pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
            <caesura/>
             taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.51.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.51.46</label>
            <caesura/>
             sevyamānā nihanty eṣā śvāsānāśu sudurjayām iti ||</l>

          <l xml:id="SS.6.51.47"/>

          <l xml:id="SS.6.51.48"/>

          <l xml:id="SS.6.51.49"/>

          <l xml:id="SS.6.51.50"/>

          <l xml:id="SS.6.51.51"/>

          <l xml:id="SS.6.51.52"/>

          <l xml:id="SS.6.51.53"/>

          <l xml:id="SS.6.51.54"/>

          <l xml:id="SS.6.51.55"/>

          <l xml:id="SS.6.51.56"/>

          <l xml:id="SS.6.51.trailer">kāyaci || lṛ || o ||</l>
        </div>

        <div n="52" corresp="49.14 in KL 699" type="adhyāya">

          <head xml:lang="en">[Adhyāya 52: draft edition based on MS K]</head>



          <l xml:id="SS.6.52.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.2"/>

          <l xml:id="SS.6.52.3"/>

          <l xml:id="SS.6.52.4"/>

          <l xml:id="SS.6.52.4A">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.4A</label>
            <caesura/>
             yair eva kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate |
            <caesura/>
             tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |</l>

          <l xml:id="SS.6.52.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.5</label>
            <caesura/>
             prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
            <caesura/>
             nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.6</label>
            <caesura/>
             sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca kṣatāttathānyaḥ kṣayajoparaś ca |
            <caesura/>
             pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purā || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.7"/>

          <l xml:id="SS.6.52.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.8</label>
            <caesura/>
             hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇavalaḥ kṣataujā |
            <caesura/>
             prasaktamantaḥ ka<sic cert="low">phaa</sic>m īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.9</label>
            <caesura/>
             urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ |
            <caesura/>
             pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.10</label>
            <caesura/>
             pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇṇadehaḥ |
            <caesura/>
             abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.11</label>
            <caesura/>
             vakṣotimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
            <caesura/>
             viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.12</label>
            <caesura/>
             sa gātraśū|laṃjvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
            <caesura/>
             śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.13</label>
            <caesura/>
             taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñe kṣayakāsam āhuḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.52.14"/>

          <l xml:id="SS.6.52.15"/>

          <l xml:id="SS.6.52.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.16</label>
            <caesura/>
             pathyāṃ sitām āmalakāni lājāḥ samāgadhañ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
            <caesura/>
             sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.17</label>
            <caesura/>
             pibed guḍaṃ pippaliśṛṃgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmadhunā lihec ca |
            <caesura/>
             drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.18</label>
            <caesura/>
             sarpimadhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇa tulyaṃ maricaṃ sitāñ ca |
            <caesura/>
             saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.52.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.19</label>
            <caesura/>
             dadhnā lihet kāsakaragnim agraḥ
            <caesura/>
             ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ </l>

          <l xml:id="SS.6.52.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.20</label>
            <caesura/>
             vastasya mūtreṇa sukhāmvunā vā dantīdravantī ca satilvakānāṃ
            <caesura/>
             bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni </l>

          <l xml:id="SS.6.52.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.21</label>
            <caesura/>
             hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī |sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
            <caesura/>
             kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā | bhārgīvacāhiṃgukṛtā ca vartiḥ</l>

          <l xml:id="SS.6.52.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.22</label>
            <caesura/>
             dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā |</l>

          <l xml:id="SS.6.52.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.23</label>
            <caesura/>
             pibec ca śīdhuṃ maricānvitaṃ vā </l>

          <l xml:id="SS.6.52.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.24</label>
            <caesura/>
             mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛtikābhiḥ | kṣīraṃ śritam mākṣikasaṃyutam vā
            <caesura/>
             nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām </l>

          <l xml:id="SS.6.52.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.25</label>
            <caesura/>
             utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.52.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.26</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ |
            <caesura/>
             vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yat khalu kaṇṭhakāryāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.27</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             virecanaṃ snaihikam atra coktam āthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ |
            <caesura/>
             dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.28</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva ||
            <caesura/>
             prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.29</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca |
            <caesura/>
             kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krighnasvarase vipakvaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.30</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarpiḥ kaphottham vinihanti kāsaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.31"/>

          <l xml:id="SS.6.52.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.32</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             vidārigandhotpalasārivādī niḥkvāthya vargam madhurañ ca kṛtsnaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.33</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivargañ ca saśarkañ tat |
            <caesura/>
             prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.34</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             kharjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇaṃ ||
            <caesura/>
             sarpiḥ sitā mākṣisaṃprayuktaṃ trīṃ hanti kāsānupayujyamānaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.34a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.34a</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             mañjiṣṭhamūrvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇya || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.35</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             kṣaudreṇa kāse kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37cd"> 
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37cd</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśaṃ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.52.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.36</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             cūrṇaṃ pibed āmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ saghṛtaṃ hitāya ||
            <caesura/>
             cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37ab</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             ṣu peyastṛṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena ghṛtena vāpi |</l>

          <l xml:id="SS.6.52.47">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.47</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             kulīraśuktīś caṭakaiṇa lāvānniḥ kvāthya vargam madhurais tathānyaiḥ |
            <caesura/>
             pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ ||
            śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37a</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ saṃbhṛtam ekatastataḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37b</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             sitāsamāṃśair avalihyamāno ḥ sakāsānudati prasahyaṃ || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37c">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37c</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṃkhapuṣpī | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37d">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37d</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             dvipañcamūlī ca paladvibhāge bhāgena sambhṛtya vipācayīta | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37e">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37e</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             yavāḍhakañ cāpy abhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhir aṃ hri śeṣaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37f">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37f</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarpīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37g">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37g</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ śītaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37h">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37h</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             palānya madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhī maricañ ca yuñjyāt | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37i">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37i</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             dve dve cādyād avalihyāc ca lehāṃ pathye pathyāśī sarvakāsān jñghāṃsuḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37j">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37j</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedaṃ kṣayañ ca kārṣyaṃ chardiṃ vātarktaṃ jvarañ ca || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37k">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37k</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣmūtrakṛcchrārta va ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.52.37l">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.52.37l</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehārujāṃ vai nudati prasahyam iti || </l>

          <l xml:id="SS.6.52.38"/>

          <l xml:id="SS.6.52.39"/>

          <l xml:id="SS.6.52.40"/>

          <l xml:id="SS.6.52.41"/>

          <l xml:id="SS.6.52.42"/>

          <l xml:id="SS.6.52.43"/>

          <l xml:id="SS.6.52.44"/>

          <l xml:id="SS.6.52.45"/>

          <l xml:id="SS.6.52.46"/>

          <l xml:id="SS.6.52.trailer">kāsaci || || ❈ || </l>
        </div>



        <div n="53" corresp="6.53 in KL 699" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 53: draft edition based on MS K]</head>



          <l xml:id="SS.6.53.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.1</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.53.2"/>

          <l xml:id="SS.6.53.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.3</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             atyuccaśabdakaraṇyadhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
            <caesura/>
             te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.4</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnasvaraṃ vadati gardabhavat kharañ ca |
            <caesura/>
             pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.5</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhau mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |
            <caesura/>
             sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.6</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             dhūmāyati kṣatakṛte kṣayam āpnuyāc ca | vāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |
            <caesura/>
             antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.7"/>

          <l xml:id="SS.6.53.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.8</label>
            <caesura/>
            <caesura/>
             snigdhāṃ svarāturanarān avabaddhadoṣāṃ nyāyena cchardanavirecanabastibhiś tu |
            <caesura/>
             nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.9ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.9ab</label>
            <caesura/>
             yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktaṃ śtam cāpy aśeṣam avatārayituṃ yateta || </l>

          <l xml:id="SS.6.53.9cd"/>
          
          <l xml:id="SS.6.53.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.10</label>
            <caesura/>
             svaropaghāte nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
            <caesura/>
             kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ || </l>


          <l xml:id="SS.6.53.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.11</label>
            <caesura/>
             siddhaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddhaṃ vārkagale rase |
            <caesura/>
             yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.12</label>
            <caesura/>
             devadārvyagnimabhyāṃ siddham ājaṃ samākṣikaṃ |
            <caesura/>
             sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.13</label>
            <caesura/>
             kṣīrānupānaṃ paitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
            <caesura/>
             aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.14</label>
            <caesura/>
             lihet madhurakāṇyaṃ vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
            <caesura/>
             śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.15</label>
            <caesura/>
             pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
            <caesura/>
             lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā || </l>


          <l xml:id="SS.6.53.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.16</label>
            <caesura/>
             svaropaghātai medoje kaphavadvidhiriṣyate ||
            <caesura/>
             raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.53.16a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.16a</label>
            <caesura/>
             sarvaje kṣataje tadvat bhiṣag vidyād vicakṣaṇaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.53.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.53.17</label>
            <caesura/>
             śarkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
            <caesura/>
             pibet payāṃsi yasyoccair vadato bhihatasvara iti || </l>

          <l xml:id="SS.6.53.trailer">kāyacikitsā || || </l>
        </div>


        <div n="24" corresp="6.51-in-Nepalese version" type="adhyāya">

          <milestone n="197r1" unit="folio"/>

          <head xml:lang="en">[Adhyāya 51: draft edition based on MS K (adhyāya 24 in the
            vulgate)]</head>

          <l xml:id="SS.6.24.1">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ pratiśyāyapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>


          <l xml:id="SS.6.24.2"/>

          <l xml:id="SS.6.24.3">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.3</label>
            <caesura/>
             nārīprasaṃgac chiraso 'bhighātād
            <caesura/>
             dhūmād rajācchītam avaśyayāc ca |
            <caesura/>
             vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca
            <caesura/>
             sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.4">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.4</label>
            <caesura/>
             cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ
            <caesura/>
             pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
            <caesura/>
             prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair
            <caesura/>
             nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.5">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.5</label>
            <caesura/>
             śiro gurutvaṃ kṣavathuḥ pravarttanaṃ
            <caesura/>
             tathāṃgamardaḥ | parihṛṣṭaromatā
            <caesura/>
             upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ |
            <caesura/>
             nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.6">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.6</label>
            <caesura/>
             ānaddha pithitā nāsā tanusrāvaprasevanī |
            <caesura/>
             galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.7">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.7</label>
            <caesura/>
             svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye nilātmake |
            <caesura/>
             uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.8">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.8</label>
            <caesura/>
             kṛṣo bhipāṇḍūḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
            <caesura/>
             sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.9">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.9</label>
            <caesura/>
             ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte śuklaḥ pāṇḍur vrajed ghanaḥ |
            <caesura/>
             śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.10">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.10</label>
            <caesura/>
             galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
            <caesura/>
             bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.11">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.11</label>
            <caesura/>
             saṃpakvo vāpy apakvo vā sa sarvaprabhavo mataḥ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.12"/>

          <l xml:id="SS.6.24.13"/>


          <l xml:id="SS.6.24.14">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.14</label>
            <caesura/>
             praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.15">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.15</label>
            <caesura/>
             muhur ānahyate cāpi muhur vivriyate tha vā |
            <caesura/>
             niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.16">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.16</label>
            <caesura/>
             evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt sarvam eva tu |</l>

          <l xml:id="SS.6.24.16-1">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.16-1</label>
            <caesura/>
             raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate |
            <caesura/>
             tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.24.16-2">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.16-2</label>
            <caesura/>
             durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
            <caesura/>
             mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |</l>

          <l xml:id="SS.6.24.16-3">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.16-3</label>
            <caesura/>
             krimiśīrṣavikāreṇa samānañ cāsya lakṣaṇaṃ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.17">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.17</label>
            <caesura/>
             bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayāṃ |
            <caesura/>
             kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||</l>


          <l xml:id="SS.6.24.18">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.18</label>
            <caesura/>
             navaṃ pratiśyāyam apāsya sarvān
            <caesura/>
             upācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
            <caesura/>
             svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ
            <caesura/>
             kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
            <caesura/>
             śiro virekaṃ tv apare tu kecid
            <caesura/>
             āmena dātavyam iti bruvanti |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.19">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.19</label>
            <caesura/>
             apacyamānasya ca pācanārthaṃ
            <caesura/>
             svedo hito mblaṃ vihimañ ca bhojyaṃ |
            <caesura/>
             niṣevyamāṇam payasārdrakam vā
            <caesura/>
             sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.20">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.20</label>
            <caesura/>
             pakvaṃ kaphañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair apakarṣayec ca |
            <caesura/>
             virecanāsthāpanadhūmapānair
            <caesura/>
             avekṣya doṣāṃ kavalagrahaiś ca |</l>

          <l xml:id="SS.6.24.21"/>

          <l xml:id="SS.6.24.22"/>

          <l xml:id="SS.6.24.23"/>



          <l xml:id="SS.6.24.24">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.24</label>
            <caesura/>
             jayed viditvā mṛdutāñ ca teṣāṃ
            <caesura/>
             prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca ||</l>


          <l xml:id="SS.6.24.25">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.25</label>
            <caesura/>
             vātike tu pratiśyāye pibet sarpir yathākramaṃ |
            <caesura/>
             pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.26">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.26</label>
            <caesura/>
             pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śritaṃ |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.27ab">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.27ab</label>
            <caesura/>
             pariśekān pradehāṃś ca kuryād api ca śītalān</l>

          <l xml:id="SS.6.24.27cd"/>

          <l xml:id="SS.6.24.28"/>

          <l xml:id="SS.6.24.29"/>

          <l xml:id="SS.6.24.30ab"/>


          <l xml:id="SS.6.24.30cd">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.30cd</label>
            <caesura/>
             kaphaje sarppiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.31ab">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.31ab</label>
            <caesura/>
             yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret |</l>
          <l xml:id="SS.6.24.31cd"/>

          <l xml:id="SS.6.24.32"/>

          <l xml:id="SS.6.24.33"/>

          <l xml:id="SS.6.24.34">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.34</label>
            <caesura/>
             sarpīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
            <caesura/>
             bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |</l>

          <l xml:id="SS.6.24.35"/>
          
          <l xml:id="SS.6.24.36"/>

          <l xml:id="SS.6.24.37"/>

          <l xml:id="SS.6.24.38"/>

          <l xml:id="SS.6.24.39"/>

          <l xml:id="SS.6.24.40"/>


          <l xml:id="SS.6.24.41">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.41</label>
            <caesura/>
             yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ ||
            <caesura/>
             nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |</l>


          <l xml:id="SS.6.24.42">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.42</label>
            <caesura/>
             mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ krimiṣu yojayet |
            <caesura/>
             yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||</l>


          <l xml:id="SS.6.24.trailer">
            <label xml:lang="en">1938ed. 6.24.trailer</label>
            <caesura/>
             kāyacikitsāyāṃ || 16 ||</l>
        </div>



        <div n="54" corresp="6.54 in KL 699" type="adhyāya">

          <head xml:lang="en">[Adhyāya 54: draft edition based on MS K]</head>



          <l xml:id="SS.6.54.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.1</label>
            <caesura/>
             athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.54.2"/>

          <l xml:id="SS.6.54.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.3</label>
            <caesura/>
             ajīrṇṇā </l>

          <l xml:id="SS.6.54.3a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.3a</label>
            <caesura/>
             bhojīmadhūrāmvlanityodravapriyaḥ piṣtaguḍopayoktā| </l>

          <l xml:id="SS.6.54.3b">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.3b</label>
            <caesura/>
             vyāyāmajātāni </l>


          <l xml:id="SS.6.54.4"/>

          <l xml:id="SS.6.54.5"/>

          <l xml:id="SS.6.54.6"/>

          <l xml:id="SS.6.54.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.7</label>
            <caesura/>
             viṃśate kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
            <caesura/>
             purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.8</label>
            <caesura/>
             ājaupāḥ pībanāḥ kampāḥ śvetāḥ gaṇḍūpadās tathā |
            <caesura/>
             curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.54.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.9</label>
            <caesura/>
             śvetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
            <caesura/>
             teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.10"/>

          <l xml:id="SS.6.54.11ab"/>

          <l xml:id="SS.6.54.11cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.11cd</label>
            <caesura/>
             śūlāṭopaśakṛdbhedapaktinā śakarāś ca te | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.12</label>
            <caesura/>
             da pralūtāś cipiṭās tathā |
            <caesura/>
             pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.13"/>

          <l xml:id="SS.6.54.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.14</label>
            <caesura/>
             majjādonetraleḍhārastāluśrotrabhujas tathā |
            <caesura/>
             śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.15</label>
            <caesura/>
             karṇṇaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkisās tathā |
            <caesura/>
             kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.16</label>
            <caesura/>
             te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca durdṛśaḥ ||
            <caesura/>
             raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.17</label>
            <caesura/>
             māṣapiṣṭānnavidalaparṇṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
            <caesura/>
             māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.18ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.18ab</label>
            <caesura/>
             viruddhājīrṇṇaśākādyaiḥ śoṇitābhā bhavanti ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.18cd"/>

          <l xml:id="SS.6.54.19"/>

          <l xml:id="SS.6.54.20ab"/>

          <l xml:id="SS.6.54.20cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.20cd</label>
            <caesura/>
             eṣāmanyatamāṃ vaidyo jighāṃsuḥ snigdhamāturāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.21</label>
            <caesura/>
             surasādivipavena sarpiṣāvāntamāditaḥ |
            <caesura/>
             virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.22</label>
            <caesura/>
             yavakolakulatthānāṃ surasāderga ca |
            <caesura/>
             viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca | </l>

          
          <l xml:id="SS.6.54.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.23a</label>
            <caesura/>
             nirūḍham athatailen tat siddhenānuvā sayet </l>

          <l xml:id="SS.6.54.24ab"/>

          <l xml:id="SS.6.54.24cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.24cd</label>
            <caesura/>
             tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet || </l>

          <l xml:id="SS.6.54.25ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.25ab</label>
            <caesura/>
             kramūkaḥ svarasam vāpi pūrvavattīkṣaṇabhojanaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.26ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.26ab</label>
            <caesura/>
             pāribhadrakapatrāṇāṃ purvatsurasaṃ pibet |</l>

          <l xml:id="SS.6.54.26cd"/>

          <l xml:id="SS.6.54.25cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.25cd</label>
            <caesura/>
             palāśabījasya rasaṃ pibedvā kśaudra saṃyutaṃ| </l>

          <l xml:id="SS.6.54.26a">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.26a</label>
            <caesura/>
             pṛthagvā surasādīnāṃ patturasyāthavārasaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.27</label>
            <caesura/>
             lihedaś ca śakṛccūrṇṇaṃ vaiḍaṃgaṃ vā samikṣikam |
            <caesura/>
             patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.28</label>
            <caesura/>
             khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmvlañ ca pibed anu |
            <caesura/>
             surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.29</label>
            <caesura/>
             viḍaṃgacūrṇṇamisrair vā piṣṭairbhakṣāṃ prayojayet |
            <caesura/>
             tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.30</label>
            <caesura/>
             śvāvidhaḥ sakṛtaś cūrṇṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitaḥ |
            <caesura/>
             viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.31ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.31ab</label>
            <caesura/>
             kṣaudreṇa līḍhvānupibed rasamām alakaṃ śubhaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.32cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.32cd</label>
            <caesura/>
             pibed vā pippalīcūrṇṇam ajamūtreṇa saṃyutaṃ| </l>

          <l xml:id="SS.6.54.31cd">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.31cd</label>
            <caesura/>
             akṣābhayārase vāpi vidhir eṣo yasād api | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.32ab">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.32ab</label>
            <caesura/>
             pūtīkasya rasam vāpi surasyāṃ vā pibet naraḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.33</label>
            <caesura/>
             saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
            <caesura/>
             purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.34</label>
            <caesura/>
             śirohṛt karṇṇanāsākṣisaṃśritāṃś ca pṛthak pṛthak |
            <caesura/>
             viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.35</label>
            <caesura/>
             sakṛdrasaṃ śāraṅgasya śoṣyantumau vibhāvayet |
            <caesura/>
             niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.36</label>
            <caesura/>
             ayaś cūrṇṇānyaneraiva vidhināyojayīta ca |
            <caesura/>
             sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.37</label>
            <caesura/>
             indraluptevidhiś cāpi vidheyo romarājiṣu |
            <caesura/>
             dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ<g ref="#new-gap-filler"/> vidhānaṃ mukharaugike | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.38</label>
            <caesura/>
             raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
            <caesura/>
             surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.39</label>
            <caesura/>
             pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sadā |
            <caesura/>
             kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.54.40</label>
            <caesura/>
             kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
            <caesura/>
             māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta | </l>

          <l xml:id="SS.6.54.trailer"> kāyacikitsā || || </l>

        </div>


        <div n="55" corresp="chapter 53 in K and H" type="adhyāya">

          <head xml:lang="en">[Adhyāya 55: draft edition based on MS K]</head>

          <l xml:id="SS.6.55.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.1</label>
            <caesura/>
             athāta udāvarttapratiṣedhaṃ <expan>vyā<ex>vyākhyāsyāmaḥ</ex></expan> || </l>

          <l xml:id="SS.6.55.2"/>

          <l xml:id="SS.6.55.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.3</label>
            <caesura/>
             adhaś cordhvañ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
            <caesura/>
             na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.4</label>
            <caesura/>
             vātaviḍmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ kṣavathor api |
            <caesura/>
             udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt || </l>

          <l xml:id="SS.6.55.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.5</label>
            <caesura/>
             kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇām udāvartto bhaved iha |
            <caesura/>
             vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
            <caesura/>
             tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.6</label>
            <caesura/>
             trayodaśavidhasyāsya bhinnasyetais tu kāraṇaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.55.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.7</label>
            <caesura/>
             ādhmānaśūlo hṛdayo parodhaṃ śirorujaṃ śvāsam atīva hikkāṃ |
            <caesura/>
             kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.8</label>
            <caesura/>
             kuryād apāno bhihataḥ svamārge hanyāt purīśaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
            <caesura/>
             āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.9</label>
            <caesura/>
             purīśamāsyād api vā nireti purīśavege bhihite narasya |
            <caesura/>
             mūtrasya vege bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.10</label>
            <caesura/>
             meḍhre gude vaṃkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrdhni cāpi |
            <caesura/>
             ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlair iva tudyate ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.11</label>
            <caesura/>
             manyāgalastambhaśirovikārāḥ | jṛmbhopaghātāt pavanātmikā syuḥ |
            <caesura/>
             tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |</l>

          <l xml:id="SS.6.55.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.12</label>
            <caesura/>
             ānandajam vāpy atha śokajam vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
            <caesura/>
             śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
          </l>

          <l xml:id="SS.6.55.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.13</label>
            <caesura/>
             bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
            <caesura/>
             kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.14</label>
            <caesura/>
             udgāravege bhihate bhavanti jantor vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
            <caesura/>
             chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.15</label>
            <caesura/>
             mūtrāyaṇe pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś ca |
            <caesura/>
             śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.16</label>
            <caesura/>
             tandrāṅgamardāvaruci śramaś ca kṣudhor vikārā kṛśatā ca dṛṣṭā |
            <caesura/>
             kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.17</label>
            <caesura/>
             śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv atha vāpi gulmaḥ |
            <caesura/>
             jṛmbho 'ṅgamardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī || </l>

          <l xml:id="SS.6.55.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.18</label>
            <caesura/>
             tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
            <caesura/>
             śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.19</label>
            <caesura/>
             sarsveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu kṛtsnaśaḥ |
            <caesura/>
             vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.20</label>
            <caesura/>
             sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
            <caesura/>
             āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ </l>

          <l xml:id="SS.6.55.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.21</label>
            <caesura/>
             purīśaje tu karttavyo vidhir ānāhikas tu yaḥ |
            <caesura/>
             sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.22</label>
            <caesura/>
             elām vāpy atha madyena kṣīravāriṃ pibeta vā |
            <caesura/>
             dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.23</label>
            <caesura/>
             rasam aśvapurīśasya gardabhasya pibeta vā |
            <caesura/>
             māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.24</label>
            <caesura/>
             bhadradāru ghaṇaṃ mūrvāṃ haridrāṃ madhukan tathā |
            <caesura/>
             kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.25</label>
            <caesura/>
             duspaśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkumasya vā ||
            <caesura/>
             ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.26</label>
            <caesura/>
             pañcamūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
            <caesura/>
             yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.27</label>
            <caesura/>
             mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||
            <caesura/>
             bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.28">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.28</label>
            <caesura/>
             snehasvedair udāvarttaṃ jṛmbhajaṃ samupācaret |
            <caesura/>
             aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.29">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.29</label>
            <caesura/>
             tīkṣṇāṃjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
            <caesura/>
             varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.30">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.30</label>
            <caesura/>
             udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.31">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.31</label>
            <caesura/>
             cchardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.32">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.32</label>
            <caesura/>
             bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.33">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.33</label>
            <caesura/>
             āvārināśākvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
            <caesura/>
             kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.34">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.34</label>
            <caesura/>
             kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpañ ca bhojanaṃ |
            <caesura/>
             tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.35">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.35</label>
            <caesura/>
             bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
            <caesura/>
             nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.36">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.36</label>
            <caesura/>
             ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
            <caesura/>
             yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.37">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.37</label>
            <caesura/>
             vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
            <caesura/>
             bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.38">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.38</label>
            <caesura/>
             vātamūtrapurīśāsṛkkaphamedovahāni vai |
            <caesura/>
             srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.39">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.39</label>
            <caesura/>
             tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ |
            <caesura/>
             vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.40">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.40</label>
            <caesura/>
             śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvaraṃ |
            <caesura/>
             vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.41">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.41</label>
            <caesura/>
             bahūn anyāṃś ca labhate vikārām vātakopajāṃ |
            <caesura/>
             tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.42">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.42</label>
            <caesura/>
             doṣato bhinnavarcāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet |
            <caesura/>
             bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.43">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.43</label>
            <caesura/>
             athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |
            <caesura/>
             pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.55.44">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.44</label>
            <caesura/>
             hiṃgukuṣṭhavacāsvarjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ |
            <caesura/>
             yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.45">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.45</label>
            <caesura/>
             devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṃkaśāṃ |
            <caesura/>
             pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.46">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.46</label>
            <caesura/>
             pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvarttaṃ vyapohati |
            <caesura/>
             mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.47">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.47</label>
            <caesura/>
             ārevataphalañ cāpsu paktvā tena ghṛtam pacet |
            <caesura/>
             tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.48">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.48</label>
            <caesura/>
             vacām ativiṣam pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ |
            <caesura/>
             kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.49">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.49</label>
            <caesura/>
             ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ |
            <caesura/>
             kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.50">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.50</label>
            <caesura/>
             mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet |
            <caesura/>
             yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.51">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.51</label>
            <caesura/>
             paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṃgusamāyataṃ |
            <caesura/>
             madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.52">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.52</label>
            <caesura/>
             sañcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ |
            <caesura/>
             cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.55.53">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.55.53</label>
            <caesura/>
             kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet |
            <caesura/>
             gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
            <caesura/>
             sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||</l>

          <l xml:id="SS.6.55.trailer"> kāyaci || 18 || ❈ ||</l>


        </div>

        <div n="56" corresp="chapter 54 in K and H" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 56: draft edition based on MS K]</head>



          <l xml:id="SS.6.56.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.1</label>
            <caesura/>
             athāto viṣūcikāpratiṣedhaṃ <expan>vyā<ex>vyākhyāsyāmaḥ</ex></expan> || </l>

          <l xml:id="SS.6.56.2"/>

          <l xml:id="SS.6.56.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.3</label>
            <caesura/>
             ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañ ca yad īritaṃ |
            <caesura/>
             viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.4</label>
            <caesura/>
             sūcībhir iva gātrāṇi tudaṃ santiṣṭhate nilaḥ |
            <caesura/>
             yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.5</label>
            <caesura/>
             na tām parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
            <caesura/>
             mūḍhās tām ajitātmāno labhante śanalolupāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.56.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.6</label>
            <caesura/>
             mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
            <caesura/>
             vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.7</label>
            <caesura/>
             kukṣir ānahyate tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
            <caesura/>
             niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.8</label>
            <caesura/>
             vātavarco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
            <caesura/>
             tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.9</label>
            <caesura/>
             tuṣṭan tu bhukta.m kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvam adhaś ca yasya |
            <caesura/>
             viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.10</label>
            <caesura/>
             yatrastham āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
            <caesura/>
             doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.11</label>
            <caesura/>
             yaḥ syāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaḥ cchardyardito bhyantarayātanetraḥ
            <caesura/>
             kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.12</label>
            <caesura/>
             sādhyasya pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
            <caesura/>
             pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.13</label>
            <caesura/>
             viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ |
            <caesura/>
             āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha || </l>

          <l xml:id="SS.6.56.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.14</label>
            <caesura/>
             pathyā vacā hiṃgu viḍaṃ vicūrṇṇyasukhāmbunāsātiviṣaṃ niṣevet |</l>

          <l xml:id="SS.6.56.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.15</label>
            <caesura/>
             kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā |
            <caesura/>
             amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |</l>

          <l xml:id="SS.6.56.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.16</label>
            <caesura/>
             kaṭutrikam vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritam vā |</l>

          <l xml:id="SS.6.56.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.17</label>
            <caesura/>
             kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulyaṃ pibed vā magadhānikumbhau |</l>

          <l xml:id="SS.6.56.18">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.18</label>
            <caesura/>
             uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā |
            <caesura/>
             vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.19">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.19</label>
            <caesura/>
             cchāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tāḥ hanyur visūciṃ nayanāñjanena |
            <caesura/>
             suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.20">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.20</label>
            <caesura/>
             peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ samupakrameta ||
            <caesura/>
             āmaṃ śakṛd vā nici bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.21">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.21</label>
            <caesura/>
             pravarttamānaṃ na yathāstam etad vikāram ānāham udāharanti |
            <caesura/>
             tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.22">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.22</label>
            <caesura/>
             āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca |
            <caesura/>
             stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.23">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.23</label>
            <caesura/>
             śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |
            <caesura/>
             āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.24">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.24</label>
            <caesura/>
             athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ |
            <caesura/>
             viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.25">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.25</label>
            <caesura/>
             saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño mahiṣyajāvyuṣṭragavāṃś ca mūtraiḥ |
            <caesura/>
             svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.26">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.26</label>
            <caesura/>
             mūtreṇa vā sādhya yathāvidhāṇaṃ dravyāni yāny ūrdhvam adhaś ca yānti |
            <caesura/>
             kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa | </l>

          <l xml:id="SS.6.56.27">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.56.27</label>
            <caesura/>
             tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcaṃ datvā viriktaṃ kramam ādiśec ca |
            <caesura/>
             eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv
            anuvāsanam iti || </l>

          <l xml:id="SS.6.56.trailer"> kāyaci || 19 || 0 ||</l>


        </div>

        <div n="57" type="adhyāya">
          <head xml:lang="en">[Adhyāya 57: draft edition based on MS K]</head>

          <l xml:id="SS.6.57.1">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.1</label>
            <caesura/>
             athāto rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.57.2"/>

          <l xml:id="SS.6.57.3">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.3</label>
            <caesura/>
             doṣaiḥ pṛthak trividhasokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
            <caesura/>
             nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.4">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.4</label>
            <caesura/>
             hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca vātā sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
            <caesura/>
             pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.5">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.5</label>
            <caesura/>
             sarvātmakaṃ trividhaliṃgam atho vadanti ||
            <caesura/>
             śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
            <caesura/>
             vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.6">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.6</label>
            <caesura/>
             sarvair upetam upadhārayasannipāte | dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
            <caesura/>
             vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.7">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.7</label>
            <caesura/>
             kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ |
            <caesura/>
             pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.8">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.8</label>
            <caesura/>
             nimbāmbuccharditavataḥ kaphaje nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ |
            <caesura/>
             cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.9">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.9</label>
            <caesura/>
             drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāgalakendravṛkṣāḥ |
            <caesura/>
             bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.10">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.10</label>
            <caesura/>
             mustāvacākaṭukarohiṇinirdahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
            <caesura/>
             mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.11">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.11</label>
            <caesura/>
             maṇḍūkim arkam amṛtāṃ raśalāṃgalākhyāṃ mūtre paceta mahiṣasya vidhāṇavidvān |
            <caesura/>
             etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.12">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.12</label>
            <caesura/>
             sātmyāsvadeśacaritāṃ vividhāṃś ca bhakṣyāṃ pānāni mūlaphalaṣāḍavarogayogāṃ |
            <caesura/>
             seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.13">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.13</label>
            <caesura/>
             āsthāpanaṃ vividham atra virecanañ ca kuryān mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
            <caesura/>
             trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.14">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.14</label>
            <caesura/>
             kṣaudrāyutāni vitaren mukhadhāvanārthaṃm anyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
            <caesura/>
             mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.6.57.15">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.15</label>
            <caesura/>
             mūtrāsavair guḍakṛtaiś ca tathāpy ariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca madhumādhavatulyagandhaiḥ |
            <caesura/>
             syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya | </l>

          <l xml:id="SS.6.57.16">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.16</label>
            <caesura/>
             icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu | bhāvād bhavāya vitaret khalu śalyatāpān |
            <caesura/>
             artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20
            || 0 || </l>

          <l xml:id="SS.6.57.17">
            <label xml:lang="en">1938 ed. 6.57.17</label>
            <caesura/>
             cchardi hikkā śvāsakāsaḥ svaraghātam athāparaṃ |
            <caesura/>
             pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
            <caesura/>
             arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśaḥ || ❈ ||</l>



        </div>

      </div>
    </body>
  </text>

</TEI>
