<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>MS Kathmandu NAK 5-333, Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas
                    39-24-57) </title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <region>[region]</region>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>Kaiser Library</institution>
                        <repository>https://www.klib.gov.np/</repository>
                        <collection>[collection]</collection>
                        <idno>5-333</idno>
                        <idno type="siglum">H</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>
                            <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of
                                commentary]</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->

                            <textLang mainLang="sa-Newa">[Sanskrit in Nepalese
                                script.]</textLang>
                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                            <noteGrp>
                                <note resp="Harshal Bhatt">
                                    <p>Some observations. Missing verses/lines in 6.1</p>
                                    <list>
                                        <item>SS.6.1.24cd</item>
                                        <item>SS.6.1.44</item>
                                        <item>SS.6.1.45abcd</item>
                                    </list>
                                    <p>Metre Break</p>
                                    <list>
                                        <item>SS.6.1.3cd</item>
                                        <item>6.1.6ab</item>
                                        <item>SS.6.1.18ab</item>
                                        <item>SS.6.1.21cd</item>
                                        <item>SS.6.1.29cd</item>
                                    </list>
                                    <p>Verse SS.6.1.26 and 27 are not in sequence and
                                        mixed up with each other. Folio no 353r has a few
                                        words in the margin below which I couldn’t find
                                        where to add them.</p>
                                </note>
                                <note resp="Madhududan Rimal"> 6.41 from NAK 5-333: the
                                    ending of the chapter is: uttaratantre śoṣacikitsā
                                    aṣṭatriṃsattamaḥ kāyacikitsāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ || So it
                                    looks like it is being called chapter 38, not 41. </note>
                                <note resp="Vandana Lele">
                                    <p>Missing verses</p>
                                    <list>
                                        <item>SS.6.39.2, 7cd, 11cd, 12, 13ab, 16cd, 17,
                                            18, 19ab, 33cd, 34ab, 35, 36, 37, 38ab, 39cd,
                                            40ab, 42, 43, 44, 45ab, 49cd, 50.1, 50.2,
                                            50.3, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57cd, 62ab,
                                            68cd, 71cd, 71ef, 72, 73, 74, 75, 78cd, 82cd,
                                            95cd, 96ab, 99, 100ab, 101ab, 102ab, 109ab,
                                            110cd, 114, 115ab, 116cd, 117, 118, 119ab,
                                            122cd, 123, 125cd, 135cd, 136, 137ab, 138cd,
                                            139cd, 142cd, 144ab, 145ab, 147cd, 148ab, 157,
                                            160</item>
                                    </list>
                                    <p>Additions:</p>
                                    <list>
                                        <item>SS.6.39.32a, 49a, 57a, 82a, 99a, 101a,
                                            103cd, 103ef, 103gh, 113a, 121a, 121b, 121c,
                                            121d, 134a, 136a, 138a, 142a, 144a, 156a,
                                            158a, 158b</item>
                                    </list>
                                    <p>Special Notes</p>
                                    <list>
                                        <item>a) 6.39.68cd is placed at 6.39.71cd</item>
                                        <item>b) 6.39.75cd is placed at 6.39.71ef</item>
                                        <item> c) 6.39.121cd is placed after 121d</item>
                                        <item>d) 124ab is after 121a</item>
                                        <item>e) 124cd is at 123</item>
                                        <item>f) 127cd is after 128</item>
                                        <item>g) 128cd after 127cd</item>
                                        <item>h) 134ab is after 128cd</item>
                                        <item>i) 129cd is after 134ab</item>
                                        <item> j) 129ab is after 129cd</item>
                                        <item>k) 134cd is after 134a</item>
                                        <item>l) 140cd - half verse has different
                                            text</item>
                                        <item>m) 143cd - half verse has different
                                            text</item>
                                    </list>
                                </note>
                                <note resp="Vandana Lele">
                                    <list>
                                        <item>1) I have doubt about the chapter number as
                                            the colophon of the manuscript mentions:
                                            "uttaratantre'ṣṭapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ
                                            yonivyāpaccikitsā trayoviṅśatitamo'dhyāyaḥ
                                            samāptaḥ ||" As I have understood it, the
                                            above heading is given to the subject of this
                                            mail . I have also marked the same in the
                                            transcription file. Please comment.</item>
                                        <item>2) The folios which I have transcribed i.e
                                            480r:3, 480v, 481r, 481v are not
                                            paginated.</item>
                                        <item>3) Missing verses: 6.38.2, 3, 4, 5ab, 5cd,
                                            5, 6, 7, 6.38.30ab, 32cd, 32ef Probably,
                                            6.38.4.1 is left out to mark in the vulgate
                                            copy, like other verses 6.38.3.1, 6.38.2 etc.
                                            which are in manuscript. I am not sure about
                                            this observation. In vulgate, verse number
                                            6.38.8.1 is shown as missing but in manuscript
                                            I could not find different text relating to
                                            that for addition. (Here, also I may be
                                            wrong.)</item>
                                        <item>4) Additions: 6.38.3.1, 3.2, 4.1, 5.1, 6.1,
                                            7.1</item>
                                        <item>5) SS. 6.38.8cd, 17 cd , 23cd, 26cd, 27cd -
                                            the second half has different text.</item>
                                        <item>6) SS.6.38.28 ab - the first half has
                                            different text.</item>
                                    </list>
                                </note>
                                <note resp="Vandana Lele"> This adhyaya is numbered 47 in
                                    the vulgate and 44.9 in NAK 5-333 <list>
                                        <item>1) Missing verses: 6.47.2, 6.47.4cd,
                                            6.47.11, 12, 6.47.21ab, 22cd, 23ab, 29cd, 30ab
                                            6.47.54ab, 6.47.65cd, 68cd 6.47.73cd, 75cd,
                                            76, 79ab </item>
                                        <item>2) Additions: 6.47.4a, 4b, 6.47.13a, 13b,
                                            13c, 13d, 13e, 13f, 13,g, 13h, 13i, 13j,
                                            6.47.65a, 66a, 68a 6.47.73a, 73b, 73c, 73d,
                                            73e, 73f, 73g </item>
                                        <item>3) Special Notes: <list>
                                             <item>i) The text of 6.47.4a and 4b added by
                                             me is intermingled with 6.47.4cd which is
                                             shown missing by me.</item>
                                             <item>ii) 6.47.20cd - the second half verse
                                             has different text.</item>
                                             <item> iii) 6.47.38 - the first half verse
                                             has different text. </item>
                                             <item>iv) 6.47.43cd and 44ab - the text is
                                             intermingled i.e. 43.cd has only a word
                                             whereas 44ab has rest of the text.</item>
                                             <item>v) The Letter-numerals given on the
                                             folios are not noted by me in the
                                             transcription. </item>
                                            </list>
                                        </item>
                                    </list>
                                </note>
                            </noteGrp>
                            <filiation corresp="#N">N</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
                            <supportDesc material="paper">
                                <!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. -->
                                <!-- the following <foliation> tags are examples -->
                            </supportDesc>
                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepala" when="0663">Nepala Saṃvat 663
                                (1465 CE).</origDate>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                            <origPlace xml:lang="en">Nepal</origPlace>
                        </origin>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2020-10-21" who="Dominik Wujastyk"> Started the file. </change>
            <change when="2021-04-01" who="Jason Birch">Transcription of 6.17</change>
            <change when="2021-04-24" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.42</change>
            <change when="2021-05-14" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.43</change>
            <change when="2021-05-16" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.44</change>
            <change when="2021-05-17" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.45</change>
            <change when="2021-05-29" who="Harshal Bhatt">Transcription of SS
                6.01</change>
            <change when="2021-06-17" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.41</change>
            <change when="2021-06-17" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.04</change>
            <change when="2021-07-20" who="Madhusudan Rimal">Updated version of SS
                6.42</change>
            <change when="2021-07-21" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.15</change>
            <change when="2021-09-27" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.39</change>
            <change when="2021-10-07" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.38</change>
            <change when="2021-10-26" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.47</change>
            <change when="2021-11-21" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.41</change>
            <change when="2021-11-27" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.46</change>
            <change when="2021-12-01" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.48</change>
            <change when="2021-12-07" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.49</change>
            <change when="2021-12-16" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.50</change>
            <change when="2021-12-26" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.51</change>
            <change when="2022-01-20" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.03</change>
            <change when="2022-01-20" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.05</change>
            <change when="2022-01-27" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.07</change>
            <change when="2022-01-31" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.08</change>
            <change when="2022-02-11" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.18</change>
            <change when="2022-02-22" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.09</change>
            <change when="2022-02-23" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.61</change>
            <change when="2022-02-23" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.10</change>
            <change when="2022-02-27" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.11</change>
            <change when="2022-03-03" who="Deepro Chakraborty">Minor corrections in SS
                6.18</change>
            <change when="2022-03-05" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.16</change>
            <change when="2022-03-09" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.30</change>
            <change when="2022-03-12" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.19</change>
            <change when="2022-03-17" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.25</change>
            <change when="2022-03-17" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.26</change>
            <change when="2022-03-17" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.27</change>
            <change when="2022-03-24" who="Vandana Lele">Transcription of SS 6.62</change>
            <change when="2022-03-28" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.28</change>
            <change when="2022-03-29" who="Vandana Lele"> Transcription of
                Su.6.63</change>
            <change when="2022-03-31" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.20</change>
            <change when="2022-04-04" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.29</change>
            <change when="2022-04-04" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.31</change>
            <change when="2022-04-19" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.34</change>
            <change when="2022-04-19" who="Gauri Vinay Vyaghrambare">Transcription of
                Su.6.54</change>
            <change when="2022-04-21" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.35</change>
            <change when="2022-04-27" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS
                6.36</change>
            <change when="2022-04-30" who="Vandana Lele"> Transcription of
                Su.6.64</change>
            <change when="2022-06-11" who="Vandana Lele"> Transcription of
                Su.6.65</change>
            <change when="2022-07-13" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.55</change>
            <change when="2022-07-19" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in SS
                6.55</change>
            <change when="2022-07-22" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.56</change>
            <change when="2022-07-28" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.57</change>
            <change when="2022-07-31" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in SS
                6.57</change>
            <change when="2022-08-03" who="Madhusudan Rimal">Transcription of SS 6.40
                (fragment only survives)</change>
            <change when="2022-08-04" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.58</change>
            <change when="2022-08-12" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in SS
                6.58</change>
            <change when="2022-08-16" who="Deepro Chakraborty">Transcription of SS
                6.59</change>
            <change when="2023-07-24" who="Deepro Chakraborty">Correction of 6.65 (6.64 in
                Nepalese mss)</change>
            <change when="2024-01-31" who="Madhusudan Rimal">Rechecked and corrected
                6.39</change>
            <change when="2024-11-27" who="Dominik Wujastyk">Split the uttaratantra files
                from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names
                accordingly.</change>

            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage
                tags so that these passages do not show up in the edition as being present
                but empty.</change>
            <change when="2026-01-20" who="Dominik Wujastyk">Restructuring of the
                Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the
                internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26),
                Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62),
                Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).</change>
            <change when="2026-01-26" who="Deepro Chakraborty">Included vulgate 6.38 in
                the Kāyacikitsā, where it appears in NE</change>
            <change when="2026-02-24" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment problems
                and updated the trailers</change>
            <change when="2026-02-25" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment
                problems</change>
                			       <change when="2026-04-25" who="Dominik Wujastyk">Completed adding page-begin pb elements
                with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>
            <div n="6" type="sthāna">


                <div n="39" type="adhyāya">
                    <!-- vulgate 6.60 appears here after NAK 5-333 6.38 
                    
                      
          <l xml:id="SS.6.60.1">|| ❈ || athāto 'mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
                            yathovāca<lb n="4"/> bhagavān dhanvantariḥ śṛṇu vatsa
                            suśruta<del>ḥ</del> || </l>
                                                         
                    -->

                    <!--                    Folio 394r-v ends with the grahotpatti adhyāya, i.e., vulgate 6.37.  
                        So in this section of the MS, 6.38 yonivyāpat is not present -->

                    <!-- Folio no.394v -->

                    <pb facs="398" n="394v"/>

                    <l xml:id="SS.6.39.1"> athāto jvarotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.3"> yenāmṛtam apāṃ madhyā<unclear extent="1"
                            unit="char"/>d uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
                        <caesura/>
                         yato maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridaśeśvaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.4"> śiṣyāstaṃ deva<lb n="2"/>m āsīna<gap n="1"
                            unit="char"/>m papracchuḥ suśrutādayaḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇasyopadravāḥ proktā<g ref="#newa-comma"/> vra<cb/>ṇinām apy
                        ataḥ paraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.5"> samāsato vyāsataś ca brūhino bhiṣajām
                            vara<del>ḥ</del> |
                        <caesura/>
                         upadraveṇa juṣṭasya<g ref="#newa-comma"/> vraṇaḥ kṛ<lb n="3"
                        />cchreṇa sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.6"> upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
                        <caesura/>
                        <cb/>prakṣīṇavalamāṃsasya<metamark function="pāda_marker"/>्\<g
                            ref="#newa-comma"/> śeṣadhātuparikṣayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.7"> tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām
                            vara<del>ḥ</del> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.8"> te<lb n="4"/>ṣān tad vacanaṃ śrutvā<unclear
                            extent="1" unit="char"/> prāvravīd bhiṣajām varaḥ ||
                        <caesura/>
                         jvaram ādau pravakṣyā<cb/>mi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.9"> rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtaḥ pratāpanaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         tais tair nnāmabhir anekeṣāṃ<lb n="5"/> sattvānām parikīrttyate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.10"> janmādau nidhane caiva<unclear extent="1"
                            unit="char"/> bhavatīha na<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/> saṃśayaḥ ||
                        <caesura/>
                         ataḥ sarvvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.11"> ṛte devamanuṣyebhyo<unclear extent="1"
                            unit="char"/> nānyo viṣaha<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="6"/>te tu taṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.13"> svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam
                            bhṛśa<g ref="#newa-sign-final-anusvara"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.14"> yugapady atra roge tu <unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvara ity upadiśyate ||
                        <caesura/>
                         doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca<g ref="#newa-comma"/> dvandvai
                        rāgantur eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.15"> anekakāraṇo<g ref="#newa-gap-filler"/><pb
                            n="395r" facs="398"/><gap n="18" unit="char"/>tpannaḥ smṛtas
                        tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
                        <caesura/>
                         doṣāḥ prakupitā gāḍham apa<unclear>thyā</unclear>hārasevinaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.16"> vyāpya deham aśeṣeṇa<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvaram āpādayanti<lb n="2"/> ha || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.19cd"> a<sic>pi</sic>mithyā<pc> </pc>prayuktaiś
                            ca<unclear unit="char"/> snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.20"> vi<del resp="scribe">vidhā</del><cb/>vidhād
                        avighātāc ca<g ref="#newa-comma"/> rogotthā<add place="above">c
                            chā</add><!--place of insertion not known  -->nāt prapākataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca<g ref="#newa-comma"/> viṣāt sāmya tu
                        paryayāt | <lb n="3"/></l>

                    <l xml:id="SS.6.39.21"> oṣadhīpuṣpagandhāc ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/> kopān nakṣatrapīḍayā ||
                        <caesura/>
                         abhiśāpābhi<cb/>cārābhyā<gap n="1" unit="char"/>m
                        manobhūtābhiśaṅkayā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.22"> strīṇāmavaprajātānā<unclear extent="1"
                            unit="char"/>m prajātānān tathāhitaiḥ ||
                        <caesura/>
                         stanyāvataṇe<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/> caiva<unclear
                            extent="1" unit="char"/> jvaro doṣaiḥ prakupyati | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.23"> tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai<g
                            ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>r vvimārggagaiḥ ||
                        <caesura/>
                         vikṣipyamāṇo 'ntar agni<g ref="#newa-comma"/> r bhbhavaty āśu
                        bahiś caraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.24"> ruṇaddhi cāpy apāndhātuṃ <unclear extent="1"
                            unit="char"/> yasmāt ta<lb n="5"/>smāj jvarāturaḥ ||
                        <caesura/>
                         bhavaty aty uṣṇagātraś ca<g ref="#newa-comma"/> svidyat ena ca
                        sarvvaśaḥ<cb/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.25"> śramoratir vivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         icchādveṣo muhuś cāpi<gap n="1" unit="char"/> śītavātātapādiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.26"> jṛmbhā<lb n="6"/>ṅgamarddo gurutā<unclear
                            extent="1" unit="char"/> romaharṣo 'rucis tamaḥ |
                        <caesura/>
                         apraharṣaś ca śīta ca<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/> bhavatyutpatsyati jvare || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.27"> sāmānyato viśeṣastu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
                        <caesura/>
                         pittān nayana rddāhaḥ kaphāda<lb n="7"/>nnārucis tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.28"> sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
                        <caesura/>
                         rūpair anyatarābhyān tu<g ref="#newa-comma"/> saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ
                        viduḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.29"> vepathur vviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaᳵ
                        |
                        <caesura/>
                         nidrānāśaḥ kṣa<pb n="395v" facs="399"/>yaḥ stambho<unclear
                            extent="1" unit="char"/> gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.30"> śiroruggātrarugvaktraṃ vairasyaṃ
                            gāḍhaviṭkatā<g ref="#newa-comma"/> |
                        <caesura/>
                         śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca<g ref="#newa-comma"/> bhavaty anilaje
                        jvare || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.31"> vegastīkṣṇom a<add place="above">tisāraś
                            ca</add> mahādāho<g ref="#newa-comma"/> nidrālpaś ca tathā
                        vamiḥ |
                        <caesura/>
                         kaṇṭhauṣṭha<lb n="2"/>mukhanāsānā<unclear extent="1" unit="char"
                        />m pākaḥ svedaś ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.32"> pralāpo vaktra kaṭukā<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>mūrcchā dāho madas tṛṣā |
                        <caesura/>
                         pītaviṇmūtranetratva<g ref="#newa-comma"/> m paittike bhrama eva
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.32a"> staimityaṃ stimito vega<unclear extent="1"
                            unit="char"/>ālasyam ma<lb n="3"/>dhurāsyatā |
                        <caesura/>
                         śuklamūtrapurīṣatvaṃ<g ref="#newa-comma"/>
                            stambha<unclear>stṛ</unclear>ptir athāpi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.33"> gaura<cb/>vaṃ
                            śītamu<unclear>t</unclear>kledo<gap n="1" unit="char"/>
                        romaharṣo 'tinidratā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.34"> pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca
                        śuklatā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.38"> sarvvajaḥ sa<lb n="4"/>rvvaliṅgs tu viśeṣañ
                        cātra me śṛṇu | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.39"> nāty uṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrānta<cb/>prekṣī
                        hatasvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.40"> śvasannipatitaḥ śete<unclear extent="1"
                            unit="char"/> pralāpopadravāyutaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.41"> tam abhinyāsamity āhu<gap extent="1"
                            unit="char"/>r hataujasamathā<lb n="5"/>pare ||
                        <caesura/>
                         sannipātajvaraḥ kṛcchra<gap extent="1" unit="char"/>m asādhyam
                        apare viduḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.45"> saptame diva<cb/>se prāpte<unclear extent="1"
                            unit="char"/> daśame dvādaśepi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.46"> punar ghorataro bhūtvā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> praśamaṃ yā<del>n</del>ti hanti vā ||
                        <caesura/>
                         dvidoṣoc chrayaliṅgas tu <gap n="1" unit="char"/>dva<lb n="6"
                        />ndvajās trividhaḥ smṛtaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.47"> tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śi<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>rorujā ||
                        <caesura/>
                         kaṇṭhāsya śoṣo vamathur llomaharṣorucistamaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.48"> parvvabhedaś ca jṛmbhā ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/>vātapittajvarākṛtiḥ ||
                        <caesura/>
                         stai<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="7"/><gap n="21" unit="char"
                        />mityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.49"> śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ
                        pravarttate ||
                        <caesura/>
                         tandrā mohaḥ pralāpaś ca <gap extent="1" unit="char"/>śleṣma<g
                            ref="#newa-comma"/>
                        <pb n="396r" facs="399"/>vātajvarākṛtiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.50"> liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucistṛṣā |
                        <caesura/>
                         muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.39.57"> vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakam vāpi
                        caturthakam vā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.57.add"> santāpa<lb n="2"
                            />pānā<unclear>bhya</unclear>sambhavañ ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/> pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.58"> pralepaka<cb/>ñ cāpi balāsakañ ca<unclear
                            extent="1" unit="char"/> kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
                        <caesura/>
                         muktānubandham viṣamajvarā ye<g ref="#newa-comma"/> jvare śate
                            dvandvasamutthi<lb n="2"/>tās tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.59"> tvaksthau śleṣmānilau śīta<unclear extent="1"
                            unit="char"/>m ādau janayato jvare |
                        <caesura/>
                         tayoḥ<cb/>praśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.60"> karoty ādau tathā pittaṃ<unclear extent="1"
                            unit="char"/> tvaksthaṃ dāham itī <unclear>sthi</unclear>tiḥ |
                        <caesura/>
                         tasmin praśānte<lb n="4"/> tv itarau<gap extent="1" unit="char"/>
                        śītam ante ca kurvvataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.61"> tāv etau dāhaśītādī<gap extent="1" unit="char"
                        /> jvarau saṃsa<cb/>rggajau smṛtau |
                        <caesura/>
                         dāhapūrvvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.62"> rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā pu<lb
                            n="5"/>rā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.63"> svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasaktaṃ māruto
                        jvaraḥ ||
                        <caesura/>
                         sa cāpi vi<cb/>ṣamo deha<g ref="#newa-comma"/> n na kadācid
                        vimuñcati | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.64">yasmād
                            <unclear>gau</unclear>ravavaivar<unclear>ṇṇya</unclear>ṃ
                        kārśyebhyo na vimucyate ||
                        <caesura/>
                         vege tu samatikrānte<g ref="#newa-comma"/> ga<lb n="6"/>toyam iti
                        lakṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.65"> dhātv antarastho līnatvā<gap extent="1"
                            unit="char"/>n na saukṣmyād upalabhyate<unclear extent="6"
                            unit="char"/> ||
                        <caesura/>
                         alpadoṣe tv anakṣīṇa<gap extent="1" unit="char"/> kṣīṇetvana
                        ipānalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.66"> doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         dhātuma<pb n="396v" facs="400"/>nyatamaṃ prāpya<unclear
                            extent="1" unit="char"/> karoti viṣamajvaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.67"> satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
                        <caesura/>
                         medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.68"> kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.69"> saptāham vā daśā<lb n="2"/>ham vā<unclear
                            extent="1" unit="char"/> dvādaśāham athāpi vā ||
                        <caesura/>
                         santatyā yovisarggī syā<g ref="#newa-comma"/> t santataḥ<cb/> sa
                            nigadyate<g ref="#newa-comma"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.70"> ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
                        <caesura/>
                         anyedy uṣka<unclear>s</unclear>tvahorātram ekakālaṃ pravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.71"> tṛtīya<lb n="3"/>kastṛtīye 'hni<gap extent="1"
                            unit="char"/> caturthehni caturthakaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.39.68cd">kecid bhūtābhiṣaṅgo<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.39.75">vividhenābhighātena<g ref="#newa-comma"/> jvaro
                        yas tu
                        pravartta<unclear>n</unclear>te<!-- this verse was at SS.6.39.75-->
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.76"> yathādoṣaprakopas tu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> tathā manye<lb n="4"/>ta taṃ jvaraṃ |
                        <caesura/>
                         śyāvāsyatā viṣakṛte<g ref="#newa-comma"/> tathātīsāra eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.77"> abha<cb/>ktaruk pipāsā ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/> todaś ca sahamūrcchyā |
                        <caesura/>
                         oṣadhīgandhaje mūrcchā<g ref="#newa-comma"/>
                            śiroru<unclear>kthva</unclear> yathus tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.78"> kāmaje citta<lb n="5"/>vibhraṃ sa<gap n="1"
                            unit="char"/>s tandrālasyam abhaktaruk | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.79"> bhayāt pralāpaḥ śokāc ca<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/> bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
                        <caesura/>
                         abhiśāpābhicārābhyāṃ <g ref="#newa-comma"/> mohas tṛṣṇā ca jāyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.80"> bhūtābhiṣaṅgād udvega<unclear extent="1"
                            unit="char"/>hāsyaroda<lb n="6"/>nakampanaṃ ||
                        <caesura/>
                         śramakṣayābhighātotthe<g ref="#newa-comma"/> dehināṃ kupitonilaḥ
                        |<cb/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.81"> pūrayitvākhilan dehaṃ<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         rogāṇān tu samutthānā<del>ṃ</del>d <unclear extent="1"
                            unit="char"/> vidāhājīrṇṇatas tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.82"> jvaroparaḥ<lb n="7"/> saṃbhavati tais tair
                        anyaiś ca hetubhiḥ ||
                        <caesura/>
                         tasya rūpāṇi vakṣyāmi<g ref="#newa-comma"/> yathāvad anupūrvvaśaḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.83"> gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś cchardy arocakau
                        ||
                        <caesura/>
                         rasa<unclear>sthe</unclear><add place="below">tu</add> jvare
                        liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.84"> raktoniṣṭhīva<pb n="397r" facs="400"/>naṃ dāho
                        mohaś ccharddanavibhramau ||
                        <caesura/>
                         pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.85"> piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
                        <caesura/>
                         ūṣmāntar ddāhavikṣepau<g ref="#newa-comma"/> glāniḥ syāt māṃsage
                            jvare<lb n="2"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.86"> bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś ccharddir
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         daurggandhyāroca<cb/>kau glāni<g ref="#newa-comma"/> r mmedaḥsthe
                        cāsahiṣṇutā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.87"> bhedontra kūjanaṃ śvāso<unclear extent="1"
                            unit="char"/> virekaś charddir eva ca |
                        <caesura/>
                         vikṣepaṇañ ca gātrā<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>ṇā<g
                            ref="#newa-comma"/> m e<unclear>ta</unclear>d asthigate jvare
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.88"> tamaḥ praveśanaṃ hikkā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> kāsaḥ śai<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>tyam vamis<add place="top margin"
                        >stṛṣā</add><!-- not sure of this insertion over here --> tathā |
                        <caesura/>
                         antarddāho mahāśvāso<g ref="#newa-comma"/> marmmacchedaś ca
                        majjage ||
                        <caesura/>
                         maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate <add place="top margin"
                            >jvare</add>pa<lb n="4"/>raṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.89"> śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu
                        viśeṣataḥ ||
                        <caesura/>
                         dagdhe 'ndha<cb/>no yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.90"> kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā
                        jvaraḥ ||
                        <caesura/>
                         vātapittakapho<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="5"/>tthānāṃ <g ref="#newa-comma"/> jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.91"> tathā teṣām bhiṣag brūyā<unclear extent="1"
                            unit="char"/>d rasā<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>diṣv api buddhimān ||
                        <caesura/>
                         samastaiḥ sannipātasya<g ref="#newa-comma"/> dhātusthasya
                        vinirddiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.92"> dvandvajaṃ dvandvajair eva<unclear extent="1"
                            unit="char"/> doṣai<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="6"/>ś cāpi vadet tu taṃ ||
                        <caesura/>
                         gambhīras tu jvaro jñeyo<g ref="#newa-comma"/> hy antarddāhena
                        tṛṣṇayā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.93"> ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodbhavena ca
                        ||
                        <caesura/>
                         hataprabhendriyaṃ kṣāma<g ref="#newa-comma"/> ma rocakanipīḍitaṃ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.94"> gambhīras tīkṣṇavegā<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <pb n="397v" facs="401"/>rtte jvaritaṃ parivarjjayet ||
                        <caesura/>
                         hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.95"> jvaravego bhavet tīkṣṇo<unclear extent="1"
                            unit="char"/> yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.96"> iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate
                        || 0 ||<lb n="2"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.97"> jvarasya pūrvvarūpeṣu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> varttamānasya buddhimān |
                        <caesura/>
                         pāyayeta sarppi<cb/>r evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.98"> vidhir mmārutajeṣv eṣa<unclear extent="1"
                            unit="char"/> paittikeṣu virecanam |
                        <caesura/>
                         mṛdu praccharddanaṃ dvandva<lb n="3"/> kaphajeṣu vidhīyate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.100"> dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt
                        prāk<cb/>rūpirūpayoḥ ||
                        <caesura/>
                         pravyaktarūpeṣu hita<unclear extent="1" unit="char"/>m
                        ekāntenāpatarppaṇam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.101"> ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla<lb
                            n="4"/> māturaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.102"> tāvat kālantu la<unclear>ghva</unclear>nnam
                        aśnīyāt tu viriktavat<cb/> |
                        <caesura/>
                         na laṃghayen mārutaje<g ref="#newa-comma"/> kṣayaje mānase tathā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.103"> alaṃghyāś caiva ye pūrvva<unclear extent="1"
                            unit="char"/>n dvivraṇīye prakīrttitāḥ<gap extent="1"
                            unit="char"/> || <lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         tad dhi mārutakṣttṛṣṇā<g ref="#newa-comma"/> mukhaśoṣabhramānvite
                        ||
                        <caesura/>
                         kāryān na bā<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>lena vṛddhe <g ref="#newa-comma"/> na garbhbhiṇyon na
                        durbbale |
                        <caesura/>
                         śopheṣūtthitamātreṣu<g ref="#newa-comma"/> vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
                        <caesura/>
                         anavasthi<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="6"/>tadoṣāgne<g ref="#newa-comma"/> r llaghannan
                        doṣapācanam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.104"> jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣā<unclear extent="1"
                            unit="char"/>rucilāghavakārakam ||
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ<g ref="#newa-comma"/> kṣutpipāsāsahaṃ lagham
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.105"> prasannātmendriyaṃ kṣāma<unclear extent="1"
                            unit="char"/>n naram vi<pb n="398r" facs="401"/>
                        <gap extent="4" unit="char"/>dyāt sulaṃghitam ||
                        <caesura/>
                         balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.106"> upadravāś ca śvāsādyāḥ
                        <unclear>sa</unclear>sambhavanty atilaṃghanāt ||
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ kaphavicchedi<g ref="#newa-comma"/> varcchovātānuloma<lb
                            n="2"/>naṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.107"> kaphavātajvarārttānāṃ<unclear extent="1"
                            unit="char"/> hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
                        <caesura/>
                         tad dhi mārdda<cb/>vakṛddoṣa<g ref="#newa-comma"/> srotasāṃ śītam
                        anyathā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.108"> sevyamāneta toyena<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvaraḥ śītena vardhate ||
                        <caesura/>
                         pittam adyaviṣo<lb n="3"/>ttheṣu<g ref="#newa-comma"/> tiktakaiḥ
                        śṛta śītalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.109"> dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā<g
                            ref="#newa-comma"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.110"> annakāle hitā peyā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.111">laṃghanāmboyavāgūbhir yadā<lb n="4"/> doṣo na
                        pacyate ||
                        <caesura/>
                         tadā tat mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanai<cb/>ḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.112"> kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyai<unclear extent="1"
                            unit="char"/>r jvaraghnaiḥ samupācaret ||
                        <caesura/>
                         pañcamūlīkaṣāyan tu<g ref="#newa-comma"/> pācanam pavanajvare<g
                            ref="#newa-comma"/> | </l>



                    <l xml:id="SS.6.39.113">
                        <lb n="5"/>sakṣaudram paittike musta<unclear extent="1"
                            unit="char"/>kaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
                        <caesura/>
                         pippalyādi<cb/>kaṣāyan tu<g ref="#newa-comma"/> pācanaṃ kaphaje
                        jvare | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.114"> saṃṣṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.39.115">mṛdau jvare laghau dehe<lb n="6"/> pracaleṣu
                        maleṣu ca |
                        <caesura/>
                         pakvadoṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ<cb/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.116"> doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.119"> saptarāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.120"> daśarātrā<lb n="7"/>t paraṃ kecid dātavyam
                        iti niścitāḥ |
                        <caesura/>
                         paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.121ab"> sucir ajvaritasyāpi<unclear extent="1"
                            unit="char"/> deyaṃ syād doṣapākataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.123cd"> yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.39.124">
                        <pb n="398v" facs="402"/>acirajvaritasyāpi<gap n="1" unit="char"/>
                        tasya dadyād virecanam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.121.add1"> lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhy arocakāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.121.add2"> tandrālasyāvipākasya<unclear extent="1"
                            unit="char"/> vairasyaṃ gurugātratā |
                        <caesura/>
                        <unclear>kṣma</unclear>nnāśova<unclear extent="1" unit="char"
                        />mūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.121.add3">
                        <lb n="2"/> āmajvarasya liṅgāni<unclear extent="1" unit="char"/>
                        na dadhyāt tatra bheṣajaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.121cd"> bheṣajaṃ hy āmadoṣasya<cb/> bhūyo jvalayati
                        jvaram || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.122"><gap extent="4" unit="char"/>śamanīyañ ca<g
                            ref="#newa-comma"/> karoti viṣamajvaram | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.124cd"> pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="3"/>dāty ayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.125"> viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.126"> prākkarmma va<cb/>manañ cāsya<unclear
                            extent="1" unit="char"/> kāryam āsthāpanan tathā ||
                        <caesura/>
                         virecanan tataś cāpi<g ref="#newa-comma"/> śirasaś ca virecanam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.127ab"> kramaśo baline deyaṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="4"/> vamanaṃ śleṣmike jvare || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.128ab"> sarujonilaje kāryaṃ<unclear extent="1"
                            unit="char"/> sodāvartte nirūha<cb/>nam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.127cd"> pittaprāye virekaḥ syā<gap extent="1"
                            unit="char"/>t kāryaṃ śīrṣavirecanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.128cd"> kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya<gap n="1"
                            unit="char"/>dīptāgner anuvāsanam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.134ab"> kṛśaṃ<lb n="5"/> caivālpadoṣañ ca
                        śamanīyair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.129cd"> kaphābhipanne śirasi <g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/> kāryaṃ śīrṣavirecanam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.129ab"> śirogauravaśūlaghna<gap extent="1"
                            unit="char"/>m indriyapratibodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.134.add"> kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya<unclear extent="1"
                            unit="char"/> dīptāgneranuvā<lb n="6"/>nam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.134cd"> upavāsair bbalasthan tu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvare santarppaṇānthite || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.135"> klinnāṃ yavāgūṃ <g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/> mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.136a"> śramopavāsānilaje<unclear extent="1"
                            unit="char"/> hito nityaṃ rasodanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.137ab"> mudgayūṣodanañ cāpi<lb n="7"/>
                        <gap extent="7" unit="char"/> deyaḥ kaphasamutthite | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.138"> sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.137cd"> mudgāmalakayūṣastu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> vātapittātmake jvare | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.139"> hrasvamūlakayūṣas tu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> vātaśleṣmātake jvare ||
                        <caesura/>
                         ni<pb n="399r" facs="402"/>mbakolakayūṣas tu hitaḥ
                        pittakaphātmake | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.140"> dāhavam<unclear>yarddi</unclear>taṃ kṣāmaṃ
                        nirannaṃ tṛṣṇa<unclear><del rend="erased"
                        >ā</del></unclear>yānvitam ||
                        <caesura/>
                         śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ || </l>

                    <gap n="22" unit="char"/>
                    <lb n="2"/>

                    <l xml:id="SS.6.39.141"> kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage
                        ||
                        <caesura/>
                         madyanityasya na hi<cb/>tā yavāgūbhir upācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.142"> yūṣair amlair anamlair vvā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jāṅgalair vvā rasair hitaiḥ ||
                        <caesura/>
                         madyaṃ vā madyasātmyāya<g ref="#newa-comma"/> sāmāhāya<lb n="3"/>
                        pradāpayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.143"> savyoṣam vitaret tātra<gap n="1" unit="char"
                        /> kaphārocakapīḍite || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.144"> vaddhapra<cb/>
                        <unclear>ryu</unclear>ta doṣas tu<g ref="#newa-comma"/> naro
                        jīrṇṇajvarānvitaḥ ||
                        <caesura/>
                         pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.145"> pipāva tu payaḥ pī<lb n="4"/>tan taruṇe hanti
                        mānavam |
                        <caesura/>
                         sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvadbhojanaṃ hi <g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>tam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.146"> vegāpāyen yathā tad dhi<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvaravegābhivarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         jvarito hitam aśnīyāt yad api asyārucir bhaved || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.147"> annakā <g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="5"/>le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.148"> gurvabhiṣyandikāle ca <g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/> jvarī nādyāt kathañcana || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.149"> na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |
                        <caesura/>
                         santatam viṣamañ cāpi<g ref="#newa-comma"/> kṣīṇasya suci<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="6"/>rotthitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.150"> jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ
                        samupakramaiḥ |
                        <caesura/>
                         mudgān masūrāñś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān | </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.151"> āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
                        <caesura/>
                         paṭolapatraṃ<lb n="7"/> vārttāku <unclear>kukku</unclear>laṃ
                        pāpacelakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.152"> karkkoṭakam parppaṭakaṃ<unclear extent="1"
                            unit="char"/> gojihvā vālamūlakam |
                        <caesura/>
                         patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritoya pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.153"> lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān
                        | <pb n="399v" facs="403"/>
                        <caesura/>
                         kālapucchān kuraṅgāñ ś ca<g ref="#newa-comma"/> tathaiva
                        mṛgamātṛkān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.154"> māṃsārthe māṃsasātmyāya<unclear extent="1"
                            unit="char"/> jvaritāya pradāpayet |
                        <caesura/>
                         sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.155"> gurūṣṇatvān na śasyanta<unclear extent="1"
                            unit="char"/> iti kecidvya<lb n="2"/>vasthitāḥ |
                        <caesura/>
                         jvaritānāṃ prakopan tu<g ref="#newa-comma"/> yadā yāti samīraṇaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.156"> tadā tepi<cb/> hi śasyante mātrākālopapāditā
                        |
                        <caesura/>
                         parīṣekān pradehāñ ś ca<g ref="#newa-comma"/> snehān saṃśodhanāni
                            <add place="top margin">ca</add> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.156a"> divāsvapnaṃ vyavā<lb n="3"/> yañ ca<unclear
                            extent="1" unit="char"/> vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |</l>

                    <l xml:id="SS.6.39.158"> sāravanti ca bhojyāni<unclear extent="1"
                            unit="char"/> varjjaye<cb/>t taruṇajvarī ||
                        <caesura/>
                         īhādi navadhānyāni<g ref="#newa-comma"/> krodhādīñś ca
                        vivarjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.158.add"> śoṣaś charddirmmadomūrcchā<unclear
                            extent="1" unit="char"/>mohastṛ<lb n="4"/>ṣṇā hy arocakaḥ |
                        <caesura/>
                         prāpnoty upadravāne tān pariṣekādi sevanāt || <cb/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.159"> anavasthitadoṣāgne<gap n="1" unit="char"/>r
                        ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
                        <caesura/>
                         gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.161"> mukta<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="5"/>syāpi jvareṇeha<g ref="#newa-comma"/> durbbalasyāhitair
                        jjvaraḥ |
                        <caesura/>
                         praty āsanne dahed dehaṃ<cb/> śuṣkakakṣam ivānalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.162"> na syāt kāryaḥ parīhāro<gap n="1" unit="char"
                        /> jvaram ukte na dehinā |
                        <caesura/>
                         yāvan na prakṛtisthaḥ syā<gap n="1" unit="char"/>d do<lb n="6"
                        />ṣataḥ prāṇatas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.39.163"> jvare pramoho bhavati<unclear extent="1"
                            unit="char"/> svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇaṃ bhojaye<gap n="1" unit="char"/>t tasmān mūtroccārau ca
                        kārayet || </l>

                    <gap n="24" unit="char"/>

                    <pb n="400v?, line 1" facs="490"/>

                    <l xml:id="SS.6.39.164"> arocake gātrasāde<gap n="1" unit="char"/>
                            vaiva<unclear>rṇṇāyā</unclear> ṅgamalādiṣu |
                        <caesura/>
                         śāntajvaro viśodhyaḥ syā<unclear extent="1" unit="char"
                            />danuba<gap n="8" unit="char"/> || <gap reason="blank folio"
                        />|| || </l>

                    <!-- dscn3375 fol 400.jpg, lower, has a table of contents of the SS, starting with adhyāya 1.1.  The table continues to dscn3375 fol 403.jpg, upper.  
                    dscn3375 fol 403.jpg, lower, starts with syāmaḥ || madayanty..., xml:id="SS.6.62.1" -->

                    <!-- Rest of 6.39 is missing in H except for part of v. 182-->

                </div>

                <div n="40" corresp="37 in NAK 5.333" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3461 fol 486.jpg : 1" unit="folio"/>

                    <!-- 6.40 is missing in H except for part of v. 182-->

                    <l xml:id="SS.6.40.182ab"> cātra vātavyādhiharaṃ hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.40.182cd"> jvarādīn avirodhāc ca sādhayet svaiś
                        cikitsitair iti || || </l>

                    <l xml:id="SS.6.40.trailer"> ukte ca tantre atīsāracikitsā
                        saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ kāyacikitsāyāṃ dvi<lb n="2"/>tīyaḥ || ❈
                        ||</l>

                </div>

                <div n="41" type="adhyāya">

                    <!--   numbered adhyāya 38 in MS NAK 5-333  -->
                    <milestone n="dscn3461 fol 486V" unit="folio"/>
                    <!-- 
(A)  Missing verses:
6.41.2,
6.41.11,  14cd,  15ab, 16cd,  18cd
6.41.34cd
6.41.49
6.41.54ab,  56,  57,  
(B)  Additions:
6.41.16a
6.41.42a;
(C)  Special notes:
(i)  SS.6.41.20ab is placed after 6.41,21
(ii) 6.41.55 is placed after 6.41.49
(iii) Folio 486 r  is not paginated
(iv) In the left margin of Folio 487 upper, has written the words "Uttara"  which is not transcribed by me. Also, probably numerics written which are not legible, are not transcribed.
(v)  The arrangement of verses  and the folio numbers are :
Folio                               Verses     
486r:2                            6.41.1 to  6.41.10
487 upper:1                   6.41.11 to 23
439 lower:1                    6.41.24 to 32ab
440r                                6.4132cd to 41ab
440v                               6.41.41cd  to 48
441r                                6.41.55, 6.41,50 to 58
-->

                    <l xml:id="SS.6.41.1">athātaḥ śoṣacikitsitam vyākhyāsyā<cb/>maḥ</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.3">anekadoṣān ugato vahurogāgamaḥ |
                        <caesura/>
                         durvvijñeyo durnnivāryaḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.4"><lb n="3"/>saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity
                        abhidhīyate ||
                        <caesura/>
                         kriyākṣayaka<cb/>ratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.5">rājñaś candramaso yasmādabhūd eṣa kilāmayaḥ ||
                        <caesura/>
                         tasmāt taṃ rājayakṣme<lb n="4"/>ti kecid āhuḥ punarj janāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.6">sa vyastair jjāyate doṣair iti keci<cb/>d
                        vadanti hi ||
                        <caesura/>
                         ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.7">kriyānāṃ cāvibhāgena prāgekotpāda<lb n="5"/>nena
                        ca ||
                        <caesura/>
                         eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.8">udre¦<cb/>kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti
                        ha ||
                        <caesura/>
                         kṣayād vegapratīghātād āghātād viṣamāśanāt |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.9">jāyante ku<lb n="6"/>pitair doṣair vyāptadehasya
                        dehinaḥ ||
                        <caesura/>
                         kapha<damageSpan n="3"/>nair ddoṣais tu rūddhe<damageSpan n="1"/>
                        rasavartmasu |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.10">ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasy anantaraṃ ||
                        <caesura/>
                         kṣīyante dhātavaḥ sarvve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.12"><pb n="401r?" facs="491"
                        />svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkācaṃ śvāṃsapārśva<damageSpan n="1"/>ḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         jvaro dāho'tisāraś ca pittād raktasya cāgamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.13">śirasaḥ parisaḥ paripūrṇatvam abhaktacchanda
                        eva ca ||
                        <caesura/>
                         kāsaḥ kaṇṭhasya codvaṃso vijñeyaḥ ka<lb n="2"/>ka<lb n="2"
                        />phakopataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.14ab">ekādaśabhiḥ ṣaḍbhir vvā pañcabhi<damageSpan
                            n="2"/> samanvitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.15cd">ja<cb/>hyāc choṣārdditaṃ jantum icchan
                        suvipulaṃ yaśaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.16">vyavāyaśokasthāvirya vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
                        <caesura/>
                        <lb n="3"/>vraṇakṣarati yandhātuṃ śoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.17">vyavāyaśoṣī <cb/>śukrasya kṣayaliṅgair
                        ūpadrutaḥ |
                        <caesura/>
                         pāṇḍudeho yathāpūrvvaṃ kṣāyante cāsya dhātavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.18ab">pradhānaśīlaḥ srastāṃ<lb n="4"/>gaḥ
                        śokaśoṣyati tādṛśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.19">jarāśoṣī kṛśo mando
                            hata¦<cb/>vuddhi<add>ś</add> balendriyaḥ ||
                        <caesura/>
                         kampanorūcimān bhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.20cd">saṃprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣa¦<lb n="5"
                        />samaccaviḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.21">adhvapraśoṣī srastāṃgaḥ saṃbhṛṣtaparuṣacchaviḥ
                        |
                        <caesura/>
                        <cb/>prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.20ab">ṣṭhīvati śleṣmaṇāṃ hīnaṃ gauravārūcipīḍitaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.22">vyavā¦<lb n="6"/>yaśoṣī bhūyiṣṭham ebhir eva
                        samanvitaḥ ||
                        <caesura/>
                         liṅgai rūkṣayakṛtaiḥ saṃyuktasya kṣatādvinā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.23">raktakṣayād vedanābhis tathaivāhārayantraṇāt ||
                        <caesura/>
                         vraṇitasya bhavec choṣo doṣaih̤ sādhya<pb
                            n="401v? (3414 fol 439 lower)" facs="443"/>tamasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.24ab">vyāyāmabhāṣyādhyanair abhighātātimaithunaiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.24cd"> karmmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritaṃ
                        |</l>

                    <l n="SS.6.41.24ef">tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.25"> kāṃsapracchadayec cā<lb n="2"/>pi
                        pītaraktāsitārūṇaṃ |
                        <caesura/>
                         santaptavakṣaso'tyarthaṃ dūyamānena tā<cb/>myati ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.26">durgandhoccvāsavadano bhinnavarṇṇaḥ svaro naraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         keṣāñcid eva śoṣo hi kāraṇo bhedam āgata<lb n="3"/>ḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.27">na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānān nivātanaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣayā eva hi <cb/>vijñeyā pratyekandhātusaṃjñitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.28">cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.29">śvāsāṅgasādaka¦<lb n="4"
                        />phasaṃśrayatāluśoachardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrā<cb/> |
                        <caesura/>
                         śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklakṣaṇa bhavati
                        māṃsaparo riraṃsuḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.30">svapneṣu kākaśuka<lb n="5"/>śalyakanīlakaṇṭhān
                        gṛdhrās tathaiva ca kapī<unclear>s</unclear>kṛkalāsekāṃś ca <cb/>
                        |
                        <caesura/>
                         paścet sarāṃsi vimalaāḥ sanadīś ca vāiḥ
                        śuṣkāṃstarūnarūṇadhūmadavārdditāṃś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.31">ahāśanaṃ pa<lb n="6"/>rikṣīṇaṃ
                        śoṣātīsārapīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         śūnamūṣkodarañ cāpi yakṣmiṇam parivarjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.32">upācared ātmavantan dīptāgnimakṛśan naraṃ |
                        <caesura/>
                         sthirādivargasiddhena payasājāvikena<pb
                            n="402r? dscn3415fol440upper" facs="444"/>vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.33">snigdha<add>sya</add> mṛdu kartavyamūrdhvaṃñ
                        cādhaś ca śodhanaṃ | āsthāpanaṃ t<unclear>thāḥ</unclear>paścāc
                        chirasaś ca virecanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.34ab">rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.35">vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo¦<lb n="2"/>
                        <unclear>bha</unclear>jante vātajā gadāḥ ||
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇīyo hitas tasya<unclear/>hitasnigdhāni<cb/>lāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.36">gṛdhrānulūkān
                            śakunāṃstathā<unclear>khū</unclear>n gaṇḍapadān
                        vyālavileśayāñś ca ||
                        <caesura/>
                         dadyātprakārair dvivid<lb n="3"/>dhair vvidhijñaḥ sasaindhavān
                        sarṣapatailabhṛṣṭān ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.37">deyāni māṃsā<cb/>ni vajāṅgalāni
                        mudgāḍhakīyūṣarasāś ca pathyāḥ |
                        <caesura/>
                         kharoṣṭranāgāś ca tarāśi khādet mubhṛṣṭhāni suka<lb n="4"
                        />lpitāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.38">māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī
                        ca¦<cb/>bhavet manuṣyaḥ |
                        <caesura/>
                         arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.39">khādet pivet cāpi <lb n="5"/>ajāvikaṃ vā kṛśo
                        yavāgvā saha bhaktakāle |
                        <caesura/>
                         vyoṣaṃ ghṛtakṣaudra<cb/>yutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ
                        kṣayārttaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.40">māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ
                        kṣaudrayutaṃ <lb n="6"/>vadanti |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.41">ghṛtena cājena samākṣikena
                        turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣau<pb
                            n="dscn3414fol 440 lower" facs="444"/>drayutaṃ ca lihyā ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.42">kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ
                        labhateṅgamuṣṭhiṃ |
                        <caesura/>
                         tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.43">sevate cājena samākṣikeṇa tura<lb n="2"
                        />ṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
                        <caesura/>
                         utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyā<cb/>yavāścaiva punarnavo ca ||
                        <caesura/>
                         kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ
                        hitāśī |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.44">yakṣmāṇa<lb n="3"/>metat pravalañ ca kāsaṃ
                        śvāsan nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
                        <caesura/>
                         śakṛ<cb/>drasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva
                        bhāgaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.45">mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīra¦<lb n="4"
                        />sya bhāgas tv aparo ghṛtasya ||
                        <caesura/>
                         bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā <cb/> trivargammadhurañ ca
                        kṛtsnaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.46">kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ
                        yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
                        <caesura/>
                         dve pañcamūle<lb n="5"/>
                        <unclear>va</unclear>ruṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo
                            <unclear>ca</unclear> ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.47">yavān kula<cb/>tthāñś ca varāṇi caiva sa
                        cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
                        <caesura/>
                         kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pā¦<lb n="6"/>tre
                        ghṛtapātram ekaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.48">datvā
                            ma<unclear>hā</unclear>vṛkṣapayobha<unclear>yāñ</unclear>ca
                            vyāṃśukā<unclear>.</unclear>lavaṇottamañ ca ||
                        <caesura/>
                         etadhi śoṣañjaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāñś ca sahānilena |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.55">plīhodaroktan tu hitañ ca sarppi<pb
                            n="dscn3416 fol                             441upper"
                            facs="445"/>s trīṇy eva cānyāni hitāni
                        <unclear>cā</unclear>tra ||
                        <caesura/>
                         upadravāñ<unclear>ś ca</unclear> svaravaikṛtādīn
                            <unclear>|</unclear>yedava<unclear>|</unclear>nikhilena śāntāṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.50">elājamodāmalakābhayāś ca
                        gāyatrinimvāsanasālasārāṃ ||
                        <caesura/>
                         viḍaṅgabhallāta<lb n="2"/>kacitrakāñś ca
                            kaṭutrika<unclear>..</unclear>surāṣṭrajañś |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.51">pakvā jale yena <cb/> pacet sarppis tasmin
                        susiddhe tv avatārite ca ||
                        <caesura/>
                         triṃśatpalāny atra sitopalāyā dadyāt tugākṣīripalā<lb n="3"/>ni
                        pañca |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.52">prasthe ghṛtasya dviguṇañ ca dadyāt palam ya
                        prātar eto¦<cb/> lihec ca ||
                        <caesura/>
                         līhvā piven kṣīram atandritas tu |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.53">etad dhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyam
                        āyuṣataman tathaiava |
                        <caesura/>
                         yakṣmā<lb n="4"/>ṇam āyur vyapahanti caiva pāṇḍvāmayañ cāpi
                        bhagandarañ ca |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.54cd">na cā<cb/>tra kiñcit parivarjjanīyaṃ
                        rasāyanañ caitadupāsyamānaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.58">striyo ratikrodhamasūyatāñ ca tyahetddurāṃ <lb
                            n="5"/>viṣayān bhajet |
                        <caesura/>
                         dvijān gurūñs tāñ strīdaśāñś ca pūjed vācaś ca<cb/> puṇyāḥ
                        śṛṇuyād dvijebhya iti || ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.41.trailer">uttaratantre śoṣavikitsā aṣṭatriṃsattamaḥ
                            kāyaciki<lb n="6"/>tsāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ ||</l>
                </div>


                <!--  6.42 -->


                <div n="42" type="adhyāya">
                    <milestone n="3416upper" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.6.42.1">athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.3">yathoktaiḥ kopanair doṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         janayanti nṛṇāñ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.4">hṛnnā <pb n="3416lower" facs="445"/>
                        <lb n="1"/> syor antare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ |
                        <caesura/>
                         vṛttaś cayaḥ saṃcayavān sagulma iti saṃjñitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.5cd">gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.6">gulmavad vā viśālatvād gulma itya<lb n="2"
                        />bhidhīyate ||
                        <caesura/>
                         sa yasmād ātmani cayaṃ gacchatyapsviva vudvudaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.7"><cb/>antaś carati yasmāc ca na pākamvupayātyataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.8">puruṣā<lb n="3"/>ṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena
                        yo paraḥ ||
                        <caesura/>
                         kṛcchraviṇmūtravāta<cb/>tva mānāhotranikūjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.9cd">dveṣonne vāyūr ūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.10">hṛtkūkṣiśūlaṃ mūkhakha<lb n="4"/> ṇṭhaśoṣo
                        vāyornnirodho viṣamāgnitā ca |
                        <caesura/>
                         te te vikārāḥ pa<cb/>vanātmikāś ca bhavanti gulme'nilasambhave tu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.11">svedajvarāhāravidāhadāhā stṛṣṇāṅgarāgaḥ ka<lb
                            n="5"/> ṭūvakratā ca |
                        <caesura/>
                         pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pitta<cb/>prabhave tu
                        gulme ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.12">anne na lipsā gurūgātratā ca charddipraseko
                        madhurāsyatā ca |
                        <caesura/>
                         kapha<choice>
                            <orig>pra</orig>
                            <corr>sya</corr>
                        </choice>liṅgāni ca yā<lb n="6"/>ni tāni bhavanti gulme
                        kaphasambhave ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.13">sarvvātmakaḥ sarvvarūjopapannas taṃ yāpya
                        sādhyām pravadanti tajjñāḥ ||
                        <caesura/>
                         navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāma <choice>
                            <orig>li</orig>
                            <corr>ga</corr>
                        </choice>rbham visṛjedṛtau vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.14">vāyurhi<pb n="3417upper" facs="446"/>
                        <lb n="1"/>tasyāḥ pravigṛhyaraktaṃ karoti gulmaṃ sarūjaṃ sadāhaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāparamaṃ nivodha |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.15">na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni
                        ca ga<lb n="2"/>rbhiṇīnāṃ ||
                        <caesura/>
                         taṃ raktagulmam pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu
                        <cb/>pitānilatvāt |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.16">vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ
                        sneha<cb/>virecanaiḥ |
                        <caesura/>
                         upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.16.add1"> jīrṇāsane kupyati vātagulme
                        vidāhakāletveśanasya pittāt ||
                        <caesura/>
                         gulmaḥ kaphā<lb n="3"/>t mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca
                        sannipāte |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.16.add2">strīṇā tu <cb/>yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa
                        yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
                        <caesura/>
                         yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśe<lb n="4"/>ṣaliṅgāni bhavanti
                        caiṣāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.17">pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛ<lb n="5"
                        />taṃ ghṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.18"><cb/>śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ
                        pippalyādighṛtaṃ na tu |
                        <caesura/>
                         tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.19">sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
                        <caesura/>
                         pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.20">viśeṣamaparañcāsyāḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
                        <caesura/>
                         palāśakṣora<pb n="DSCN3417lower" facs="446"/>
                        <lb n="1"/>toyena siddhaṃ sarppiḥ prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.21cd">uṣṇair vvā bhedayed bhinne vidhir āsṛgdaro
                        hitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.22">ānūpaudaka<pc> </pc>majjāno vasātailaṃ ghṛtāni
                        ca ||
                        <caesura/>
                         vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ <lb n="2"/> |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.23">jāṅgalaikaśaphānāñ ca vasā sarppiñ ca pittaje
                        ||
                        <caesura/>
                         tailaṃ jāñgala<cb/>majjānam eva gulmaikaphotthite ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.24">dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅga vipaced ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         śarkkarāsandhaivopetaṃ <lb n="3"/>tadhitam vātagulmināṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.34">kulatthamūlakakvātha dadhikāñjika<cb/>sarppiṣāṃ
                        |
                        <caesura/>
                         pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāni tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.35">sauvarcalamvitaṃ hiṃgudevadārvv atha saindhavaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vātagulmāpahaṃ sarppir etad vīpaṇam eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.37cd">āragvadhādau vipa<cb/>ced dīpanīyayutaṃ
                        ghṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.38">kṣāravarge paced cānyaṃ pacen mūtragaṇe paraṃ |
                        <caesura/>
                         ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtā<lb n="5"/>ny etāny asaṃśayaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.36">tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                        <cb/>nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛte vāpyapalādike |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.37ab">raktapittothitaṃ hanti ghṛtānyasaṃśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.39">yathā <lb n="6"/> doṣāc chrāyañ cāpi cikitset
                        sānnipātikaṃ |
                        <caesura/>
                         cūrṇaṃ higvādikañ cāpi<cb/> ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40ab">pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add1">pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca eva <pb
                            n="DSCN3418 upper.JPG" facs="447"/>
                        <unclear>śu</unclear>mūlena samāni pañca |
                        <caesura/>
                         saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add2">athāvatāvyaṃ <unclear extent="2"/>
                        vāvaśeṣa mātrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ vidhāya |
                        <caesura/>
                         sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ ta<lb n="2"/>dvātagulmeṣu virecanaṃ
                        syāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add3">dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣā<cb/>raṃ
                        yavānāṃ lavaṇatrikañ ca |
                        <caesura/>
                         sacitrakaṃ jīraka<unclear extent="2"/>veraṃ syān mātuluṅgasya ca
                        mūlakañ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add4">eṣāṃ samānaṃ sva<lb n="3"/>śupeṣitānāṃ
                        sukhāmvunā prātarūposya mātrā |
                        <caesura/>
                         naro bhṛṣām apy a<cb/>darapravṛdvāṃ sadyorūjām vātakṛtān nihanti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add5">drākṣāpayasyā madhukañ ca mūkhyaṃ
                        sacandanampadmakamūtpalañ ca<lb n="4"/> |
                        <caesura/>
                         kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvānudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add6">bhāgnīpaṭolīṃ madhukañ ca pāṭhāṃ
                        rohilyatthaulā saha pippalībhiḥ |
                        <caesura/>
                         etāni piṣṭhvā madhunā vali<unclear extent="1"/> pītaṃ śamaṃ nā<lb
                            n="5"/>śati pittagulmaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add7">harītakānyāmalamviḍaṅgaṃ viśvāsadhaṃ
                        <cb/>ceti samāni kṛtvā |
                        <caesura/>
                         kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti
                        hanyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add8"> ca <unclear>vyā</unclear> ghṛtan tri<lb
                            n="6"/>vṭātriīyan tathā caturthā gajapippalīñ ca |
                        <caesura/>
                         phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add9">mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtampivet
                        kṣaudrayūtaṃ hitāya |
                        <caesura/>
                         tat śleṣmagu<pb n="DSCN3418 lower.JPG" facs="448"/>lmaṃ
                        tvathavātagulmaṃ nirvāpayet hyagnimivāmvuvegaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add10">sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī
                        pippalimūlabhāgnī |
                        <caesura/>
                         pītvā nalakvāthayutaṃ <subst><add place="upper-margin"
                            >tu</add></subst> vāri pramucyate śoṇiapittagulmāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add11">ghoṣañ ca <lb n="2"/>bhāgjīṃ ca
                        guḍapragāḍhāṃ nārīpivet māmṛditāṃ ghṛtena |
                        <caesura/>
                         sukhāmvu<cb/>nā hanhyatharaktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ
                        punarādadhāti ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add12">samuṣkakaṃ cekṣarasaṃ
                        svadaṃṭrāṃśokampalāśen tilanāla<lb n="3"/>meva |
                        <caesura/>
                         nīpakvadamvañ ca samātuluṅga pūtīkarañ ca sakapittha<cb/>vilvaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add13">vallū<unclear>tta</unclear>mām apy amṛtāñ
                        ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim atthaiṅgudīñ ca |
                        <caesura/>
                         etāḥ pratānā kvathayādaśva pra<lb n="4"/>dāhayan kṣāram
                        athādadīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add14">pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ ta<cb/>t
                            ma<unclear>pu</unclear>kṛtvaḥ srutam ādadīta |
                        <caesura/>
                         sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavasāni yataḥ kṣamāvān ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add15">aṣṭā<lb n="5"/>ḍhakantat
                        prasitamvidadhyāt mūlaṃ tu lāmvāpyatha citrakasya |
                        <caesura/>
                         suka<cb/>lpitāṃ tām vipaced vidhikṣāḥ pūtam vidhyād athayād
                        aśeṣaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add16">palāni catvāri punastathāsya <unclear
                            extent="2"/> ni kṛ<lb n="6"/>tvā kvathacitrakasya |
                        <caesura/>
                         tad vāḍhake cāpi jalāsya siddhaṃ pādāvaśeṣaṃ kvathagālanīyaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add17">tena prapiṣyeva palonmitānāṃ
                        misamvariṣṭhaṃ ga<pb n="DSCN3419 upper.JPG" facs="449"
                        />ṇamauṣadhānāṃ | kaṭutrivargaṃ lavaṇānyahāṣṭhau dve rohiṇīṃ
                        cāmlakavetasañ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add18"><unclear extent="2"/> ca bhāgnīṃ ca vayāñ
                        ca pāṭhaṃ sajīrakaṃ mūlamahājamodāṃ |
                        <caesura/>
                         hi<lb n="2"/>ṅguṃ tu saṃ cātiviṣañ cq mustamelāṃ sa ca
                        vyāgajapippalīñ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add19">ālo<cb/>
                        <unclear extent="1"/>garbhaṃ kṛtvimamatramiṣṭaṃ pūrvvasrutaṃ
                        kṣāramathāpacet tu | mṛdvagninā vā kvathitaṃ śanais tu
                        modarvvilepāt pariśo<lb n="3"/>ṣitas tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add20">kolapramāṇaṃ guṭikāṃ vidadhyād
                        dvebhakṣayitvaiva maonnama<cb/>dyāt |
                        <caesura/>
                         tataḥ padānāṃ śatameva gatvā yataḥ prakāṃkṣaḥ punareva<unclear
                            extent="2"/> ||</l>

                    <l n="SS.6.42.40.add21">dve bhakṣayitaiva matonnamadyādapūrvva<lb
                            n="4"/>vadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
                        <caesura/>
                         sa eva <unclear extent="2"/>guṭikā prayogā dahaḥ sukhenai<cb/>va
                        sahasraśāpi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add22">tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt
                        tataḥ pañca nihanti gulmān |
                        <caesura/>
                         catvāri aśāṃsi<lb n="5"/>nihani pītāḥ <unclear>dhyore</unclear>
                        tathā vātakaphādare ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add23">yevā pare vātakaphapra<cb/>vṛttā
                            <unclear>dyorā</unclear>nṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
                        <caesura/>
                         tān hani sarvvān śca yahuṃś ca pītā ghṛtena coktena jalena
                            cāpi<lb n="6"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add24">kāyagnisainyaṃ
                            grahaṇīpradoṣama<unclear>sraṃ</unclear>vidāhitvamavāpyajīrṇṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         nihanti sadyojara yanti cānnampāṣāṇacūrṇair api miśritaṃ yat
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add25">ku<unclear extent="1"/>mvurūṇi triphalā
                        maricāni viḍaṅgakaṃ |
                        <caesura/>
                        <pb n="DSCN3419 lower.JPG" facs="448"/>pippalyaścājamodaṃ ca
                        kūṭajasya phalāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add26">citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ miaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśat syādguḍasya tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add27">tailasya kuḍa<unclear extent="1"/>dvau tu
                            rasamāmalaka<lb n="2"/>sya ca |
                        <caesura/>
                         trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvvaṃ śanair mmṛdvagninā pacet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add28">ghanībhūtaṃ <cb/> phalaiḥ kṛtvā
                        samamāmalakasya tu |
                        <caesura/>
                         agnipramāṇam vijñāya bhakṣayet prātarūtthitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add29">pa<lb n="3"/>pramehāś ca pāṇḍurogān
                        sakāmalāṃ | śoṣaṃ kuṣthodarāṇāṃ<cb/>si śamayec ca bhagandarān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40.add30">yonirogaharovṛṣyo medhā valavapukkarāḥ |
                        <caesura/>
                         guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mata<lb n="4"/>ś cāpi rasāyanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.40cd">tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.41"><cb/>bhasmamūlakajaṃ cāpi gojavikharahastināṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.42">kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīka nāgarakrimihaṃtribhiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         ajamodāc ca daśabhi<cb/>ḥ sāmudrāc ca palair yutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.43"> ayas pātre 'gnikakasyena paktvā lehya
                        matthoddharet |
                        <caesura/>
                         tasya mātrām pived daddhnā su<lb n="6"/>rayā sarppiṣā pi vā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.44">dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā ||
                        <caesura/>
                         gulmavātavikārāś ca kṣāroyaṃ hantyasaṃśayam ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.45">svarjjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakajopi vā |
                        <caesura/>
                         pītatailena śa<pb n="3420upper" facs="449"/>
                        <lb n="1"/>mayet gulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.46">pītaṃ sukhāmvunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vṛścikamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīdvayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.47">citrakaṃ ca jaladroṇe pacet pādāvaśeṣitaṃ |
                        <caesura/>
                         māga<lb n="2"/>dhacitraka lipte kumbhe nidhāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.48">madhunaḥ prasthamāvā<cb/>pya
                        pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
                        <caesura/>
                         viśoṣitan daśāhan tu jīrṇṇabhaktaḥ piven naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.49">ariṣṭhoyaṃ jaye<lb n="3"/>dgulmamavipākañ ca
                        dustaraṃ ||
                        <caesura/>
                         pāṭhānikumbharajanī trikaṭutripha<cb/>lāgnikā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.50ab">lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.51">ghanībhūtan tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhukta<lb
                            n="4"/>vān |
                        <caesura/>
                         gulmaplīhāgnisādāṃstān nāśayeyur aśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.53cd">sukhoṣṭhā<cb/>jāṃgalarasāḥ susnigdhā
                        vyaktasaindhavāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.54cd">peyā vā aharaiḥ siddhākaulatthāḥ saṃkṛtārasāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.55ab">khalāsa<lb n="5"/>pañcamūlāś ca gulmino
                        bhojane hitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.56">kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedā<cb/> na kuryāc cavakuśo
                        bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         gulminaḥ sarvva evoktā durvvirecya tam ā bhṛśāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.57">ataś canā - susvinnāṃ <lb n="6"
                        />sraṃsanenopapādayeta ||
                        <caesura/>
                         vimlāpanaṃ bhedanāni tathaivasy añjanāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.58">upanāhoś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         udaroktāni sarpiṣimūtravartiḥ kriyā thā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.59ab">lavaṇā<pb n="DSCN3420lower.JPG" facs="449"
                        />ṇi ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.60cd">dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.61ab">kārayed āsavāriṣṭhān ślokasthāne yatheritān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.59cd">vātavarccāni rodhe vā sāmudrārdraka<lb n="2"
                        />sarṣapaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.60ab">kṛtvā pāyo nidhātavyā varttayo maricottarāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.61cd">khāde<cb/>d vānyāṅkurābhṛṣṭāṃ
                        pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.62">ūrddhvavātan tu manujaṃ gulminan na nirūhayet
                        ||
                        <caesura/>
                         pivet trivṛnnāga<lb n="3"/>ramvā saguḍamvā harītakīṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.63">guggulan bhṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ
                        saindha<cb/>vāmvacāṃ ||
                        <caesura/>
                         mūtramadyapayodrākṣārasair vvīkṣa valāvalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.64">evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni tu<lb
                            n="4"/> ||
                        <caesura/>
                         pippaipippaiulacitrakājājisaindhavaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.65">yuktā surā<cb/>ghnanti gulmaṃ śīghrakāle
                        prayojitā ||
                        <caesura/>
                         vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta payasā yavān |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.66ab">kulmāṣān vāva<lb n="5"/>husnehān
                        bhakṣayellavaṇāt tarān ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.75cd">vallūrammūlakammatsyaṃ<cb/>śuṣkaśākāni
                        vaidalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.76ab">na khādeccālūkaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.76.add1">laghnananandīpanaṃ snigdha uṣṇaṃ <lb n="6"
                        />vātānulomanaṃ |
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇaṃ ca bhaved yas tu tad hitaṃ vātagulmināṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.76.add2">sthānāvaseko raktasya vāhumadhye
                        sirāvyadhaṃ |
                        <caesura/>
                         svedonulomanañ caiva tad hitam vātagulmināṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.76.add3">tṛṣṇā yābhiparī<pb n="3421upper"
                            facs="450"/>
                        <lb n="1"/>toyaḥ ā<unclear>dhyā</unclear>to bhaktapīḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         prāṇakṣīśo 'tisārī ca yaś ca śūlaiḥ prapīdyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.76.add4">varjjanīyā bhaven hy ete virikkeyo
                        'bhipūjyate iti || ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.42.trailer">uttaratantre gulmapratiṣedha<unclear/>
                        <lb n="2"/>na catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ caturtho'dyāyaḥ ||
                        ||</l>

                </div>

                <div n="43" type="adhyāya">
                    <!-- This adhyaya is numbered 43 in the vulgate and 40.5 in NAK 5-333 -->
                    <milestone n="446r:2" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.6.43.1"> athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.3"> vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
                        <caesura/>
                         virūddhā<unclear>dya</unclear>śanājjīrṇai<lb n="2"/>rasātmyaiś
                        cāpi bhojanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.4"> dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṅ gatā<cb/>ḥ
                        |
                        <caesura/>
                         hṛdi bādhām prakurvvanti hṛdrogan tam pracakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.6"> āyamyate mārutena<unclear extent="1"
                            unit="char"/> hṛdayan tudyate tathā |
                        <caesura/>
                         nirmmathyate dīryate ca<lb n="3"/>
                        <gap n="3" reason="omitted" unit="char"/> poṭyatepi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.7"> tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdaya<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <cb/>klamāḥ |
                        <caesura/>
                         dhūmāyanañ ca mūrcchā ca <unclear>s</unclear>vedaḥ śoṣo mukhasya
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.8"> gauravaṃ
                            kaphasaṃ<unclear>s</unclear>rāvo<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <unclear>ru</unclear>ci stambho 'gnimārddavam |<lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         mādhuryam api cāsasya<g ref="#newa-comma"/> balāsāpahate hṛdi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.9"> utkleśaḥ ṣṭhīvanan to<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <cb/>daḥ śūlaṃ hṛllāsakocamī |
                        <caesura/>
                         aruciḥ śyāvanetratvam śothaś ca kṛmijo bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.10"> dramaklamo <unclear>sā</unclear>daśothau
                            jñe<lb n="6"/>yāsteṣām upadravāḥ |
                        <caesura/>
                         krimije krimijātīnām śleṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.11"> vātopasṛṣṭe hṛdaye<unclear extent="1"
                            unit="char"/> vāmaye<unclear>t sni</unclear>gdhamāturam |
                        <caesura/>
                         dvipañcamūlīkvāthena<g ref="#newa-comma"/>
                        sa<unclear>s</unclear>nehalavaṇena tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.12"> pippalyelāvacāhiṃ<pb n="446v" facs="450"/>
                        <unclear reason="illegible">guyavabhas</unclear>māni sai<unclear
                            reason="illegible">ndhava</unclear>ḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear>sau</unclear>varccalaṃ tathā śuṇṭhī<unclear extent="1"
                            unit="char"/>majamodaṃ ca cūrṇṇitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.13"> phaladhānyāmlakaulattha<unclear extent="1"
                            unit="char"/> dadhimadyāsavādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         pāyayec chuddhadehañ ca<g ref="#newa-comma"/> snehenānyatamena vā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.14"> bhojayejjīrṇṇabhaiṣa<lb n="2"/>jyaṃ jāṃgalaiḥ
                        saghṛtai rasaiḥ |
                        <caesura/>
                         vātaghnasiddhaṃ tailañ ca dadyād basti vicakaṣa<cb/>ṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.15"> śrīparṇṇīmadhukakṣaudra<unclear extent="1"
                            unit="char"/> sitāguḍajalairvvamet |
                        <caesura/>
                         pittopasṛṣṭa hṛdaye<g ref="#newa-comma"/> sevate madhuraśritam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.16"> ghṛtaṅ ka<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="3"/>ṣāyāṃ coddiṣṭaṃ<g ref="#newa-comma"/>
                        pittajvaravināśanām |
                        <caesura/>
                         tṛptasya ca rasairmmukhyair jāṃ<cb/>galaiḥ saghṛtairbhbhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.17"> sakṣaudraṃ vitarebastim tailaṃ
                        madhukaphādhikam |
                        <caesura/>
                         vacānimba<unclear>ke</unclear>ṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi<lb n="4"/>
                        kaphotthite || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.18"> pāyayec cūrṇṇamuddiṣṭam vātajo bhojayec ca tam
                        |
                        <caesura/>
                         va<unclear>tmā</unclear><cb/> tailam viddhyāc ca<g
                            ref="#newa-comma"/> bastiṃ bastiviśāradāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.20"> kṛmihṛdrogiṇāṃ <unclear>s</unclear>nigdham
                        bhojayet piśitodanam |
                        <caesura/>
                         dadhnā ca<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="5"/> palalopetam tryahaṃ paś cādvirecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.21"> sugandhibhiḥ salavaṇai<unclear extent="2"
                            unit="char"/>
                        <cb/>ryogaiḥ sājājiśarkkaraiḥ |
                        <caesura/>
                         viḍaṃgagāḍhair dhānyāmlam pāyayeddhiamulam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.43.22"> hṛdistithāḥ patantyeva<unclear extent="1"
                            unit="char"/>ma<lb n="6"/>dhastāt kṛmayo nṛṇām |
                        <caesura/>
                         yavānnam vitareccāsmai<g ref="#newa-comma"/> saviḍaṃgamataḥ param
                        iti ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.43.trailer"> uttaratantre hṛdrogacikitsā catvāriṃ
                        śattamaḥ kāyacikitsāyāṃ pañcamodhyāyaḥ || </l>
                </div>

                <div n="44" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.6.44.1"><pb n="3422V" facs="451"/>
                        <lb n="1"/>athātaḥ pāṇḍurpgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.3">vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ
                        divāsvapnamatīva tīkṣṇam |
                        <caesura/>
                         niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.4">pāṇdvā<lb n="2"/>mayoṣṭārddhavidhaḥ pradiṣṭaḥ
                        pṛthaksamastair yugapac ca doṣaiḥ |
                        <caesura/>
                         sarvve<cb/>ṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yato 'dhikotaḥ khalu
                        pāṇḍurogaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.5">tvaksphoṭaṣṭhīvanagātrasāda mṛdbhakṣaṇa<lb n="3"
                        />prekṣaṇakūṭaśothāḥ |
                        <caesura/>
                         viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣya<cb/>tastasya puras sarāṇi
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.6">sa kāmalāpānnakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo
                        lākarakolasākhyaḥ |
                        <caesura/>
                         vibhā<lb n="4"/>ṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya
                        vakṣyāmnupūrvvaśaste || <cb/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.44.7">kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhan tad
                        varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
                        <caesura/>
                         vātena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dyuktan ta<lb n="5"/>thānyais tad
                        upadravaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.8">pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad
                        varṇṇa<cb/>viṇmūtranakhānanñ ca |
                        <caesura/>
                         pittena pāṇḍum manujam vyavasye dyuktaṃn tathānyais tad
                        ūpadravaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.9">śukle kṣaṇaṃ śu<lb n="6"/>klasirāvanaddhan tad
                        varṇṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
                        <caesura/>
                         kaphena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dhyuktan tathānyais tad
                        upadravaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.10">abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarvveṣu tandrī
                        ca valaksayañ ca |<pb n="3422R" facs="451"/>
                        <lb n="1"/>
                        <caesura/>
                         sarvvātmake sarvvamidaṃ vyavasyelliṃgāni vakṣyāmyatha kāmalāyāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.11">sahasānnamamla madyādapathyāni ca tasya pittaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣā<lb n="2"/>t pūrvvaritau
                        tandrivalakṣayau ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.12">bhedas tu tasyetara kumbhasāhvaḥ <cb/> śopho
                        mahān tatra ca parvvabhedaḥ |
                        <caesura/>
                         jvarāṅgamarddabhramadāhatṛṣṇā kṣayonvito lākarakālaset tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.13">tam vāta<lb n="3"/>pittāddharipītanīlaṃ
                        halīmaketi pravadanti kecit ||
                        <caesura/>
                         upa<cb/>dravāsteṣvarūciḥ pipāsā charddirjvarāḥ śīrṣaujāgni sādaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.14">śoṣosthirūk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā<lb n="4"
                        />kaphe hṛdyavapīḍanañ ca ||
                        <caesura/>
                         sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya sni<cb/>gdhaṃ ghṛte
                        tūrddhvamadhaś ca śuddhaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.15">sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair
                        harītakīcūrṇṇayutaiḥ prayogaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pivedghṛ<lb n="5"/>taṃ vā rajanādi pakkvaṃ yatraiphalan
                        tailvakameva cāpi |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.16">vairecana<cb/>dravyavipācitm vā yogāś ca
                        vairecanikā ghṛtena ||
                        <caesura/>
                         mūtre nikumbhārddhaoalam vipācya pivedabhīkṣṇaṃ ku<lb n="6"
                        />ḍavārddhamātraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.17">khāded guḍam vāpya bhayāvipakva
                        māragvadhādhikvathitam pivedvā ||
                        <caesura/>
                         ayoeajaḥ vyoṣaviḍaṅgacūrṇṇaṃ lihyādharidrān triphalānvitām vā
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.18">sarppirmmadhubhyām vidadhīta vāpi<pb n="3423V"
                            facs="452"/>
                        <lb n="1"/>śāstrapadeśābhihitāṃś ca yogām ||
                        <caesura/>
                         harec ca doṣān va<unclear>ku</unclear>śo 'lpamātrāñ ca yed hi
                        doṣeṣu vinirhateṣu |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.19">dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca manthaṃ pivet
                        kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ ||
                        <caesura/>
                         ubhe vṛha<lb n="2"/>tyau rajane śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi
                        sakākamācī |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.20">ādāri<cb/>viṃkhyo sakadamvapuṣpo vipacya
                        sarppirvvipacet kaṣāye ||
                        <caesura/>
                         tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa<lb n="3"/>vā māgadhikā
                        yathāgniṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.21">pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ
                        cūrṇṇakṛ<cb/>tam vā madhunāśaṃ ||
                        <caesura/>
                         gomūtrayuktan triphalādalānān datvā yasaṃ cūrṇṇamanalpakālaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.22">pravālamuktāṃja<lb n="4"/>naśaṃkhacūrṇṇaṃ
                        lihyāt tathā garikajaṃ ca cūrṇṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         ā<unclear>dyaṃ</unclear> śa . <cb/>tsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ
                        haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etat cūrṇṇaṃ
                        hitāśī madhu<lb n="5"/>nāvalihyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.25"> sauvarccalaṃ liṅgukirātatiktaṃ
                        kalāyamātrā<cb/>ṇi sukhāmvunā vā |
                        <caesura/>
                         mūrvvāharidrā malakam pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.26"> mūlam valācitra<lb n="6"/>kayoḥ pived vā
                        pāṇḍāmayārttokṣa samaṃ hitāśī |
                        <caesura/>
                         sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.27"> t nyagrodhavargasya pive<pb n="3423R"
                            facs="452"/>
                        <lb n="1"/>t kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
                        <caesura/>
                         sālādikaṃ cāpyatha sālacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.28"> viḍaṅgamus<unclear>to</unclear> rajanājamoda
                        parūṣakāvyoṣavinirddihanyaḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇā<lb n="2"/>ni kṛtvā guḍaśarkkare ca tathaiva sarppirmadhunī
                        śubhe ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.29"> saṃ<cb/>bhārayetadvipacet hitāya sārodake
                        sāravato gaṇasya |
                        <caesura/>
                         jātañ ca lehyam matimān viditvā nidhā<lb n="3"/>payenmuṣka kaje
                        samudge ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.30"> hantyeṣa yogaḥ khalu pāṇḍurogaṃ
                        <cb/>saśothamugrāmapi kāmalāñ ca |
                        <caesura/>
                         saśarkkarākāmalinān tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.31">
                        <lb n="4"/>kāleyake cāpi ghṛtam vipakvaṃ hitaṃ ca tasyārdrajanādi
                        mi<cb/>traṃ |
                        <caesura/>
                         śālāhvayaṃ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.32"> mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ<lb n="5"
                        />māsam pivet vāpi hiraṇye kiṭṭam |
                        <caesura/>
                         drākṣāguḍūcyāmalakīra<cb/>sena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.33"> siddhāsya vastim madhuro halīme hanyastvariṣṭā
                        mṛdavaśa pathyā ||
                        <caesura/>
                         gauḍānariṣṭān madhuśarkkarāṃñ ca mūtrāsavān kṣāraghṛtāṃstathaiva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.34"> snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitām vāpi
                        hi jāṅgalānāṃ |
                        <caesura/>
                         seveta śothābhihitāṃ<pb n="3424V" facs="453"/>
                        <lb n="1"/>ś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavañ ca nityaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.35"> jvaraṃ tṛṣāṃ charddimathātisāraṃ
                        mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
                        <caesura/>
                         tathāvipākaṃsvarabhedasādām jayed yathāsvāṃ prasamīkṣyadoṣān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.36"> ante<lb n="2"/>ṣu śūnam paruhīnamadhyaṃ mlānan
                        tathānteṣu ca madhyaśūnaṃ|
                        <caesura/>
                         gudeṣu śo<cb/>phāstvathamuṣkaśūnaṃ prātāmyamānañ ca
                        visaṃjñakalpaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.37">vivarjjayet pāṇḍukinaṃ yaśo 'rtho
                            tathātisārajvara<lb n="3"/>pīḍitaṃ ceti || ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.44.trailer">uttaratanre ekacatvāriṃśattamaḥ
                        kāya<cb/>cikitsāyāṃ ṣaṣṭhodhyāyaḥ || ||</l>
                </div>

                <div n="45" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.6.45.1"><pb n="3434V" facs="453"/>
                        <lb n="3"/>athāto raktapittapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||</l>





                    <l xml:id="SS.6.45.3x">vyāyāmabhārādhyayana<lb n="4"/>vyavo
                        yātapasevanaiḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇair amlaiḥ kaṭvabhir eva ca <cb/> ||</l>



                    <l xml:id="SS.6.45.4x">abhīkṣṇaṃ sevato tyuṣṇo rasaḥ pittam pradūṣayet
                        |
                        <caesura/>
                         pittam vidagdhaṃ svaguṇair vvidahatyāśu śoṇitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.5">tataḥ <lb n="5"/>pravattate raktam ūrdddhañ
                        cādho dvidhāpi vā |
                        <caesura/>
                         āmāsayād vrajed ūrdhvam a<cb/>dhaḥ pakvāsayād rahet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.6ab">vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgam
                        pravarttena |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.7ab">ūrdhvan sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yuga<lb
                            n="6"/>padgataṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.6cd">yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ janāḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.7cd">sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.8">lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmin bhaviṣyati
                        ||
                        <caesura/>
                         vāhyāsṛglakṣaṇais tasya sa<pb n="3424R" facs="453"/>
                        <lb n="1"/>khyā doṣocchritair vviduḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.9">daurvvalyaṃśvāsakāsajvaravamathumadā
                        pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā
                            hṛdyatulyā<unclear>va</unclear>pīḍā|
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pa<lb n="2"/>vanaṃ
                        pūtiniṣṭhīvanañ ca
                        <caesura/>
                         dveṣo bakte vipāko viratir api bhavad ra<cb/>ktapittopasargāt
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.10">mānsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api
                        yakṛtkarddamāmbhonibham vā medaḥ pūyāsthikalpaṃ <lb n="3"/>yakṛd
                        iva yadi vā pakvajambūphalābhaṃ |
                        <caesura/>
                         yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlabhṛśama<cb/>tikuṇapaṃ yatra coktā vikārās
                        tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyam vibhāti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.11">nodṛktam ādau<lb n="4"/>saṃgrhyāṃ valinobhiṣajā
                        sadā |
                        <caesura/>
                         hṛt pāṇḍugrahaṇīroga plīhagu<cb/>lmajvarāvahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.12">adhaḥ pravṛttam vamanair ūrddhagan tu
                        virecanaiḥ |
                        <caesura/>
                         jayed anyatarañ <unclear>cā</unclear>pi kṣīṇasya śamanai<lb n="5"
                        />r asṛk ||</l>





                    <l xml:id="SS.6.45.15">drākṣākāśmaryamadhuka sitāyetam virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         yaṣṭhī<cb/>madhukasiddhañ ca sakṣaudram vamanaṃ hitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.16">payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ
                            satīnamūdgāyavaśā<pb n="line 6" facs="453"/>liṣaṣṭikā |
                        <caesura/>
                         jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃṅkurasinduvārajāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.17">śākaṃ hitan sarppiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca
                        dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         rasāś ca pārāvatahaṃ<pb n="3425V" facs="454"/>
                        <lb n="1"/>sakurmmajajāḥ peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.18">sāntānikāś cotpalapūrvvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ
                        payasaḥ sitā <unclear>.</unclear>ḥ |
                        <caesura/>
                         himāpradehāmadhurāgaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.19"><lb n="2"/>madhūkasaubhāñjanakodirajaiḥ
                        priyaṅgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇṇitaḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.20">lihyāc ca dugdhadrumajān na vā<lb n="3"/>
                        <unclear>.</unclear>rān madhudvitīyāṃ sitakarṇṇikasya |
                        <caesura/>
                         pathyāñ ca kharjjūraphalaṃ samā<cb/>kṣikaṃ phalāni
                        cānyānyapitaṅguṇānyathā ||</l>

                    <l n="SS.6.45.21ab">raktātisārābhihitānyogān atrāpi yojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.21x"> nīlo<lb n="4"/>tpalānām madhunā bhasma
                            vā<unclear>ri</unclear>pariplutaṃ ||</l>
                    <!--Madhu corrected to here-->
                    <!--                    Dominik from here -->
                    <l xml:id="SS.6.45.23">pīvec chītakaṣāyam vā
                        <cb/>jamvvāmrārjunasambhavaṃ |
                        <caesura/>
                         āmodumvaraniryasam pivet sakṣaudraśarkaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.21cd">śuddhekṣugaṇḍamāyoṣye nave ku<lb n="5"/>mbhe
                        himāmbhasā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.22">yojayitvā sthitaṃ rātrā vākāśe sotpalan tu
                        ta<cb/>t ||
                        <caesura/>
                         prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutam pivec choṇitayaipittakaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.24"> tra<unclear>ya</unclear>sīmūlakalkam vā
                        sakṣaudran taṇḍulāmvunā <lb n="5"/> ||
                        <caesura/>
                         peved akṣasamaṅ kalkaṃ madhukasyaivameva vā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.25"> candanam padmakaṃ lodhramevamevaṃ samampivet
                        ||
                        <caesura/>
                         karañjavījam evāt sitākṣaudrayutam pivet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.26">
                        <caesura/>
                         majjānamidgudasyaivam peyo ma<pb n="3425R" facs="454"/>
                        <lb n="1"/>dhukasaṃyutāḥ ||
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.27"> pived vāpi tryaahaṃ martyo
                        raktapittābhipīḍitaḥ ||
                        <caesura/>
                         raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogamulamāḥ |</l>

                    <l n="SS.6.45.28">
                        <caesura/>
                         pathyā caivāvapīḍeṣu<lb n="2"/> grāṇataḥ pramṛte 'sṛji ||
                        <caesura/>
                         atiniḥsrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pi<cb/>ved asṛk |
                        <caesura/>
                         yakṛd vā bhakṣayed ājā māṃsaṃ pittasamāyutaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.29">palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
                        <caesura/>
                         sarppiḥ pi<lb n="3"/>vet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
                        <caesura/>
                         saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
                        <caesura/>
                         vanaspatī<cb/>nāṃ svarasaiḥ kṛtam vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.30">drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
                        <caesura/>
                         pṛthak palāṃśon<unclear>yū</unclear>dake samāvayet |
                        <caesura/>
                         sthitaṃ ni<lb n="3"/>śān tad rudhirāmayaṃ jayet
                        <caesura/>
                         pītam payo vāmvusamaṃ hitāśinā ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.31">sa<cb/>mākṣikam vājiśakṛdrasam vā vāsākaṣāyaṃ
                        sahitam pivedvā |
                        <caesura/>
                         lihyāt tathā vāstukavījacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutaṃ <lb n="4"
                        />taṇḍulasāhvayam vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.32">liheta kālāñjanacūrṇṇam eva liheta
                        vā<cb/>kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitāntikākarohiṇīñ ca himāmvunāvāmadhukañjayeyaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.33ab">pathyāmahiṃ<lb n="6"/>srāṃ rajanīghṛtañ ca
                        <caesura/>
                         lihet tathā śoṇitapittarogī |</l>





                    <l xml:id="SS.6.45.36cd"> mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pivet
                        taṇḍuladhāvanena ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.37">ghrāṇapravṛtte 'sṛji nasya muktāṃ saśarkkarān
                        nāsikayoḥ payo<pb n="3426V" facs="455"/>
                        <lb n="1"/> vā |
                        <caesura/>
                         drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pivedvā saśarkkaraṃ cekṣurasaṃ hitaṃ vā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.38">śītopacāram madhuraṃ ca kuryād
                        <caesura/>
                         viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
                        <caesura/>
                         sitāghṛtaṃ kṣaudrayutena cāpi
                        <caesura/>
                         vidārigandhādigaṇaśrite<lb n="2"/>na ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.39">kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
                        <caesura/>
                         hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ |
                        <caesura/>
                        <cb/>mañjiṣṭhalodhrāñjanagairikotpalaiḥ
                        <caesura/>
                         suvarṇṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.40">sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayai<lb n="3"/>r
                        <caesura/>
                         mmṛṇālasaugandhikatulyapeṣi<g ref="#newa-comma"/> ḥ |
                        <caesura/>
                         āsthāpyayenam payasā samā<cb/>kṣikair
                        <caesura/>
                         ghṛtāplutaiḥ śītajalāvasevitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.41">kṣīrodana<unclear>.</unclear>uktamathānuvāsaye
                        <caesura/>
                         ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
                        <caesura/>
                        <lb n="4"/>adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
                        <caesura/>
                         tathātisāraṃ rūdhirasya dustaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.42"><cb/>virekayogeṣvati caiva śasyate
                        <caesura/>
                         vāmyat sūraktam vijite valānvitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.43"> evaṃ vidhā <unclear>.</unclear>ttaravastuyaś
                        ca mū<lb n="5"/>trāsayasthe rūdhire vidheyāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.44">asṛgdarepyeṣavidhiḥ strīṇāñ kāryo<cb/>vijānatā
                        |
                        <caesura/>
                         śastrakarmmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.45">trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvvaśaḥ <lb
                            n="6"/> ||
                        <caesura/>
                         liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.45.trailer">uttaratantre raktapittacikitsā
                        dvācatvāriṃsattamaḥ kāyacikitsāyāṃ saptamaḥ || ||</l>
                </div>
                <div n="46" type="adhyāya">
                    <!-- Vandana Lele: This adhyaya is numbered 46 
                        in the vulgate and 43(8) in NAK 5-333 -->
                    <!-- (1)  Missing verses:
6.46.2,  21cd,  22ab,  23cd,  24ab

(2)  Additions:
6.46.11a, 21a,  23a
(3) Special Notes:
SS6.46.5 is placed after 6.46.8.-->

                    <!-- 451r :6 -->
                    <milestone n="451r : 6" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.6.46.1"> athāto mūrcchāpratiṣe<pb n="451v" facs="455"
                        />dhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.46.3"> kṣīṇasya bahudoṣasya<unclear extent="1"
                            unit="char"/> viruddhāhārasevinaḥ |
                        <caesura/>
                         vegāghātād atīpātā<g ref="#newa-comma"/> ddhīnasatvasya vā punaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.4"> karaṇāyataneṣūgrā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> bāhyeṣvābhyantareṣu ca |
                        <caesura/>
                         niviśante yadā doṣāstathā<lb n="2"/> mūrcchati mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.6"> saṃjñāvahāsu nāḍīṣu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> pithitāsvanilādiṣu |<cb/>
                        <caesura/>
                         tamo 'bhyudeti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.7"> sukhaduḥkhavyapohāc ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/> naraḥ patati kāṣṭhavat |
                        <caesura/>
                         moho<lb n="3"/> mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.8"> vātādibhiḥ śoṇite<unclear extent="1"
                            unit="char"/><cb/>na<g ref="#newa-comma"/> madyena ca viṣeṇa
                        ca |
                        <caesura/>
                         ṣa<unclear>ḍsve</unclear>tāsu ca pittīntu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> prabhutvenāvatiṣṭhate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.5"> hṛtpīḍā jṛmbhaśūlāniḥ saṃjñādau<lb n="4"/>r
                        bbalyam eva ca |
                        <caesura/>
                         sarvvāsāṃ pūrvvarūpāṇi<g ref="#newa-comma"/>
                            yathā<unclear>s</unclear>vañ ca vibhāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.9"> apa<cb/>smāreṇa liṅgāni<unclear extent="1"
                            unit="char"/> tāsāṃ muktāni tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         pṛthivyāpastanaurūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatrayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.10"> tasmād raktasya ga<unclear extent="1"
                            unit="char"/><lb n="5"/>ndhena<unclear extent="1" unit="char"
                        /> mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
                        <caesura/>
                         dravyasvabhāvam ity eke <g ref="#newa-comma"/> dṛṣṭvā yad
                        a<cb/>pi muhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.11"> guṇās tīvrataratvena<unclear extent="1"
                            unit="char"/> sthitās tu viṣamadyayoḥ |
                        <caesura/>
                         ta eva tasmād ā<unclear>bhyān tu</unclear> moho jāyed yatheri<lb
                            n="6"/>tā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.11ef"> stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjāṅgūḍhocchvāsaś ca
                        mūrcchitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.12"> madyena vilapañ chete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         gātrāṇi vikṣipan bhūyo<g ref="#newa-comma"/> yāvatpaktin na yāti
                        tat | </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.13"> vepathuḥ svapnatṛṣṇā syu stama<pb n="452r"
                            facs="456"/>ś ca viṣamūrcchite ||
                        <caesura/>
                         veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.14"> sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā
                        vyajanānilāś ca |
                        <caesura/>
                         śītāni pānāni <add place="above">ca</add> gandhavanti sarvvāsu
                            mūrcchā<lb n="2"/>svanivāritāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.15"> saśarkkarāṇīkṣurasampiyālaṃ
                        drākṣāmadhū<cb/>kasvarasānvitāni |
                        <caesura/>
                         kharjjūrakāśmaryarasānvitāni tāni sarppīṃṣi ca jīvanāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.16"> siddhāni vargge ma<lb n="3"/>dhure payāṃsi<g
                            ref="#newa-comma"/> sadāḍimā jāṅgalajā rasāś ca |
                        <caesura/>
                         tathā yavā lo<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>hitaśālayaś ca<g ref="#newa-comma"/> satīnamudgāḥ<gap
                            reason="omitted" unit="char" extent="6"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.17"> bhujaṅgapuṣpam maricānyuśīraṃ kolasya madhyan
                        tu pi<lb n="4"/>bet samāni |
                        <caesura/>
                         śītena toyena tathā salihyā kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sahi<cb/>tāṃ hitāya
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.18"> kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ
                        pibedvāpyatha mānuṣāṇām |
                        <caesura/>
                         mūrcchāprasaktān tu śirovire<lb n="5"/>kairjjayed abhīkṣṇam
                        vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.19"> harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā<cb/>
                        dhātrīphalānāṃ svarase kṛtam vā |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitādāḍimalājavanti<g ref="#newa-comma"/> śītāni
                        nīlotpalapadmayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.20"> pibet ka<lb n="6"/>ṣāyāṇi ca gandhavanti<g
                            ref="#newa-comma"/> pittajvaraṃ yāti ca saṃ nayanti |
                        <caesura/>
                         prabhūtadoṣas tamaso tirekā<g ref="#newa-comma"/>t saṃmūrcchito
                        naiva vibudhyate yaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.21"> savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā
                        buddhimatā ma<pb n="452v" facs="456"/>nuṣyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.21a"> mṛtopamaṃ tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ
                        mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.46.22cd"> tīkṣṇā<gap reason="omitted" extent="2"
                            unit="char"/>bhyañjanadhūmayogais tathā
                            nakhābhyantara<unclear>sū</unclear>tipātaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.23ab"> vāditragītānurayairapūrvvair vvismāpa<lb
                            n="2"/>nair guptaphalaiḥ prakarṣaiḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.46.23ef"> etat prasaktair vvamanānulomyais
                        tīkṣnai<cb/>r vviśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.6.46.24cdef"> phalatrikaiḥ pippalicitrakādyaiḥ śilājatoś
                        cāpi tathā prayogaiḥ || <lb n="3"/>
                        <caesura/>
                         saśarkkarair mmāsam upacareta<g ref="#newa-comma"/> viśeṣato
                        jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca<cb/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.46.25"> yathāsvañ ca jvaraghnāni<unclear extent="1"
                            unit="char"/> kaṣāyāni prayojayet |
                        <caesura/>
                         sarvvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpahamiti<lb n="4"/> ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.46.trailer">uttaratantre mūrcchācikitsā
                        tricatvāriṃśattama<cb/>ḥ kāyacikitsāyāmaṣṭamodhyāyaḥ || </l>
                </div>
                <div n="47" type="adhyāya" corresp="44.9 in NAK 5-333">
                    <!-- This adhyaya is numbered 47 in the vulgate and 44.9 in NAK 5-333 -->
                    <!-- 1) Missing verses:
6.47.2,  6.47.4cd,  
6.47.11,  12,  
6.47.21ab, 22cd, 23ab,  29cd, 30ab
6.47.54ab, 
6.47.65cd, 68cd
6.47.73cd,  75cd,  76,  79ab
 
2) Additions:
6.47.4a,  4b,  
6.47.13a,  13b,  13c,  13d,  13e, 13f, 13,g, 13h, 13i, 13j,
6.47.65a,  66a, 68a
6.47.73a,  73b,  73c,  73d,  73e,  73f,  73g
3) Special Notes:
i)  The text of 6.47.4a and 4b added by me is intermingled with 6.47.4cd which is shown missing by me.
ii) 6.47.20cd - the second half verse has different text.
iii) 6.47.38 - the first half  verse has different text.
iv) 6.47.43cd and 44ab - the text is intermingled i.e. 43.cd has only a word whereas 44ab has rest of the text. 
v) The Letter-numerals given  on the folios are not noted by me in the transcription. -->
                    <!-- 452v :4 -->
                    <milestone n="452v : 4" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.6.47.1"> athātaḥ pānātyayapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
                            <lb n="5"/>
                    </l>



                    <l xml:id="SS.6.47.3"> madyamuṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmam viṣadam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         rūkṣamāśukarañ cai<cb/>va vyavāyi ca vikāśi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.4"> auṣṇyā<!-- decorative sign -->cchītopacārañ
                            ca<g ref="#newa-comma"/> taikṣṇā hanti manogatim |
                        <caesura/>
                         puṃstvaṅ ka<lb n="6"/>phañ ca sūkṣmatvād viśatyavayavān bahūn ||
                        <caesura/>
                         vaiśadyān tu kaphaṃ hanyād<unclear>ru</unclear>cim vāpi
                        pravarttayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.5"> mārutaṃ kopayed raukṣyādāśutvād āśukarmakṛt ||
                        <caesura/>
                         harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāsitvād visarpp<pb n="453r" facs="457"
                        />ṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.6"> tad amla rasatas tūktaṃ
                            la<unclear>ghu</unclear>dīpanam eva ca ||
                        <caesura/>
                         kecillavaṇavar<unclear>jjyā</unclear>s tu rasānatrādiśanti ha | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.7"> snigdhais tad amlair mmāṃsaiś ca<unclear
                            extent="1" unit="char"/> bhakṣyaiś ca
                            <del>ma</del><add>sa</add>ha <unclear>se</unclear>vitaṃ ||
                        <caesura/>
                         bhaved āyuḥprakarṣāya<g ref="#newa-comma"/> balāyopacayāya ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.8"> kāmya<lb n="2"/>tā manasasi tuṣṭi<unclear
                            extent="1" unit="char"/> s tejo vikrama eva ca ||
                        <caesura/>
                         vidhivat sevyamāne tu<g ref="#newa-comma"/> madye<cb/> saṃnihitā
                        guṇāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.9"> tad evānannam ajñena<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <unclear>se vā</unclear><subst><add place="top margin"
                            >vya</add></subst>māna<unclear>ma</unclear>mātrayā ||
                        <caesura/>
                         kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam | <lb n="3"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.10"> madena karaṇānān tu<unclear extent="1"
                            unit="char"/> bhāvānyatve kṛte sati ||
                        <caesura/>
                         nigūḍham api bhāva<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.6.47.13"> śleṣmikānyalpapittāṃs tu<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <unclear>s</unclear>nigdhāṃ mātropasevinaḥ ||
                        <caesura/>
                         pānaṃ na bādhane tyartham viparītā<unclear>ṃ</unclear>s tu
                        bādhate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.13-1"> buddhismṛtiḥprītikaraḥ sukhaś ca
                            pānānnanidrā<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>rativarddhanaś ca |
                        <caesura/>
                         sampā<g ref="#newa-comma"/> ya gītasvaravarddhanaś ca<unclear
                            extent="1" unit="char"/>proktotiramyaḥ prathamo mado hi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.13-2"> avyaktabuddhismṛtivāgvi<lb n="5"/>ceṣṭaḥ
                        sonmattalīlākṛtir apraśāntaḥ |
                        <caesura/>
                         ālasyanidrābhihato<cb/> muhuś ca<unclear extent="1" unit="char"/>
                        madhyena mattaḥ puruṣo madena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.13-3"> gacchedagamyān na gurū<unclear>ṃ</unclear>ś
                        ca maneyt<unclear>ravādeda</unclear>bhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃ<lb n="6"
                        />jñaḥ |
                        <caesura/>
                         brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni<unclear extent="1" unit="char"/>
                        made tṛtīye puruṣo 'svatantraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.13-4"> caturthe tu made mūḍhā bhagnadārvive
                        niṣkriyayaḥ |
                        <caesura/>
                         kāryākāryāvabhāg ajño mṛtād apy aparomṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.13-5">
                        <pb n="453v" facs="457"/><lb n="1"/>komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched
                        unmādam iva cāparaṃ |
                        <caesura/>
                         bahudoṣam iva amuḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.14"> nirbhbhaktamekā<unclear>nta</unclear>ta eva
                        madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manuje<add place="above">na</add> nityaṃ |
                        <caesura/>
                         āyādaye kṣaṣutamān vikā<lb n="2"/>nāpādayec cāpi śarīrabhedaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.15"> kruddhena bhītena pipāsite śokā<cb/>bhitaptena
                            bubhukṣitena<g ref="#newa-comma"/> |
                        <caesura/>
                         vyāyāmabhār<del>ī</del><add>ā</add>dhvapari<unclear>r</unclear>kṣatena
                        vegāvarodhābhihatena cāpi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.16"><unclear>a</unclear>tyamburakṣā<lb n="3"
                            />vatodareṇa<g ref="#newa-comma"/>
                        <unclear>sā</unclear>jīrṇṇabhaktena tathābalena |
                        <caesura/>
                         uṣṇābhitaptena ca sevya<cb/>mānaṃ karoti madyaṃ vividhā<add
                            place="top                             margin">n</add> vikārān
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.17"> pānātyayaṃ <unclear>su</unclear>paramam
                        pānājīrṇṇam athāpi ca |
                        <caesura/>
                         pānavibhramamugrañ ca<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="4"/> teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.18">
                            sta<unclear>bdhā</unclear>ṅgamarddahṛdayagrahatodakampā<unclear
                            extent="1" unit="char"/> pānā<cb/>tyaye 'nilakṛte śiraso rujaś
                        ca |
                        <caesura/>
                         svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye
                            vadanalohitapītatā<lb n="5"/> ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.19"> śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasekāḥ
                        sarvvātmake bhavati kāra<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>vikārasaṃpat |
                        <caesura/>
                         tandrāśarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamarucir
                        mmalamūtrasaṃgān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.20"> liṅgaṃ mada<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="6"/>sya paramasya vadanti tajñā<unclear>ḥ</unclear>stṛṣṇā
                        rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
                        <caesura/>
                         ādhmānam udgiraṇam amlaraso vidāheḥ
                        pāne<unclear>tva</unclear>jīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.21"> hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūma<unclear
                            extent="1" unit="char"/>mū<pb n="454r" facs="458"
                        />rcchākaphaśravaṇamūrddhvarujā vidāhāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.22"> dveṣaḥ surān navikṛteṣu ca teṣu teṣu<unclear
                            extent="1" unit="char"/> taṃ pānavibhramam uśantyakhilena
                        dhīrāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.23"> hikkājvaro vamathuvepathupārśvaśūlā<unclear
                            extent="1" unit="char"/>ḥ kāsabhramāvapi ca pānahatān<lb n="2"
                        /> bhajante | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.24"> teṣāṃ nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ<unclear
                            extent="1" unit="char"/> vyaktābhidhāna<cb/>makhilena vidhin
                        nibodha ||
                        <caesura/>
                         madyaṃ tu racukramaricārjakadīpyakādyaṃ sauvarccalāyutamalaṃ
                        pavanasya śāntyaiḥ<lb n="3"/> |</l>

                    <l xml:id="SS.6.47.25"> pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhir vvā
                        sauvarccalena ca yutam vi<cb/>tare sukhāya ||
                        <caesura/>
                         āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāt subhānyapi ca
                        ṣaḍavapānakāni | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.26"> seveta vā<lb n="4"/> phalarasopatitān
                        suhṛdyānānūpavarggapiśitāni ca gandhava<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <cb/>nti ||
                        <caesura/>
                         pittātyaye madhuravarggakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ
                        samadhuśarkkaramiṣṭagandhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.27"> pītvā ca madyamapi cekṣu<lb n="5"/>rasaṃ
                        pragāḍhaṃ niḥśeṣatat kṣaṇamavasthitamullikhec ca ||
                        <caesura/>
                         lāvena<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/> tittirirasā<unclear>ṃ</unclear>ś ca
                                <unclear>vi</unclear><subst><add place="top margin"
                                >pi</add></subst>bedanamlān maudgān saśarkkara
                            ghṛtā<unclear>ṃ</unclear>ś ca hitāya yūṣān | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.28"> pānātyaye kaphakṛte kaphamulli<lb n="6"/>khec
                        ca sadyena bimbividalādaka<unclear>sa</unclear>ṃyutena ||
                        <caesura/>
                         seveta tiktakaṭukā<unclear>ṃ</unclear>ś ca rasānudārān
                            yogā<unclear>ṃ</unclear>ś ca tīkṣṇakaṭukopahitān hitāya | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.29"> pathyaṃ yavānna<unclear>vi</unclear>kṛtāni ca
                        jāṅgalāni śleṣmaghnamanya<pb n="454v" facs="458"/>dapi yac ca
                        niratyayaṃ syāt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.30"> tva<unclear extent="1" unit="char"
                        />gapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca
                            surā<unclear>dka</unclear> yāṃśaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.31"> peyaṃ kapittharasavāriparūṣakādyaṃ vārātyayeṣu
                            vidhivatsru<lb n="2"/>tamambarānte ||
                        <caesura/>
                         hrīverapadmaparipelavamustakādyaiḥ pu<cb/>ṣpairvvilipya
                        karavīrajalodbhavaiś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.32"> piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ
                            <unclear>se</unclear>kaṃ jalaiś ca vitare<gap n="1"
                            reason="omitted" unit="char"/>ma<lb n="3"/>laiḥ suśītaiḥ ||
                        <caesura/>
                         tvakpatracocaparicailabhujaṅgapuṣpa<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <cb/>śleṣmāntakaprasavakalkaguḍair upetaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.33"> drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttais
                        tatpānakaṃ śuci sugandhi na<lb n="4"/>rairnniṣevyam ||
                        <caesura/>
                         piṣṭam pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīñ ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <cb/> mūlaṃ tu <unclear>tu</unclear>lyamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.34"> karyāsimevamatha nāgabalāñ ca tulyāṃ pītvā
                        sukhī bhavati sā<g ref="#newa-comma"/> dhu suvarccalā ca ||
                        <caesura/>
                         kāśmaryadāruviḍapippalīdāḍime<cb/>ṣu drākṣānvitesu kṛtamambuni
                        pānakaṃ yat | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.35"> tad bījapūrakarasāyutam āśu pītaṃ śāntiṃ
                        parāmadagadaiṣv acirā<lb n="6"/>t karoti ||
                        <caesura/>
                         drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇā<unclear extent="1" unit="char"
                        />svevaṃ kṛtaṃ <unclear>sa</unclear>tṛvṛtāsu pibed athāpi<unclear
                            extent="1" unit="char"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.36"> sauvarccalāyutam udārarasam phalāmlaṃ<unclear
                            extent="1" unit="char"/> bhārggī<unclear>sri</unclear>tena ca
                        jalena hito vasekaḥ || <pb n="455r" facs="459"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.37">
                            ikṣvāku<unclear>dhā</unclear>mārggavavṛkṣakāni<unclear
                            extent="1" unit="char"/> kākāhvayodumbarikāṃś ca dugdhe |
                        <caesura/>
                         vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāpi gate tvajīrṇṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.38"> tva<unclear extent="1" unit="char"
                        />gapuṣpaviḍajīraka hiṅgukṛṣṇāḥ seve<lb n="2"/>ta cāpi
                        maricailayutaṃ phalāmlāṃ |
                        <caesura/>
                         uṣṇāmbusaindhavayutā<cb/>s tv athavā yathoktaṃ
                        cavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.39"> hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanamatra śastaṃ
                            drākṣā<lb n="3"/>kapitthaviḍadāḍimapānakaṃ yat |
                        <caesura/>
                         tat pānavibhramahara<cb/>m madhuśarkkarāḍhyam
                        āmrātakolarasapānakam eva cāpi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.40"> kharjjūravetrakaravīraparūṣakeṣu<unclear
                            extent="1" unit="char"/> drākṣātṛvṛ<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <lb n="4"/>tsu ca kṛtaṃ saghṛtaṃ hitam vā |
                        <caesura/>
                         śrīparṇṇiyuktamathavā tu pi<cb/>vedimāni<unclear extent="1"
                            unit="char"/> yaṣṭīkasotpalahimāmbuvimiśritāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.41"> kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrailavā<lb
                            n="5"/>lusitaśārivapadmakāni |
                        <caesura/>
                         āmrātabhavyakaramarddaka<cb/>pitthakolavṛkṣāmlavetrasitabījakadāḍimāni
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.42"> seveta vā maricajīrakanāgapuṣpa<unclear
                            extent="1" unit="char"/>tvakpattraśuṇṭhi<lb n="6"
                        />cavikailayutān rasā<unclear>ṃ</unclear>s tu |
                        <caesura/>
                         sūkṣmāmbarasrutahimāsu sugandhigatvāṃ mānodbhavāṃ nudati
                        saptagadānaśeṣān || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.43"> pañcendriyārth<del>e</del><add>a</add>vidhayo
                            mṛduśeṣayogā<del>ḥ</del> hṛdyāḥ sukhāś ca<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <pb n="455v" facs="459"/> manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ
                            <unclear>|</unclear>
                        <caesura/>
                         pānātyayeṣu <gap n="three quarter" unit="verse"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.44"><gap n="2" unit="words"/>navayauvanapīnagātryaḥ
                        sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.45"> pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkaṃ
                        trisugandhayuktaṃ |
                        <caesura/>
                         saṃcūrṇṇyā<lb n="2"/> saṃyojya ca nāgapuṣpaiḥ sajājikṛṣṇāmaricaiś
                        ca tulyaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.46">
                        varṣābh<unclear>ū</unclear><cb/>yaṣṭyāhvamadhūkayuktāśamyānudārāṃkurajīrakāni
                        |
                        <caesura/>
                         drākṣā sa kṛṣṇāmadhukaṃ rasañ ca kṣīraṃ samāloḍya pibe<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <lb n="3"/>t sutantat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.47"> bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ
                        surāsavābhyām madhunā<cb/>thavā naraḥ |
                        <caesura/>
                         tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye
                        bhraṃsagatonythācchati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.48"> yathā narendropahatasya ka<lb n="4"
                        />syacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ |
                        <caesura/>
                         dhruvan tathā madyahatasya de<cb/>hino bhavet prasādastata eva
                        nānyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.49"> vicchinnamadyaḥ sahasā ya
                            <unclear>ta</unclear>s tu madyan niṣevate |
                        <caesura/>
                         tasya pānātyayo<lb n="5"/>ddiṣṭā<del>ḥ</del> vikārāḥ sambhavanti
                        hi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.50"> madyasyāgneyavāyavyau guṇā<cb/>vambuvahāni tu
                        |
                        <caesura/>
                         srotāṃsi śoṣayettāṃ hi tatas tṛṣṇopajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.51"> pāṭa<unclear>lyu</unclear>tpaladaṇḍena<unclear
                            extent="1" unit="char"/> mudgaparṇṇyā ca sā<lb n="6"/>dhitaṃ |
                        <caesura/>
                         pibet pippalisammiśraṃ tatrāmbho himaśītalam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.52">
                            sarppistailava<unclear>sā</unclear>dugdha<unclear extent="1"
                            unit="char"/>dadhibhṛṅgarasairyutam |
                        <caesura/>
                         kvāthena bilvayavayoḥ sarvvagandhaiś ca peṣimaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.53"> pakvam abhyañjanaṃ śreṣṭhaṃ seke kvā<pb
                            n="456r" facs="460"/>thaś ca <unclear>śī</unclear>talaḥ |
                        <caesura/>
                         rasavanti ca bhojyāni<g ref="#newa-comma"/> yathāsvam avacārayet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.54"> tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> pittaraktābhimūrcchitaḥ |
                        <caesura/>
                         dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam || <unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.55"> śītaṃ vidhānamata<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <lb n="2"/> ūrddhvam anuramiṣye dāhapraśāntikaramṛddhivatān
                        narāṇāṃ |
                        <caesura/>
                         tatrādito<cb/> malayajena hitaḥ pradehaś
                        candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.56"> śītāmbuśītalanaraiś ca śayānamenaṃ<lb n="3"/>
                        hārairmmṛṇālavalayairabalā spṛśeyuḥ |
                        <caesura/>
                         bhinnotpalojjvalahime<cb/> saghane śayīta<unclear extent="1"
                            unit="char"/> patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.57"> sambījayet pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlāra<lb
                            n="4"/>padmadalaśaivalasañcayebhyaḥ |
                        <caesura/>
                         śītair vvanāntapavanair upavījyamā<cb/>naḥ prītaś cared
                        bhavanakānanadīrghikāsu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.58"> dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu<unclear
                            extent="1" unit="char"/> lāmajjamburuhato<lb/>ya samaiḥ
                        suśītaiḥ |
                        <caesura/>
                         visrāvitāṃ hṛtamalān navavāripūrṇṇāṃ
                        padmo<cb/>tpalākulajalāmadhivāsitodāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.59"> vā<unclear>vī</unclear>m bhajed
                        ruciracandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspaṛśanaharṣi<lb n="6"
                        />taromakūpaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyo hastair nnimagnavadanaiḥ
                        kaṭhinaiḥ stanaiś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.60"> toyāvagāḍhakuśalā madhurapralāpāḥ
                        saṃharṣayeyurabalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ | <pb n="456v" facs="460"/>
                        <caesura/>
                         dhārāgṛhe pragalitodaradurddinānte klāntaḥ śayīta
                        salilānilaśītakukṣau || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.61"> gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                            tatrāmbucandanara<unclear>sa</unclear>ir upadigadhakuḍye |
                        <caesura/>
                         jātyu<lb n="2"
                        />tpalapriyatakesarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛ<cb/>topakāre || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.62"> tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
                        yannādvṛtānilavikampitapuṣpadāmni |
                        <caesura/>
                         pāryā<lb n="3"/>travindhyahimavatmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ
                        sakadalīhari<cb/>tadrumāṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.63"> udbhinnanīlanalināmburuhāṅkurāṇā<unclear
                            extent="1" unit="char"/>ñ candrodayasya ca śṛṇuyāc ca kathām
                        manojñāṃ |
                        <caesura/>
                         glānaṃ sudīna<lb n="4"/>manasaṃ manaso 'nukūlāḥ
                        pīnastanorujaghanāstarusāradigdhā<cb/>ḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.64"> tā <unclear>sve</unclear>vamārddavasanām maha
                        saṃviśeyuḥ śli<unclear>ṣyā</unclear>valoḥ
                        śithilamekhalahārayaṣṭyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.65"> harṣayeyurnnara<del>ṃ</del><lb n="5"/>n nāryaḥ
                        svaguṇai rambhasi sthitāḥ |
                        <caesura/>
                         hanyuḥ śaityānvitāḥ pittaṃ<unclear extent="1" unit="char"/>
                        <cb/> harṣayeyurataḥ striyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.66"> raktapittas tṛṣādāhe svayam eva vidhiḥ smṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sāmānyato viśeṣas tu śṛ<lb n="6"/>ṇu dāheṣv aśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.67"> kṛtsnadehānugaṃ
                        rakta<unclear>ṃ</unclear>mudvṛttaḥ pradahen
                            nara<unclear>ṃ</unclear> |
                        <caesura/>
                         ūṣyate cūṣyate cā pi<g ref="#newa-comma"/> tāmrābhastāmralocanaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.68"> lohagandhāṅgavadano vahnineva sadahyate |
                        <caesura/>
                         kaṣāyatiktama<pb n="457r" facs="461"/>dhuraiḥ
                        saṃsarggāhāramādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.69"> aśāmyatyathavā dāho ra<unclear>sai</unclear>s
                        taptasya jāṅgalaiḥ |
                        <caesura/>
                         śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rogāṇāṃ vedhaye<unclear>t</unclear> sirāṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.70">
                            pittajvara<unclear>ṃ</unclear>ha<unclear>ro</unclear>yas tu
                        vidhiḥ so pyatra pūjita<lb n="2"/>ḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇānirodhādag<unclear>dhā</unclear>dau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.71"> sabāhyā<unclear>bhya</unclear>nta<cb/>ran
                        deham pradehe mandacetasaḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear>sa</unclear>śuṣkagalatālvauṣṭho jihvān niṣkṛṣya veṣṭane
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.72"> tejas tatropaśamayed
                            ar<unclear>dhvā</unclear>tuṃ<lb n="3"/> ca
                            vir<unclear>ddha</unclear>yet |
                        <caesura/>
                         pāyayet kāmamambhaś ca śarkkarām<unclear>bha</unclear>ḥ payo pi
                        vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73ab"> śī<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>tam ikṣurasaṃ manthaṃ vitarec choṣeritaṃ vidhiṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73a"> aprāptaṃ vā prārthayatā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> tathā cintayato pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73b"> āhāra<del>ā</del>sya vi<lb n="4"/>rodhāc ca<g
                            ref="#newa-comma"/> śarīram apanaśyati | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73c"> tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cā<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <cb/>syopajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73d"> pramohaś ca pralāpaś ca
                        mūrcchāśītābhinandanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73e"> rujābhiḥ pīḍyatetyarthañ jantur ddāhe
                        kṣayātmake || <lb n="5"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73f"> iṣṭāḥ śabdādayas tatra<unclear extent="1"
                            unit="char"/> pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.73cd"> asṛjaḥ pū<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>rṇṇakoṣṭhasya<g ref="#newa-comma"/> dāho bhavati dustaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.74"> vidhiḥ sadyovraṇīyoktas tasya lakṣaṇam eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         dhātukṣayo dāhas<gap n="2" unit="char"/>
                        <lb n="6"/> tena mūrcchātṛṣānvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.75ab"> kṣāmasvaraḥ <unclear>kri</unclear>yāhīnaḥ
                        sīdate bhṛśapīḍitaḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.6.47.77"> tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir
                            abhi<unclear>sa</unclear>ṃvṛtam ||
                        <caesura/>
                         kṣīramāṃsara<unclear>sā</unclear>hāraṃ vidhinoktena sādhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.78"> mamābhighātajo<g ref="#newa-comma"/>
                        <pb n="457v" facs="461"/>py asti<g ref="#newa-comma"/> so 'sādhyaḥ
                        saptamo madaḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvva eva tu ca var<unclear>jj</unclear>yāḥ syuḥ śītagātreṣu
                        dehiṣu | </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.79"> praśāntopadravāś cāpi<unclear extent="1"
                            unit="char"/> śodhanaṃ prāk samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.80"> sajīrakāṇyārddrakaśṛṃgaveraṃ sauvarccalā<lb
                            n="2"/>ṇy ardhajalāplutāni |
                        <caesura/>
                         madyāni hṛdyāni ca sāravanti<g ref="#newa-comma"/> pītāni<cb/>
                        sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.81"> jalāplutaṃ candanarūṣitāṅgaḥ
                            <unclear>sra</unclear>gvī sabhaktān piśitopadaṃśān |
                        <caesura/>
                         pibet su<lb n="3"/>rāṃ naiva labheta rogān<unclear extent="1"
                            unit="char"/> manogatighnañ ca madan na yāti iti ||<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <cb/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.47.trailer">uttaratantre
                        <unclear>pā</unclear>natyayacikitsā catuś catvāriṃśattamaḥ
                        kāyacikitsāyān navamodhyā<lb n="4"/>yaḥ || </l>
                    <trailer/>
                </div>


                <div n="48" type="adhyāya">
                    <!-- This adhyaya is numbered 48 in the vulgate and 45(10) in NAK 5-333 -->
                    <!-- 457v :4 -->
                    <milestone n="457v : 4" unit="folio"/>
                    <!--          (1) Missing verses:
6.48.2 3, 4, 5ab, 7, 10ab
6.48.11, 12cd, 15cd, 20
6.48.29ab, 30
6.48.31, 32
(2) Additions:
6.48.4a, 4b, 9a
6.48.20a, 26a
6.48.333a, 33b -->

                    <l xml:id="SS.6.48.1"> athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ
                        vyākhyāsyā<cb/>maḥ || </l>







                    <l xml:id="SS.6.48.4a"> bhayaśramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrddhvaṃ
                        citaṃ pittavivarddhanaiś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.4b"> pittaṃ savātaṃ kupitan narāṇāṃ tā<lb n="5"
                        />luprapannañ janayet pipāsāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.5"> srotaḥsvabāvāmbuṣu dūṣiteṣu do<cb/>ṣais tṛṣāṃ
                        sansavatīha jantoḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.6"> tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt
                        tathānyāmasamudbhavā ca ||
                        <caesura/>
                         syāt sa<lb n="6"/>ptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu
                        sauṣadhāni | </l>



                    <l xml:id="SS.6.48.8"> śuṣkāsyatā mārutasambhavāyā todas tathā
                        kaṇṭhaśiraḥsu cāpi ||
                        <caesura/>
                         srotovirodhā virasaś ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛ<pb
                            n="458r" facs="462"/>ddhimeti | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.9"> mūrcchāpralāpo rucitāluśoṣau raktekṣaṇatvaṃ
                        pratataś ca doṣḥ ||
                        <caesura/>
                         śītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca<g ref="#newa-comma"/> pittātmikāyāṃ
                        paridhūpanañ ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.9a">
                        <unclear>bāṣpā</unclear>varodhaḥ kaphasaṃbhavāgnau tṛṣṇā<lb n="2"
                        /> valāsena bhavet tathā tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.48.10"> nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca
                        bhayārddita<cb/>ḥ śuṣyati cātimātram || </l>



                    <l xml:id="SS.6.48.12"> kṣatasya rukchoṇitanirggamābhyān tṛṣṇā
                        caturthī kṣatajā bhavet sā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.13"> raktakṣayādyā kṣa<lb n="3"/>yajā matāsau
                        tayārdditaḥ śuṣyati dahyate ca |
                        <caesura/>
                         abhyarthamākāṃkṣa<cb/>ti cāpi noyaṃ tāṃ sannipātād iti kecid āhuḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.14"> raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa<lb
                            n="4"/> bhiṣagvyavasyet |
                        <caesura/>
                         tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhī<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <cb/>vanasamprayuktā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.15"> snigdhan tathāmlaṃ lavaṇa ca bhuktaṃ gurvannam
                        evāpi tṛṣāṃ karoti | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.16"> tṛṣṇābhivṛddhāmudare ca<lb n="5"/> pūrṇṇe<g
                            ref="#newa-comma"/> taṃ vāmayet māgadhikodakena ||
                        <caesura/>
                         vilekhanañ cātra hitaṃ va<cb/>danti<unclear extent="1"
                            unit="char"/> syāddāḍimā<unclear>mrā</unclear>takamātuluṅgaiḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.17"> tṛṣṇā prayogaiḥ prativāraṇīyā<unclear
                            extent="1" unit="char"/> śītaiś ca samyag
                            rasavīrya<unclear>jā</unclear><lb n="6"/>taiḥ ||
                        <caesura/>
                         gaṇḍūṣam amlair vvirase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya
                        cūrṇṇaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.18"> suvarṇṇarudhyā<add place="below"
                        >rūpyā</add><!-- probably scribe wanted to replace rūpyā in place of rudhyā -->dibhir
                        agnitaptair lloṣṭaiḥ kṛtam vā sikatāsu cāpi ||
                        <caesura/>
                         jalaṃ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkka<unclear
                            reason="illegible">raṃ kṣau</unclear><pb n="458v" facs="462"
                        />drayutaṃ hitaṃ vā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.19"> pañcāṃgikāḥ paṃcagaṇā ya uktāsteṣv ambusiddhaṃ
                        prathame gaṇe vā ||
                        <caesura/>
                         piban sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa<g ref="#newa-comma"/> tṛṣo vimucye
                        hitavātajāyāḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.6.48.20a"> pittotthitāṃ pittaharair vvipakvaṃ<lb n="2"/>
                        nihanti toyampaya eva vāpi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.21"> bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ<cb/> garbhbheṣu
                        siddhaṃ kaphajan nihanti |
                        <caesura/>
                         hitam bhavec ccharddanam eva cātra<unclear extent="1" unit="char"
                        /> taptena nimbaprasavodakena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.22"> sarvvāsu tṛṣṇā<lb n="3"/>stvathavāpi paittaṃ
                        kuryād vidhin tena śamam vrajanti |
                        <caesura/>
                         paryāgato<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/> dumbarajo rasas tu saśarkkarās tv akvathitodakam vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.23"> varggasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ
                        syāt tu tṛ<lb n="4"/> ṣābhibhūteḥ |
                        <caesura/>
                         kaśeruśṛṅgāṭakapadmakaiś ca<g ref="#newa-comma"/> biśeṣusiddhaṃ
                        tv atha<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>vā pibe<unclear>ta</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.24"> lājotpalośīrakucandanāni<unclear extent="1"
                            unit="char"/> datvā pravāte niśi vāsaye tu |
                        <caesura/>
                         tad uttaman toyam udāragandhi<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="5"/> sitāyuta<gap reason="omitted" extent="4" unit="char"
                        />ñ ca peyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.25"> drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas
                        tṛ<cb/>ṣṇārdditebhyo vitaren narebhyaḥ |
                        <caesura/>
                         saśārivādau tṛṇapañcamūlī<g ref="#newa-comma"/> tathotpalādau
                        prathame gaṇe ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.26"> kuryāt ka<lb n="6"/>ṣāyāṇi
                            yathaitaduktammadhūkapuṣpādi<gap reason="omitted" extent="2"
                            unit="char"/>pareṣu |
                        <caesura/>
                         rājādanakṣīrikapītaneṣu<g ref="#newa-comma"/> ṣaṭ pānakānyatra
                        hitāni ca syuḥ ||
                        <caesura/>
                         rājādanakṣīrikapītaneṣu<unclear extent="1" unit="char"
                            />ṣa<unclear>ṭpā</unclear>nakānyatra hitāni ca syuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.27"> satuṇḍikerāṇy athavā pibettu<unclear
                            extent="1" unit="char"/> piṣṭāni kāryāsasamudbhavā<pb n="459r"
                            facs="463"/>ni |
                        <caesura/>
                         kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena<unclear extent="1" unit="char"
                        />jayed rasānāmasṛjaś ca mānaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.28"> kṣayotthitāṃ kṣīrajalāṃ nihanyān māṃsodakam vā
                        madhurodakam vā<g ref="#newa-comma"/> |
                        <caesura/>
                         āmotthiāṃ bilvavacāyutānāṃ jayet kaṣāyai<lb n="2"/>ratha
                        dīpanānām | </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.29"> gurvannajāmullikhanairjjayec ca kṣayādṛte
                        sarvva<cb/>kṛtāś ca tṛṣṇā || </l>







                    <l xml:id="SS.6.48.33"> lepāvagā<unclear>dau</unclear>pariṣecanāni
                        kuryāttathā śītaguhāni cāpi |
                        <caesura/>
                         saṃśodhanaṃ kṣīrarasā<lb n="3"/>ghṛtāni<unclear extent="1"
                            unit="char"/> sarvvāsu lehāmmadhunā himāś ceti || <cb/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.48.33a"> jvaro 'tisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.48.33b"> mūrcchāpānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate
                            daśa<gap extent="2" unit="char"/> || <lb n="4"/>
                    </l>
                    <l xml:id="SS.6.48.trailer"> uttaratantre
                        tṛṣṇṇācikitsāpañcacatvāriṃśattamaḥ kāyaciki<cb/>tsāyāṃ daśamo
                        'dhyāyaḥ ||</l>

                </div>
                <div n="49" type="adhyāya" corresp="46.11 in NAK 5-333">
                    <milestone n="459r : 4" unit="folio"/>
                    <!--                    A) Missing verses:
6.49.2,  3,  4,  5,  7ab
6.49.15,  19ab,  20cd
6.49.31cd,  32cd
(B)  Additions: 
6.49.6a,  35a-->
                    <!-- 459r :4 -->

                    <l xml:id="SS.6.49.1"> athātaścharddipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>









                    <l xml:id="SS.6.49.6"> chādayannāna<lb n="5"/>nam vegair
                        arddayannaṅgabhañjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         nirucyate ccharddiriti doṣo<cb/> vaktrāt pradhāvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.6a"> īra|| <gap reason="blank space"/>yan
                        śleṣmapittau tu udānau vyāpadaṅgataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.49.7"> ūrddhvam āgacchati bhṛ<lb n="6"/>śaṃ
                        viruddhāhārasevinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.8">praseko hṛdayotkledo bhaktasyānābhinandanaṃ |
                        <caesura/>
                         pūrvvarūpam mataṃ cchardyā yathāsvañ cāpi nirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.9">yaḥ phenilaṃ ccharddayatelpamalpaṃ śūlārddito
                            'bhyarddi<pb n="459v" facs="463"/>tapārśvapṛṣṭhaḥ |
                        <caesura/>
                         śrāntaḥ saśoṣaṃ bahuśaḥ sanīlaṃ sāvātakopaprabhavātu charddiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.10"> amlaṃ bhṛśam vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ
                        saraktaṃ haritam vamedvā |
                        <caesura/>
                         sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpitta<lb n="2"/>kopaprabhavāmatā tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.11"> yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ
                        sāṃ<cb/>drakaphānuviddhaṃ |
                        <caesura/>
                         abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.12"> sarvvāṇi liṅgāni bhavanti ya<lb n="2"/>syāḥ sā
                        sarvvadoṣaprabhavā matā tu |
                        <caesura/>
                         bībhatsajā dauhṛdajanmajātva<cb/>
                        <unclear>sā</unclear>tmyu prakopāt krimijā ca yā hi ||
                        <caesura/>
                         sā pañcamītāñ ca nibhāvayeta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau<lb
                            n="4"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.13"> śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         kṛmihṛdroga<cb/>tulyena lakṣa<unclear>ṇai</unclear>na ca lakṣitāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.14"> kṣīṇasyopadravatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
                        <caesura/>
                         charddiṃ prasaktāṃ kuśa<unclear>lo</unclear><lb n="5"/> nārabheta
                        cikitsituṃ | </l>



                    <l xml:id="SS.6.49.16"> vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucya<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <cb/>te ||
                        <caesura/>
                         virecanam vā yuṃjīta yathādoṣocchrayam bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.17"> saṃsarggaś cānupūrvveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         laghū<lb n="6"/>ṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cāparet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.18"> yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet
                        ||
                        <caesura/>
                         hanyāt kṣīrodakaṃ pītañ charddim pavanasambhavāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.19">
                        <gap reason="omitted" extent="2" unit="char"/>mūlakayūṣo vā sa<pb
                            n="460r" facs="464"/>sarppiṣkaḥ sasaindhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.20"> phalāmlaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā
                        vyaktasaindhavaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.21"> pittopaśamanīyāni pākyānica himāni ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyāṇyu<lb n="2"/>payuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.22"> śodhanaṃ madhuraṃ cātra
                        drākṣā<cb/>rasasamāyutaṃ |
                        <caesura/>
                         balavatyām praśansanti sarppi<add place="top margin"
                            >stai</add><unclear>ḥmai</unclear>lvakam eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.23"> āragvadhādini<unclear>ryu</unclear>haṃ
                            daśāṅgayo<lb n="3"/>gam eva vā |
                        <caesura/>
                         pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyaṃ cikitsakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.24"> kṛ<cb/>taṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ
                        himasaṃjñitaṃ |
                        <caesura/>
                         tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikena samāyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.25"> bībha<unclear>tsya</unclear><lb n="4"/>jāṃ
                            hṛdyatamai<unclear reason="deleted?">ḥ</unclear>rddauhṛdī
                        kākṣitaiḥ phalaiḥ |
                        <caesura/>
                         laṃghanair vvamanaiś cā<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>
                        <unclear>sā</unclear>ṃ <unclear>sā</unclear>tmyair vvā
                        sātmyakopajāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.26"> kṛmihṛdrogavac cāpi kṛmijāṃ sādhayed vamīṃ |
                        <caesura/>
                         yathādoṣañ ca vitare<lb n="5"/>c cha<unclear>s</unclear>taṃ
                        vidhim anantaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.27"> dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīṃ mā<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <cb/>kṣikānvitā |
                        <caesura/>
                         muhurmmuhur nnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.28"> samākṣikā mustarasā pītā vā taṇḍu<lb n="6"
                        />lāmbunā |
                        <caesura/>
                         tarppaṇā vā madhuyutās tisṛṇām api bheṣajaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.29"> svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyā<unclear>hvāṃ</unclear>
                        taṇḍulāmbumadhudravāṃ |
                        <caesura/>
                         pibed yavāgūm athavā <unclear>sū</unclear>taṃ patraiḥ karañjakaiḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.30"> yuktāmlalavaṇāḥ<pb n="460v" facs="464"/>
                        piṣṭāḥ kustumbaro thavā hitāḥ ||
                        <caesura/>
                         taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapittha<unclear extent="1" unit="char"
                        />ṣaṇena vā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.31"> sitācaṃdanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.32"> sarppiḥkṣaudrasitā lājāḥ
                            śa<unclear>ktū</unclear>n lihyāt tathā<lb n="2"/>mivā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.33"> dhātrīrasaiś candanam vā śrita mudgadalāmbuvā
                        ||
                        <caesura/>
                         komalāma<cb/>lakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.34"> sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgūm vā piben naraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ghreyāṇy upakṣi<lb n="3"/>pec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.49.35"> jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍa<cb/>vānehyapānakāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvvāsv atandritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.49.35a"> apriyāṇy api seveta jalenodvejaye<lb n="4"/>d
                        apīti || </l>
                    <l xml:id="SS.6.49.trailer"> uttaratantre ccharddicikitsā
                            ṣaṭcatvāriṃ<unclear extent="1" unit="char"/>
                        <cb/>ttamaḥ kāyacikitsāyām ekadaśo dhyāyaḥ || </l>

                </div>
                <div n="50" type="adhyāya" corresp="47.12 in NAK 5-333">
                    <milestone n="460v : 4" unit="folio"/>
                    <!-- 460v :4 -->
                    <!--                 
(A) Missing verses:
6.50.2,  4cd,  5ab,  8,  9ab,
6.50.13ab, 14cd,  16cd,  17,  18,  20,
6.50.22ab,  26cd
(B)  Additions:
16a, 16b, 16c,  201, 20b, 20c, 21a,  26a
(C)  Special Notes:
i)  6.50.21cd is placed after 21a
ii)  6.50.29 is after 24ab
iii)  6.50.24cd is after 29
iv) 30cd has metre break       
              -->

                    <l xml:id="SS.6.50.1"> athāto hikkāpratiṣedhamadhyāyaṃ
                            vyākhyā<unclear>syā</unclear><lb n="5"/>maḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.50.3"> vidāhiguruviṣṭambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
                        <caesura/>
                         śītayā<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>nāsanasthānāṃ rajodhūmānalānilaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.4"> vyāyāmakarmmabhārādhvavegāghātāpatarppaṇaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.5"> hikkā śvāsaś ca<g ref="#newa-comma"/>
                        <lb n="6"/> kāsaś ca nṝṇāsam upajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.6"> muhurmmuhur vāyur udeti sasvano
                        yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
                        <caesura/>
                         sa ghoṣavānāśu hinasti yasmā<add place="below"><unclear
                                extent="1" unit="char"/>
                        </add><!-- place of insertion is not known -->t tatas tu hikketya
                        bhidhīyate budhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.7"> anujāṃ yamalā<pb n="461r" facs="465"/> kṣudrāṃ
                        gambhīrā mahatīn tathā |
                        <caesura/>
                         vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkā karoti ha || </l>



                    <l xml:id="SS.6.50.9"> vāyurannaira<gap reason="omitted" extent="1"
                            unit="char"/>jīrṇṇaḥ kaṭukairarddito bhṛśaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.10"> hikkāya<unclear>tyū</unclear>rdhvago bhūtvā
                        tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         cireṇa<lb n="2"/> yamalairvvegairyā hikkā saṃpravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.11"> kampayantī śirogrīvaṃ yama<cb/>lāṃ tām
                        vivirddiśet ||
                        <caesura/>
                         vikṛṣṇakālairyā vegairmmahadbhiḥ saṃpravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.12"> kṣudrikā nāma sā hikkā |
                        <caesura/>
                         ghorā gaṃ<lb n="3"/>bhīranādinī || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.13"> anekopadravava<del>ā</del>tī gambhīrā nāma
                            <unclear>sā</unclear> smṛtā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.14"> marmmā<cb/>ṇyāpīḍayantī ca satataṃ yā
                        pravarttate ||
                        <caesura/>
                         mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātravikampanī || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.15"> āyamyate <unclear>hikkā</unclear><lb n="4"
                        />mānasya deho dṛṣṭiś cordhvan nāmyate yasya cāpi |
                        <caesura/>
                         kṣīṇonnadvidvi<cb/>kṣipan yaś ca dehaṃ tau dvāu cāntyau varjjayet
                        klāmyamānau || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.16"> prāṇāyāmodvejanottrāsanāni pipīlikai<unclear
                            extent="1" unit="char"/>
                        <lb n="5"/>rddāśanaṃ cātra śastaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.16a"> saśarkkarammadhukaṃ cāvapīḍe kṣaudrāyutā<cb/>
                        māgadhikā tathaiva | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.16b"> ikṣorasaḥ kṣīramuṣṇañjalam vā balānvite
                        ccharddanam vā praśastaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.16c"> dhūmam pibet<lb n="6"/> sarjjarasasya cāpi
                        nepālyām vā goviṣāṇodbhavam vā | </l>





                    <l xml:id="SS.6.50.19"> sarppiḥ<unclear>sni</unclear>gdhaṃ
                        carmmabālaiḥ kṛtām vā hikkāsthāne svedanañ cāpi kāryaṃ ||
                        <caesura/>
                         kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ ni<gap reason="omitted"
                            extent="1" unit="char"/>
                        <pb n="461v" facs="465"/>
                        <gap reason="omitted" extent="1" unit="char"/>sya
                        grāmyasattvāsthijaṃ vā | </l>



                    <l xml:id="SS.6.50.20a"> romnāṃ bhasmaś vā vidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtyam
                        vā vastagobhyāṃ yathāvat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.20b"> sarppirmmadhubhyāṃgi<gap reason="omitted"
                            extent="1" unit="char"/>patrajam vā bhasmo <add place="above"
                            >lihe</add>t pippalicūrṇṇayuktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.20c"> dagdhvā phaletindukau<lb n="2"
                        />dumbarābyāmevaṃ lihed vāpi gadaṃ jighāṃsuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.21"> suvarccikā bījapūrṇṇā<cb/>drasena kṣaudropetāṃ
                        hanti līḍhvāśu hikkāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.21a"> caturgguṇeṣv a<unclear>dmu</unclear> pibet
                            <unclear>su</unclear>siddhaṃ sa nāgaraṃ gauḍikadugdhamājāṃ<lb
                            n="2"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.21cd"> sarppiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇāṃ
                            grāsā<unclear>ya</unclear>vāgvaḥ su<cb/>khoṣṇāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.22"> yāvat tṛptiṃ cobhayaṃ sevyamānaṃ ghorāṃ hikkām
                        hanti mūtraṃ tvajānāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.23"> pūtikīṭaṃ laśunaṃ hiṅgumatsyāṃ tva<lb n="4"
                        />caṃ ca saṃcūrṇṇa subhāvitaṃ tat |
                        <caesura/>
                         kṣaudraṃ sitānnāgapuṣaṃ ca tulyaṃ pibed ra<cb/>senekṣumadhūkajena
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.24"> pibet palam vā lavaṇottamasya dvābhyām
                        palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.29"> kapotapārāvataśa<lb n="5"/>lyakodbhavāṃ
                        krvyādagodhāvṛṣadaṃśajāṃ rasāṃ ||
                        <caesura/>
                         pibet phalāmlā<del>ṃ</del>nahi<cb/>māṃsasaindhavāṃ snigdhāṃs
                        tathā raṇyamṛgadvijodbhavāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.24cd"> harīta<unclear>kīṃ</unclear>
                        coṣṇajalānupānaṃ pibed ghṛtaṃ kṣārarajova<unclear extent="1"
                            unit="char"/>
                        <lb n="6"/>kīrṇṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.25"> rasaṃ kapitthātmadhupippalīñ ca <gap
                            reason="omitted" extent="3" unit="char"/>
                            pāṇipra<unclear>pi</unclear>bet sukhāya | </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.26"> kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt saśṛṅgaveram
                        madhunāthavāpi || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.26a"> lājāñjanekolamadhyañ ca tulayaṃ
                            hikkāha<unclear>nyā</unclear><pb n="462r" facs="466"/>t
                        puṣparasena līḍhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.27"> phalaṃ puṣpañ ca pāṭalāyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇī
                        |
                        <caesura/>
                         kharjjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.28"> catvāra ete yogāḥ syuḥ pādeṣv eva caturṣv iha
                        |
                        <caesura/>
                         madhudvitīyā kartta<lb n="2"/>vyā sā hikkāsu vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.50.30"> virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
                        <caesura/>
                         hitaṃ<cb/> sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
                        <caesura/>
                         samīraṇe py <unclear>ū</unclear>rdhvagate py athāpare
                        <caesura/>
                         vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||</l>
                    <lb n="3"/>
                    <l xml:id="SS.6.50.trailer"> || uttaratantre hikkācikitsā
                        saptacatvāriṃśattamaḥ<cb/> kāyacikitsāyāṃ dvādaśamo dhyāyaḥ || </l>

                </div>
                <div n="51" type="adhyāya" corresp="48.13 in NAK 5-333">
                    <milestone n="462r : 3" unit="folio"/>
                    <!-- 462r :3 -->
                    <!--                    
(A) Missing verses:
6.51.2,  8cd,  10cd, 17ab,  
6.51.21cd, 22ab,  23ab,  25ab,  27cd,  28,  29,  
6.51.42cd,  43,  44ab,  46cd,  47, 48,  49,  50,  51,  52,  53,  54,  55, 56
(B)  Additions:  
6.51.9a,  21a,  21b
(C) Special Notes:
i)  Metre break at 6.51.9cd
ii)  6.51.9a is added between 6.51.9ab and 9cd
iii) 6.51.40cd is placed after 6.51.6.38
iv)  6.51.41ab is placed after 6.51.40cd
v)  6.51.39 is placed after 6.51.41ab
vi)  6.40ab is placed after 6.51.39-->

                    <l xml:id="SS.6.51.1"> athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.51.3">
                        <gap reason="omitted" extent="5" unit="char"/>
                        <lb n="4"/>
                        <gap reason="omitted" extent="1" unit="char"/>rhikkā bahubhiḥ
                        samprapadyate |
                        <caesura/>
                         tair eva kāraṇaiḥ śvāsau ghorau<cb/> bhavati dehināṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.4"> vihāya prakṛtim vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         śvā<unclear>sa</unclear>ya<unclear>tyū</unclear>rdhago bhūtvā taṃ
                        śvāsam parica<lb n="5"/>kṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.5"> kṣudrakas tamakacchinno mahān ūrdhvaś ca
                        pañcadhā |
                        <caesura/>
                         bhidyate<cb/> sa mahā<gap reason="omitted" extent="10"
                            unit="char"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.6">
                        <gap reason="omitted" extent="5" unit="char"/> hṛtpīḍā
                        śūlamādhmānam eva ca |
                        <caesura/>
                         ā<lb n="6"/>nāho
                            va<unclear>ktra</unclear>vairasya<unclear>ṃ</unclear>
                        śaṃkhanistoda eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.7"> kiñcid ārabhate karmma yasya śvāsaḥ pravarttate
                        |
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇasyaiti śāntiñ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.8"> tṛ<unclear>ṭbhe</unclear>davamathuprāyaḥ
                            kaṇṭhaghurighurikānvi<pb n="462v" facs="466"/>taḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.9"> ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphaṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.9a"> ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.9cd"> yaḥ svame <add place="above">śva</add>sed
                            durbbalonnadvi<unclear>ṭyabha</unclear>vaitamakasaṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.10"> sa śāmyati kaṭocchintrau svapataś ca vi<lb
                            n="2"/>varddhate | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.11"> ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvvaprāṇe<cb/>na vicchinnaṃ śvasantaṃ chinnam ādiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.12"> niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaṃ
                        śuṣkakaṇṭhotighoṣavān ||
                        <caesura/>
                         saṃra<unclear>bdha</unclear><lb n="3"
                        />netra<unclear>s</unclear>tvāyamya yaḥ śvaset sa mahān smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.13"> marmma<unclear>s</unclear>vāyamyamā<cb/>neṣu
                        muhur mmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ |
                        <caesura/>
                         ūrddhvaprekṣī hṛtaravastam ūrddhvaśvāsam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.14"> kṣudraḥ sādhyatamas te<lb n="4"/>ṣāṃ tamakaḥ
                        kṛcchra ucyate |
                        <caesura/>
                         trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako du<cb/>rbbalasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.15"> snehabastikramaṃ kecidūrddhvañ cādhaś ca
                        śodhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśa<unclear>kti</unclear><lb
                            n="5"/> ha || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.16"> kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
                        <caesura/>
                         ghṛtam purā<g ref="#newa-comma"/>
                        <cb/>ṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarccalābhayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.17"> pippalyādiḥ pratīvāpaḥ siddham vā prathame
                        gaṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.18"> sapañcalavaṇaṃ sa<cb/>rppiḥ śvāsakāsau
                        vyapohati ||
                        <caesura/>
                         hiṃsrāviḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.19"> dviḥkṣīraṃ sarppiṣaḥ prasthaṃ
                        caturgguṇajalānvitaṃ ||
                        <caesura/>
                         kolamātraṃ paced ebhiḥ śvāsakāsau vyapohati | </l>
                    <pb n="463r" facs="467"/>

                    <l xml:id="SS.6.51.20"> aśā<gap reason="omitted" extent="1"
                            unit="char"/>rocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ jayet tathā ||
                        <caesura/>
                         kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarppiś caturgguṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.21"> tanmūlakusumāvāpaṃ śīta kṣaudreṇa yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.21a"> karkkaṭākhyāṃ sitāṃsustāṃ bhārggīśuṇṭhī<lb
                            n="2"/>madhūlikāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.21b"> rasāñjanaṃ samadhukaṃ sāmānyā vāpya yogataḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.22"> ghṛ<cb/>taprastham paced dhīmān śītatoye
                        caturgguṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.23"> suvahāṃ kālikāṃ bharggīṃ śukākhyāṃ naiculaṃ
                        phalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.24"> kākāda<lb n="3"/>nīṃ śṛṅgaveraṃ
                        varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
                        <caesura/>
                         kolamātrair ghṛtaprasthaṃ paced e<cb/>tair ja<add
                            place="top margin"
                        >ladvi</add><!-- probably scribe wishes to replace 'lādi' with the insertion ladvi but have not deleted the characters-->lādikaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.25"> sauvarccalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.26"> vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vāvidhi<lb n="4"
                        />vadghṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         gopavallyudake siddhaṃ <unclear>s</unclear>yād anyad dviguṇe
                        ghṛtaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.27"> pañcai<cb/>tāni havīṃṣyāhur bhbhiṣajaḥ
                        śvāsakāsayoḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.6.51.30"> tailaṃ daśaguṇaiḥ siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe
                        |
                        <caesura/>
                         pīyamā<lb n="5"/>naṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.31"> phalāmlā viṣkirarasā<cb/>ḥ <gap
                            reason="omitted" extent="2" unit="char"/> pravyaktasaindhavāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         eṇādīnāṃ śirobhir vvā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.32"> hanyuḥ śvāsañ ca kāsañ ca<lb n="6"/> sakṛtāni
                        payāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         timirasya ca bījāni karkkaṭākhyā ca cūrṇṇitā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.33"> durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī |
                        <caesura/>
                         śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.34"> bhārggītva<pb n="463v" facs="467"/>
                        <gap reason="omitted" extent="2" unit="char"/>veraṇḍa śarkkarā
                        śalykaṃ gajā |
                        <caesura/>
                         kaṭutrikasyabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.35"> pañca ślokārdhikā hy ete lehā ye samyag īritāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarppirmmadhubhyāṃ te saṃlehya śvāsakāsārdditair nnarai<lb n="2"
                        />ḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.36"> saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā
                        |
                        <caesura/>
                         pibet sampi<cb/>
                        <unclear>ṣya</unclear> madhunā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.37">
                        <gap extent="4" unit="char"/>dhvanekaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sarppiṣā vāpi<lb n="3"/> vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.38"> śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ<cb/> pippalisaṃyutaṃ |
                        <caesura/>
                         taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.40cd"> drākṣāṃ harītakīṅ kṛṣṇāṃ karkkaṭākhyāṃ<lb
                            n="4"/> durālabhāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.41ab"> sarppirmmadhubhyām vilihañ chvāsān hanti
                        sudustarān<cb/> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.39"> kolimajjā tālamūlaṃ piṣṭvā carmmamasīṃ tathā |
                        <caesura/>
                         lihyāt kṣaudreṇa <unclear>pā</unclear>mā<gap reason="omitted"
                            extent="1" unit="char"/> sarppirmmadhusamāyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.40"> nī<unclear reason="illegible" extent="1"
                            unit="char"/>
                        <lb n="5"/>kadambo raktaghnas taṃ pītvā taṇḍulāmbunā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.41"> haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ gu<cb/>ḍaṃ drākṣāṃ
                        sapippalīṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.42"> lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ
                        | </l>



                    <l xml:id="SS.6.51.44"> bhārggīṃ trikaṭukaṃ tailaṃ haridrāṃ<lb n="6"/>
                        kaṭurohiṇīṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.45"> pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
                        <caesura/>
                         taṭakoṭisya bījāni paced utkārikāṃ śubhām | </l>

                    <l xml:id="SS.6.51.46"> sevyamānā niha<unclear>n</unclear>teṣāṃ śvāsān
                        hanti sudurjjayāniti || </l>
                    <pb n="464r" facs="467"/>



                    <l xml:id="SS.6.51.trailer"><pb facs="468" n="464r"/> uttaratantre
                        śvāsacikitsāṣṭacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ trayodaśa || </l>
                </div>
                <div n="52" type="adhyāya" corresp="49.14 in NAK 5-333">

                    <!--    (A)  Missing Verses:
                    
                    6.52.2,  3,  4,  7,  
                    
                    6.52.13cd,  14, 15,  18
                    
                    6.52.22cd, 23ab,  25cd,  30cd
                    
                    6.52.31,  32ab,   35ab,  38,  39,  40
                    
                    6.52.41,  42,  43,  44,  45,  46
                    
                    
                    (B)  Additions:  
                    
                    6.52.4a,  18a,  18b,  
                    
                    6.52.34a,  37a,  37b,  37c,  37d,  37e,  37f,  37g,  37h,  37i,  37j,  37k,  37l
                    
                    (C) Special Notes:
                    
                    i)  37cd is placed after 35cd
                    
                    ii) 47 is placed after 37ab 
                    -->

                    <l xml:id="SS.6.52.1"> athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.52.4A"> yair evaṃ kāraṇair hikkā śvāsaś caivo<lb n="2"
                        />pajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.5"> prāṇo hy udānānugataḥ pradiṣṭaḥ
                        saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
                        <caesura/>
                         nireti vaktrāt sahasā saghoṣaṃ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.6"> sa vātapittaprabhavaḥ ka<lb n="3"/>phāc ca
                        kṣatāt tathānyaḥ kṣayajo paraś ca |
                        <caesura/>
                         pañcaprakāraḥ paṭhito bhi<cb/>ṣagbhir vviśeṣato lakṣaṇataḥ
                        purāṇaiḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.52.8"> hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ
                        kṣīṇabalaḥ kṣa<lb n="4"/>taujāḥ |
                        <caesura/>
                         prasaktam antaḥsasamīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śu<cb/>ṣkam eva
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.9"> urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditas
                            tiktamukha<unclear>s</unclear> tṛṣārttaḥ |
                        <caesura/>
                         pittena pītāni vamet kaṭūni<lb n="5"/> kāseta pāṇḍuḥ
                        paridahyamānaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.10"> pralipyamānena mukhena sīdan<cb/>
                        śirorujārttakaphapūrṇṇadehaḥ |
                        <caesura/>
                         abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.11"> vakṣo<lb n="6"/> timātraṃ vihitaṃ <add
                            place="below">tu</add> yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvaty abhīkṣṇaṃ kṣatajantam
                        āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.12"> sa gātraśūlajvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ
                        copalabheta kā<pb n="464v" facs="468"/>sāt |
                        <caesura/>
                         śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.13"> taṃ sarvvaliṅgaṃ bhṛśaṃ duścikitsyaṃ
                        cikitsitajñāḥ kṣayakāsam āhuḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.52.16"> pathyā <unclear>si</unclear>tāmāma<gap
                            extent="5" unit="char"/><lb n="2"/>lakāni lājāḥ samāgadhaṃ
                        cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
                        <caesura/>
                         sarppirmmadhubhyāṃ<cb/> vinniheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena
                        kṛṣṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.17"> pibed guḍaṃ pippaliśṛṅgaveraṃ drākṣāñ ca
                            sarppirmmadhu<lb n="3"/>nā lihec ca |
                        <caesura/>
                         drākṣāṃ sitā māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ<cb/>
                        tugāñ ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.52.18"> sarppirmmdhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ
                        kṣaudreṇatulyammricaṃ sitāñ ca |
                        <caesura/>
                         saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da<lb n="4"/>dhno<del>ḥ</del> hareṇa
                        vaḥ pippalikāṃ ca tulyāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.19"> dadhnā lihet kāsarujābhi<cb/>bhūta<del>ḥ</del>
                        <caesura/>
                         ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.20"> bastasya mūtre sukhāmbunā vā || dantī<lb n="5"
                        /> dravantīñ ca satilvakānāṃ
                        <caesura/>
                         bhṛṣṭāni sarppīḥ ṣvatha bādarāṇi | khāde<cb/>t palāṃśāni
                        sasaindhavāni </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.21"> hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī ||
                        sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
                        <caesura/>
                         kṣaudreṇa lihyāt maricāni cāpi | bhārggīvacāhiṅgukṛtā tu
                            vartti<del>ḥ</del>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.22"> rdhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.23"> pibec ca śīdhum maricānvitam vā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.24"> mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛttikābhiḥ | kṣīraṃ śṛtam
                        mākṣikasaṃyutam vā<pb n="465r" facs="469"/>
                        <caesura/>
                         nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ || khādec ca mudgān maricopadaṃśām </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.25"> utkārikāṃ sarppiṣi nāgarāḍhyāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.26"> yat plīhni sarppirvvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad
                        vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ ||
                        <caesura/>
                         vidārigandhādigaṇaśri<lb n="2"/>taṃ vā rasena vā yat khalu
                            ka<unclear>ṇṛ</unclear>kāryāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.27"> virecanaṃ <unclear>s</unclear>naihikam
                            a<unclear>ktra</unclear>
                        co<cb/>ktamā<unclear>s</unclear>thāpanañ cāpi vadanti pathyaṃ ||
                        <caesura/>
                         dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva
                        cātra || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.28"> hitā ya<lb n="3"/>vāgvaḥ
                        <unclear>s</unclear>va raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās
                        tathaiva ||
                        <caesura/>
                         pra<cb/>ccharddanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś
                        ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.29"> uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham
                            viśe<lb n="4"/>ṣeṇa viśo<unclear>ṣa</unclear>ṇañ ca ||
                        <caesura/>
                         kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krimi<cb/>ghnasvarase
                        vipakvaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.30"> nirgguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarppiḥ
                        kaphottham vinihanti kāsaṃ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.52.32"> vidārigandhotpala<lb n="5"/>sārivādī
                        niḥkvāthya varggam madhurañ ca kṛtsnaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.33"> ghṛtam pibed ikṣura<cb/>sāmbudugdhaiḥ
                        kākolivarggañ ca saśarkkare tat ||
                        <caesura/>
                         prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kā<lb
                            n="6"/>saḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.34"> kharjjūra<unclear>mu</unclear>stāmadhukaṃ
                        piyālaṃ madhūlikā pippali<unclear>bhārgi</unclear>cūrṇṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarppiḥ sitā mākṣikasamprayuktaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.34a"> mañjiṣṭhamūrvvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ
                        haridrāñ ca ta<pb n="465v" facs="469"/>thā vicūrṇṇya || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.35"> kṣaudreṇa kāso kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ
                        cekṣurase vipakvaṃ | </l>

                    <l xml:id="S.6.52.37cd"> guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ
                        maricopadaṃśaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.52.36"> cūrṇṇaṃ pibedāmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ<lb
                            n="2"/> saghṛtaṃ hitāya |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇāni godhūmayathodbhavāni kākolivarggaś ca<cb/> kṛtaḥ
                        susūkṣmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37ab"> kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa
                        dugdhena ghṛtena vāpi | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.47"> kulīraśuktīś ca <unclear>ṭa</unclear>kaiṇa<lb
                            n="3"/>lāvānniḥ kvāthya varggam madhurai<unclear>s</unclear>
                        tathānyaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevya<cb/>mānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ
                        ca kāsaṃ | śatāvarīnāgavarīvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya
                        tasya || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37a"> ja<lb n="4"/>ntughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ
                        sapadmakaṃ saṃbhṛtamekatastataḥ |<cb/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37b"> sitāsamāṃśair avalihyamāno lahaḥ sakāsān
                        nudati prasahyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37c"> śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyā<lb n="5"
                        />tmaguptākharaśaṅkhapuṣpī | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37d"> dvipañca mūlī ca paldvibhāge bhāgena<cb/>
                        sanbhṛtya vipācayīta || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37e"> yavāḍhakañ cāpyabhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ
                            pañcabhiraṃ<g ref="#newa-comma"/> śeṣaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37f"> kvātham pacec chauṇṭhi<lb n="6"/>katailabhāge
                        sarppīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37g"> guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ yavas
                            <unclear>tha</unclear>lyāṃtannidheyaṃ
                        <unclear>su</unclear>śītaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37h"> palāny aṣṭau madhunas tatra datvā
                        tvagelaśuṇṭhīmaricañ ca yu<unclear>ñjyā</unclear>t || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37i"> dve dve cā<pb n="466r" facs="470"/>dyād
                        avalihyāc ca lehān pathye pathyāśī sarvva<unclear>kā</unclear>sān
                        jighāṃsuḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37j"> śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedakṣayañ ca kārṣyaṃ
                        ccharddiṃ vātarktajvarañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37k"> hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣāṃ
                            mūtrakṛcchrā<lb n="2"/>rttavañ ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.52.37l"> hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehe rujāṃ
                        vainudati prasahya<cb/>m iti || </l>




                    <l xml:id="SS.6.52.trailer">uttaratantre kāsacikitsā ūnapañcāśattamaḥ
                        kāyacikitsā caturdaśa || </l>

                </div>
                <div n="53" type="adhyāya" corresp="50.15 in NAK 5-333">
                    <milestone n="466r : 3" unit="folio"/>
                    <!-- 
(A) Missing Verses:
6.53.2,  7, 9cd
(B) Additions: 
16a
(C)  Special Notes:
i)  Metre break at 6.53.16-->
                    <!-- 466r :3 -->

                    <l xml:id="SS.6.53.1"> athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>



                    <l xml:id="SS.6.53.3"> atyuc
                        caśa<unclear>bda</unclear>ka<cb/>raṇādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ
                        prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
                        <caesura/>
                         te śabdavāhīṣu si<unclear reason="illegible" extent="1"
                            unit="char"/>sugatā pratiṣṭha<gap reason="omitted" extent="1"
                            unit="char"/><lb n="4"/>
                        <gap reason="omitted" extent="1" unit="char"/>svaraṃ bhavati cāpi
                        hi ṣa<unclear>ḍ</unclear>vidhaḥ saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.4"> vātena kṛṣṇanayanānanamū<cb/>travarccā
                        bhinnasvaram vadati garddabhavat kharañ ca |
                        <caesura/>
                         pittena pītanayanānanamūtravarcchā brūyādbhalena saha dā<lb n="5"
                        />hasamanvitena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.5"> brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ
                        śanairvva<cb/>dati cāpi divā viśeṣāt |
                        <caesura/>
                         sarvvātmake bhavati sarvvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣyaḥ
                            svarabhedamāhu<lb n="6"/>ḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.6"> dhūmāyati kṣatakṛte<gap reason="omitted"
                            extent="3" unit="char"/> kṣayāc ca vāśeṣa cāpi hatavāk
                        pari<cb/>varjjayīta |
                        <caesura/>
                         antarggatasvaramala<unclear>jyama</unclear>vākpravīṇaṃ medoc
                        chrayādvadati digdhagalastṛṣāluḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.53.8"> snigdhāṃ svarā<lb n="7"
                        />turanarānavabaddhadoṣān nyāyena charddanavirecanabastibhiś ca |
                        <caesura/>
                         nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ
                        kavaḑagrahaiś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.9ab"> yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva<pb n="466v"
                            facs="470"/> coktas taṃ
                        cā<unclear>pya</unclear>śeṣamavatārayituṃ yateta || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.10"> svaropaghāte 'nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         kāsamarddakavārttākumārkkavasvarasairyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.11"> siddhaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhaṃ
                            <unclear>cā</unclear>rttagale<lb n="2"/> rase |
                        <caesura/>
                         yavakṣārājamodā<unclear>bhyāṃ</unclear> citrakāmalakeṣu vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.12"> devadā<cb/>rvyagnimanthābhyāṃ siddhāmājaṃ
                        samākṣikaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhodakānupāno vā sasarppiṣṭo guḍodakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.13"> kṣīrānnapā<lb n="3"/>naṃ paitte tu pibet
                        sarppiratandritaḥ |
                        <caesura/>
                         aśnuyāc ca sasarppiṣkaṃ ya<cb/>ṣṭīmadhukapāyasaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.14"> lihet madhurakānām vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
                        <caesura/>
                         śatāvarīcūrṇṇayogam balācūrṇṇa<lb n="4"/>m athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.15"> pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
                        <caesura/>
                         lihe<cb/>dvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.16"> svaropaghāte medoje |
                        <caesura/>
                         kṣayaje vāpi pratyākṣāyārat kriyāṃ<lb n="5"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.16a"> saravvaje kṣataje tadvad bhiṣagvidyād
                        vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.53.17"> śarkkarāmadhumi<cb/>śrāṇi śritāni madhuraiḥ
                        saha |
                        <caesura/>
                         pibet payāṃsi yasyo dve vadato 'bhihatasvara iti || </l>
                    <lb n="6"/>

                    <l xml:id="SS.6.53.trailer"> uttaratantre pañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ
                        svaropaghātacikitsāpañcadaśamodhyāyaḥ || </l>

                </div>

                <!--                We have moved xml:id=SS.6.24  here because this is its position in the MS H (and K) -->

                <div n="24" corresp="6.51-in-NAK-5-333" type="adhyāya">

                    <milestone n="dscn3441 fol 466" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.6.24.1">|| athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.3">nārīprasaṅgac chiraso bhi<pb n="467v" facs="471"
                        />ghātād dhūmād rajācchītam avaśya yac ca |
                        <caesura/>
                         vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.4">cayaṃ gatāmūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś
                        ca tathaiva śoṇitaṃ |
                        <caesura/>
                         prakopyamānā<lb n="2"/>vividhaiḥ prakā<subst><del>panai</del><add
                                place="top-margin">raṇai</add></subst>r nnṛṇāṃ
                        pratiśyāyakarā bhavanti hi ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.5">śiro gu<cb/>rutvaṃ kṣavathu pravarttanaṃ
                        tathāṅgamarddaḥ parihṛṣṭaromatā |
                        <caesura/>
                         upadravāś cāpy aparo pṛthagvidhā nnṛṇām pratiśyā<lb n="3"
                        />yapurassarāḥ smṛtā</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.6">ānaddha pihitā nāsā tanusrāvapraseki<cb/>nī |
                        <caesura/>
                         galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.7">svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāyenilātmake ||
                        <caesura/>
                        <lb n="4"/> uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.8">kṛṣo 'bhipā<cb/>ṇḍūḥ santapto bhavet
                        tṛṣṇānipiḍītaḥ |
                        <caesura/>
                         sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.9">ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte<lb n="5"/>śuklaḥ pāṇḍuṃ
                        vrajedghanaḥ |
                        <caesura/>
                         śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiro<cb/>mukhaḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.10">galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
                        <caesura/>
                         bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmād vinivarttate ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.11"><lb n="6"/>sampakvo vā vipakvo vā
                        sasatvaprabhavo mataḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.14">praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.15">muhur ānahyate cāpi muhur vvipriyate thavā |
                        <caesura/>
                         niśvāsovatinirggandhas tathāgandhān na vetti ca ||<pb n="468r"
                            facs="471"/></l>


                    <l xml:id="SS.6.24.16">evaṃ duṣṭapratiśyāyañ jānīyāt sarvvam eva tu
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-1">raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate
                        ||
                        <caesura/>
                         tāmrākṣasya bhavej jantur uroghātaprapīḍitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-2">durggandhocchvāsavadano gandhān api na <lb
                            n="2"/>vetti ca ||
                        <caesura/>
                         mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhānavas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-3">kri<cb/>miśīrṣavikāreṇa samānañcāsya lakṣaṇaṃ
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.17">bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā
                        nayanāmayān |
                        <caesura/>
                         kāryā<lb n="3"/>gnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.18">navam pratiśyāya<cb/>m apāsya sarvvān upācaret
                        sarppiṣa eva pānaiḥ |
                        <caesura/>
                         svedair vvicitrair vvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair
                            avapīḍitai<lb n="4"/>ś ca ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam
                            iti bruvanti<cb/>|</add></l>


                    <l xml:id="SS.6.24.19">apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mlaṃ
                        vihimañ ca bhojyaṃ ||
                        <caesura/>
                         niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampā<lb n="5"/>cayec
                        cakṣuvikārayogaiḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.20">pakvam phalañ cāpy avalambamānaṃ śi<cb/>ro
                        virekair apakarṣayec ca ||
                        <caesura/>
                         virecanāsthāpanadhūmapānair avekṣya doṣān kavaḍagrahaiś ca |</l>


                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.6.24.24">jayed viri<gap unit="char"
                            extent="1"/>
                        <lb n="6"/>mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.25">vātike tu<g ref="#newa-old-gap-filler"/><g
                            ref="#newa-old-gap-filler"/><g ref="#newa-old-gap-filler"/><g
                            ref="#newa-old-gap-filler"/> pratiśyāye pibet sarppir
                        yathākramaṃ |
                        <caesura/>
                         pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.26">pittaraktotthayoḥ<pb n="468v" facs="472"/>peyaṃ
                        sarppir mmadhurakaiḥ śritaṃ |</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.27ab">pariśekān pradehām̐ś ca kuryād api ca śītalān
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.30cd">kaphaje sarppiṣā snigdha<pc
                        > </pc>tilamāṣavipakvayā |</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.31ab">yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam
                            ācare<lb n="2"/>t ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.34">sarppīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
                        <caesura/>
                         bheṣajāny u<cb/>payujyāni hanyuḥ sarvvaprakopajaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.41">yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         nastaprayuktam udvṛ<lb n="3"/>ttāṃ pratiśyāyān apohati ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.42">mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ<cb/>krimiṣu
                        yojayet |
                        <caesura/>
                         yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ❈ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.trailer"> uttaratantre<lb n="4"/> ekapañcāśattamaḥ
                        kāyacikitsāyāṃ pratiśyāyacikitsā ṣo<cb/>ḍaśamo dhyāyaḥ ||
                        <!--                    large cakra image -->
                    </l>
                </div>



                <div n="54" type="adhyāya" corresp="6.52(17) in NAK 5-333">
                    <milestone n="468r : 4" unit="folio"/>
                    <!-- 6.54 of NAK 5-333- 
Missing verses in Manuscript 
  
In the xml id "X" shows the extra verse or line which means that line not in Vulgate (printed edition) but In the Manuscript. 
the extra (in manuscript) verse numbers are- 
          <l xml:id="SS.6.54.3X">
          <l xml:id="SS.6.54.23X">
          <l xml:id="SS.6.54.26X"> -->

                    <l xml:id="SS.6.54.1"> athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.54.3">ajīrṇā</l>

                    <l xml:id="SS.6.54.3X"> bhojīmadhūrām<unclear reason="illegible"
                            >la</unclear><lb n="5"/>nityodravapriyaḥ piṣta guḍopabhoktā|
                        <caesura/>
                         vyā<unclear reason="illegible">yā</unclear>majātāni<add
                            place="below">ca</add>varjamā<cb/>nodivāśayā<gap
                            reason="flower"/>no labhate kṛimīṃs tu || </l>





                    <l xml:id="SS.6.54.7">viṃśateḥ kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ <lb
                            n="6"/>smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         purīṣakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.8">ajaupāḥ pībanāḥ kampāḥ svetā gaṇḍūpadās tathā |
                        <caesura/>
                         cūravo dvimukhāś caiva vi<unclear reason=" illegible"
                            >jñe</unclear>yās tu purīṣajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.9">svetāḥ sūkṣmā <pb n="468v" facs="472"
                        />studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
                        <caesura/>
                         teṣāme vā pareḥ pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi || </l>




                    <l xml:id="SS.6.54.11cd"> śūlāṭopaśakṛdbheda paktinā śakarāś ca te || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.12">darbhapuṣyo mahāpuṣpā pralūtānyaś cipiṭās tathā
                        |
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>pipīlikā kā<add place="above">ra</add>ruhā
                            vi<unclear>jñe</unclear>yāḥ kapha sambhavāḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.54.14">majjādonetra<cb/>leḍhārastāluśtotrabhujas tathā
                        |
                        <caesura/>
                         śiroh<unclear>ṛ</unclear>drogavamathupratiśyāyakarāś ca te || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.15">karṇaromanakhādāś ca<lb n="3"/>dantādā<unclear
                            reason="faded">ḥ</unclear> kikkisās tathā |
                        <caesura/>
                        <unclear>ku</unclear>ṣṭhajāḥ saparīsarppā<unclear reason="faded"
                            >ḥ</unclear>
                        <unclear>jñe</unclear>yāḥ śo<cb/> ṇitasaṃbhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.16">te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca du
                            <unclear reason="illegible">ṭṭa</unclear>ṣāḥ |
                        <caesura/>
                         raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārājana<lb n="4"/>yantiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.17">māṣapiṣṭānnavidala parṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
                        <caesura/>
                         māṃsa<cb/>māṣa guḍa kṣīra dadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.18ab"> viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitabhā bhavanti ca
                        |</l>




                    <l xml:id="SS.6.54.20cd">eṣām<lb n="5"/>anyata<unclear
                            reason="illegible">ma</unclear> vaidyo jighāṃsuḥ
                        snigdhamāttaram|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.21"> surasādivipakvena <cb/> sarppiṣāvāntamādiśaḥ |
                        <caesura/>
                         virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.22"> yavakola<unclear>kśa</unclear>latthānāṃ
                            surasā<lb n="6"/> dergaṇasya ca |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca || </l>



                    <l xml:id="SS.6.54.23"> niru<unclear reason="illegible">ṭ</unclear>
                        mathatailen tat siddhe nānuvā sayet </l>


                    <l xml:id="SS.6.54.24cd">tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaidrayutaṃ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.25ab"> kramūkaḥ surasaṃ vāpi <g
                            ref="#new-gap-filler"/>
                        <pb n="469r" facs="473"/> pūrvavattīkṣatabhojanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.54.26ab"> pāribhadrakapatrāṇāṃ purvvatsurasaṃ pibet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.54.25cd"> palāśabīja<gap extent="3" unit="char"
                        />pibedvā kśaidra saṃyutaṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.26a">pṛthagvā surasādīnaṃ paturasthāvārasam </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.27"> lihedaś ca sakṛccūrṇaṃ <lb n="2"/>vaiḍaṅgaṃ vā
                        samikṣikam |
                        <caesura/>
                         patrair mmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭami<cb/>śritaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.28">khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmlāñ ca pibed anu
                        |
                        <caesura/>
                         surasādhair ganaṇaiḥ pakvaṃ tailaṃ tat pānam iṣyate <lb n="3"/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.29"> viḍaṅgacūrṇamiśair vvā piṣṭairbhakṣyāṃ
                        prayojayet|
                        <caesura/>
                         tatkaṣāyapra<cb/>pītānāṃ tilānāṃ tail pācitāṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.30">śvāvidhaḥ śakṛtaś cūrṇaṃ saptakṛtvaḥ
                        subhāvimaḥ|
                        <caesura/>
                         viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa <lb n="4"/> traiphalena rasena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.31ab"> kṣaidreṇa līḍhvānupibed rasamām<unclear
                            reason="faded"/>lakam śubham <cb/>| </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.32cd">pibed vā pippalīcūrnama jamūtreṇa saṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.31cd">akṣābhayor ase vāpi vidhir eṣo yasād api || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.32ab">pūtīkasyara<lb n="5"/>saṃ vāpi surasyā<gap
                            extent="4" unit="char"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.33">saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu <unclear
                            reason="illegible">vo</unclear> dadhimastunā |
                        <caesura/>
                         purīṣajān śśeṣmajā ś ca hanyād evaṃ kṛmīn bhiṣaka || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.34"> śirohṛt karṇanāsāṣkisamśritā<g
                            ref="#new-gap-filler"/><lb n="6"/>śca pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         viṣeśatoñjanairnnasyaira va pīnḍaiś ca sādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.35">śakṛdrasaṃ <unclear>sa</unclear>raṅgasya
                            śoṣya<unclear>tu</unclear>mau vibhāvayet |
                        <caesura/>
                         ni<unclear>ḥ</unclear>kvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu
                        tat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.36">ayaś cūrṇāsyatrai<g ref="#new-gap-filler"/><pb
                            n="469v" facs="473"/> levā vi <unclear reason="faded"
                            >dhi</unclear>nāyojayīt ca |
                        <caesura/>
                         sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt suranādike || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.37"> indraluptavidhiś cāpi vidheyo romavājiṣu |
                        <caesura/>
                         dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogike <lb n="2"/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.38"> raktajānāṃ pratīkāraṃ
                        <unclear>ku</unclear>ryāt kuṣṭhacikitsitat |
                        <caesura/>
                         surasādiś ca <cb/>sarvvaṣu sarvvathaivopayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.39"> pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sada
                        |
                        <caesura/>
                        <unclear>ku</unclear> latharasasaṃyuktaṃ<gap extent="1"
                            unit="char"/> kṣārapānañ ca pūjitam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.54.40">kṣīrāṣi mānsāni ghṛtāni caiva dadhīni<g
                            ref="#new-gap-filler"/><cb/>śākāni ca parṇavanti |
                        <caesura/>
                         māṣāna tau 'mlānmadhūrā easā ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayīt
                        ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.54.trailer"> uttaratantre dvapancaśattamaḥ
                        kāyacikitsāyaṃ kṛmicikitsa<cb/> nāma saptadaṣamodhyāyaḥ ||54
                        ||</l>

                </div>

                <div n="55" type="adhyāya" corresp="chapter 53 in K and H">
                    <milestone unit="folio" n="470r(95r)4b"/>
                    <!-- dscn3444  fol 469.jpg -->

                    <l xml:id="SS.6.55.1"> athāta udāvarttapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.55.3"> adhaś corddhvañ ca bhā<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="5"/>vānām pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         na vegān dhārayet prājño<metamark function="yati">,</metamark>
                        vātādīnāṃ <cb/>jijīviṣuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.4"> vātaviṇmūtrajṛmbhāṇā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>m asruṇaḥ kṣavathor api |
                        <caesura/>
                         udgārasya tathā ccharddyā retasaś cāpi dhāraṇā<lb n="6"/>t || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.5"> kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇā<del rend="erasing"
                            >ṃ</del>m udāvartto bhaved iha |
                        <caesura/>
                         vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate ||
                        <caesura/>
                         tasyābhidhāsye vyāsena<metamark function="yati">,</metamark>
                        lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.6"> trayodaśavidhasyāsya bhi<unclear reason="faded"
                            >ta</unclear>syai<pb n="95v" facs="474"
                            /><!-- dscn3445  fol 470.jpg --><lb n="1"/>tais tu kāraṇaiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.55.7"> ādhmānaśūlo hṛdayoparodhaṃ śirorujam vāsamatīva
                        hikkāṃ |
                        <caesura/>
                         kāsapratiśyāyagalagrahatvāvalāsapittaprasarañ ca ghoraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.8"> kuryād apāno '<g ref="#newa-placeholder-mark"
                            /><lb n="2"/>bhihataḥ svamārge<metamark function="yati"
                            >,</metamark> hanyāt purīṣaṃ mukhata<add>ḥ</add> kṣiped vā |
                        <caesura/>
                         āṭopaśū<cb/>lau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīṣasya
                        tathorddhvavātaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.9"> purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege bhihate
                            <lb n="3"/>narasya |
                        <caesura/>
                         mūtrasya vege bhihate naras tu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpa<cb/>m alpaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.10"> meḍhre gude vaṃkṣaṇamuṣkanābhipradeśeṣv atha
                        mūrddhni cāpi |
                        <caesura/>
                         ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrā rujaś ca <lb n="4"/>śūlair iva
                        tudyate ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.11"> manyāgalastambhaśirovikārā<metamark
                            function="yati">,</metamark> jṛmbhopa<cb/>ghātāt pavanātmikāḥ
                        syuḥ |
                        <caesura/>
                         tathākṣināsāvadanāmayāś ca<metamark function="yati">,</metamark>
                        bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.55.12"> āna<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"
                        />ndajam vāpy atha śokajam vā netrodakam prāptam amuñcato
                            hi<metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                        <cb/>śirogurutvan nayanāmayāś ca<metamark function="yati"
                            >,</metamark> bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.13"> bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vvighātāc chiro<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ
                        pravṛttiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.14"> udgāravege bhihate bhavanti jantor vvikārāḥ
                        pavanaprasūtāḥ |
                        <caesura/>
                         charddyābhighātena bhave<pb n="96r" facs="474"
                            /><!-- dscn3445  fol 470.jpg --><lb n="1"/>c ca kuṣṭhaṃ
                        yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.15"> mūtrāyane pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā
                            mūtravinigrahaś<metamark function="yati">,</metamark> ca |
                        <caesura/>
                         śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.16"> tandrāṅgamarddā<lb n="2"/>varuciḥ śramaś
                            ca<metamark function="yati">,</metamark> kṣudho vikārāḥ kṛśatā
                        ca dṛṣṭā |
                        <caesura/>
                         kaṇṭhāsyaśo<cb/>ṣaḥ sravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.17"> śrāntasya niśvāsavinigraheṇa<metamark
                            function="yati">,</metamark> hṛdrogamohā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>v atha vāpi gulmaḥ |
                        <caesura/>
                         jṛmbho ṅgamarddo ṅgaśirotha jāḍyaṃ<metamark function="yati"
                            >,</metamark> nidrābhighātā<cb/>d athavāpi tandrī || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.18"> tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair
                        abhidrutaṃ |
                        <caesura/>
                         śakṛdvamantam matimān udāvarttinam u<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="4"/>tsṛjet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.19"> sarvveṣv eteṣu vidhivad udāvartte<add
                            place="bottom                             margin">ṣu<metamark
                                function="line-number-from-bottom">3</metamark></add>
                        kṛtsnaśaḥ |
                        <caesura/>
                         vāyoḥ kriyā <cb/>vidhātavyā svamārggapratipattaye || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.20"> sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me
                        |
                        <caesura/>
                         āsthāpanam māruta<lb n="5"/>je snigdhasvinnam viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.21"> purīśaje tu karttavyo<metamark function="yati"
                            >,</metamark> vidhir ānā<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>hikas
                        tu yaḥ |
                        <caesura/>
                         sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.22"> elām vāpy atha madyena<metamark
                            function="yati">,</metamark> kṣīravāri <unclear reason="faded"
                            >pi</unclear>beta vā <lb n="6"/>|
                        <caesura/>
                         dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.23"> rasam aśvapurīṣasya garddabhasya pibet tu vā |
                        <caesura/>
                         māsopadaṃśam madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.24"> bhadradāru ghanaṃ mūrvvā haridrāṃ madhukan
                        tathā <pb facs="475" n="471v(96v)"
                        /><!-- dscn3446  fol 471.jpg -->|
                        <caesura/>
                         kolapramāṇāni pibet māṣakvāthena yogavit || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.25"> du<del>r</del>sparśāyāḥ svarasam vā<metamark
                            function="yati">,</metamark> kaṣāyaṃ kuṃ<unclear
                            reason="overinking">kṣa</unclear>masya vā |
                        <caesura/>
                         ervvārubījaṃ toyena<metamark function="yati">,</metamark> pibed
                        vā lavaṇīkṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.26"> kaṇāmūlaśritaṃ kṣīraṃ<metamark function="yati"
                            >,</metamark> drākṣārasam athā<lb n="2"/>pi vā |
                        <caesura/>
                         yogām̐ś ca vitared atra pūrvoktān aśmarīrbhidaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.27"> mūtrakṛcchrakra<cb/>mañ cāpi kuryān
                        niravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         bhūyo vakṣyāmi yogām̐ś ca<metamark function="yati">,</metamark>
                        mūtrāghātopaśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.28"> snehasvedair udāva<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="3"/>rttajṛmbhajaṃ samupācaret |
                        <caesura/>
                         aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinna<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>sya dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.29"> tīkṣṇaṃjanāvapīḍābhyāṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         varttiprayogair atha vā<metamark function="yati">,</metamark>
                        kṣavaśaktim prava<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>rttayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.30"> udgāraje kramopetasnaihikaṃ dhūmam ācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.31"> ccharddyāghātaṃ ya<cb/>thādoṣaṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> samyak snehādibhir jayet || </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.32"> bastiśuddhikarāvāpaṃ<metamark function="yati"
                            >,</metamark> caturgguṇajalaṃ payaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.33"> āvārināsakva<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="5"/>thitaṃ<metamark function="yati">,</metamark> pītavantaṃ
                        prakāmataḥ ||
                        <caesura/>
                         kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāva<cb/>rttinan naraṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.34"> kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpana ca
                            bhojanaṃ<metamark function="yati">,</metamark> ||
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāghāte pibet manthaṃ<metamark function="yati">,</metamark>
                        yavāgūm vā su<lb n="6"/>śītalāṃ<metamark function="yati"
                            >,</metamark> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.35"> bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         nidrāghāte pibet kṣīraṃ<metamark function="yati">,</metamark>
                        svape ceṣṭakathārataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.36"> ādhmānādyeṣu rogeṣu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> yathāsvaṃ prayateta hi ||
                        <caesura/>
                         yac ca yatra bhavet prā<pb n="472r(97r)" facs="475"
                            /><!-- dscn3446  fol 471.jpg --><lb n="1"/>ptaṃ tac ca tasmin
                        prayojayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.37"> vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.38"> vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamodovahāni vai ||
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>srotāṃsy udāvarttayati purīśaś cāpi varttayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.39"> tato hṛdbasti<cb/>śūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.40"> śvāsakāsaprati<lb n="3"
                        />śyāyadāhasādatṛṣājvaraṃ ||
                        <caesura/>
                         vamīṃ hikkāṃ śirorogam mana<cb/>ssravaṇavibhramāṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.41"> bahūn anyām̐ś ca labhate<metamark
                            function="yati">,</metamark> vikārān vātakopajān ||
                        <caesura/>
                         tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ <lb n="3"/>svinnaṃ nirūhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.42"> doṣato bhinnavarccāṃsi bhuktaṃ cāpy
                        anuvāsa<cb/>yet ||
                        <caesura/>
                         bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.43"> athainam bahuśaḥ svinnaṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> yuñjyāt snehavi<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>recanaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amlapānakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.44">
                        <cb/>hiṅgukuṣṭhavacāsvarjji<metamark function="yati"
                        >,</metamark>viḍañ cāpi dviruttaraṃ ||
                        <caesura/>
                         yogāv etān udāvarttaṃ śūlañ cātibalañ jeyet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.45">
                        <lb n="6"/>devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ<metamark function="yati"
                            >,</metamark> śuṇṭhīṃ pathyām palaṃkaṣāṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> ||
                        <caesura/>
                         pauṣkarasya ca mūlāni<metamark function="yati">,</metamark>
                        toyasyārddhāḍhake pacet | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.46"> pādāvasiṣṭan ta<g ref="#newa-placeholder-mark"
                            /><pb n="472v(97v)" facs="476"
                            /><!-- dscn3447  fol 472.jpg --><lb n="1"/>t pītam udāvarttaṃ
                        vyapohati ||
                        <caesura/>
                         mūlakaṃ śuṣkam ārddrañ ca<metamark function="yati">,</metamark>
                        varṣābhūlapañcakaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.47"> ārevataphalaṃ cāpsu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> yatkṣatena ghṛtaṃ pacet ||
                        <caesura/>
                         tat pīyamānakaṃ tyugra<del rend="erasing">ṃ</del><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/><lb n="2"/>m udāvarttam aśeṣataḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.48"> vacām ativiṣām pāṭhāṃ yavakṣāraṃ
                        ha<cb/>rītakīṃ ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇān nirddahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.49"> ikṣvākumūlam madanaṃ viśalyātiviṣe <lb n="3"
                            />vacāṃ<metamark function="yati">,</metamark> ||
                        <caesura/>
                         kuṣṭhakiṇvāgnikau cāpi<metamark function="yati">,</metamark>
                        pibet tulyāni pūrvvavat | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.50">
                        <cb/>mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet ||
                        <caesura/>
                         yac ca prasthaṃ bale dve ca<metamark function="yati">,</metamark>
                        kaṇṭakāryā jalāḍhake | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.51"> paktvārddham prastha<lb n="4"/>śeṣan tu pibed
                            dhiṅgusamāyataṃ<metamark function="yati">,</metamark> ||
                        <caesura/>
                         madanālābubījāni<metamark function="yati">,</metamark>
                        pippalī<cb/> sanidigdhikāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.52"> saṃcūrṇṇya nāḍyapradhame<metamark
                            function="yati">,</metamark> dviṣety etad yathā gudaṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> ||
                        <caesura/>
                         cūrṇṇaṃ nikumbhakampilya<metamark function="yati"
                            >,</metamark>śyāmekvānth<unclear>ā</unclear>gni<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>kodbhavaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.55.53"> kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet
                        ||
                        <caesura/>
                         ga<cb/>vāṃ mūtreṇa tā varttyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
                        <caesura/>
                         sadyaḥ śarmmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.55.trailer">
                        <lb n="6"/>uttaratantre trayaḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām
                        udāvarttacikitsāṣṭādaśamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||</l>
                    <milestone unit="folio" n="472v(97v)6"/>
                    <!-- dscn3447  fol 472.jpg -->
                </div>
                <!-- end of chapter 55 (53 in Nepalese manuscripts) of Uttaratantra-->

                <div n="56" type="adhyāya" corresp="chapter 54 in K and H">
                    <milestone unit="folio" n="472v(97v)6"/>
                    <!-- dscn3447  fol 472.jpg -->

                    <l xml:id="SS.6.56.1"> athāto viśūcikāpratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.6.56.3"> ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdham vi<pb n="473r(98r)"
                            facs="476"/><lb n="1"/>dagdhaṃ ca yad īritaṃ |
                        <caesura/>
                         viśūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍambikā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.4"> sūcībhir iva gātrāṇi tudan santiṣṭhate 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair vvisūcīti nirucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.5"> na tāṃ parimitāhārā <lb n="2"/>labhante
                        viditāgamāḥ |
                        <caesura/>
                         mūḍhās tām ajitātmāno labhante <add place="top margin"
                                >śana<metamark function="line-number-from-top"
                                >2</metamark></add>lolupāḥ <cb/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.6"> mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā
                        śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
                        <caesura/>
                         vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ <lb n="3"
                        />śirasaś ca bhedaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.7"> kukṣir ānahyate 'tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
                        <caesura/>
                        <cb/>niruddho mārutaś caiva<metamark function="yati">,</metamark>
                        kukṣāv upari dhāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.8"> vātavarcco nirodhaś ca<metamark function="yati"
                            >,</metamark> kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
                        <caesura/>
                         tasyālasaka<lb n="4"/>m ācaṣṭe<metamark function="yati"
                            >,</metamark> tṛṣṇodgārau ca yasya tu || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.9"> duṣṭañ ca bhuktaṅ kaphamārutābhyāṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>pravarttate norddhvam adhaś ca yasya |
                        <caesura/>
                         viḍambikān tasya suduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.10"> yatrastha<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"
                        />m āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
                        <caesura/>
                         doṣeṇa ye<cb/>nānugatañ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.11"> yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaś
                        ccharddyarddito 'bhyantarayāta<lb n="6"/>netraḥ |
                        <caesura/>
                         kṣāmasvaraḥ sarvvavimuktasandhi<metamark function="yati"
                            >,</metamark>r yāyān naraḥ so 'punar āgamāya || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.12"> sādhyasya pārṣṇyo dahanaṃ praśastam
                        agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
                        <caesura/>
                         pakve tato 'nnaṃ tu vilaṃghanaḥ syāt sampācanam vā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><pb n="473v(98v)" facs="477"
                            /><!-- dscn3448  fol 473.jpg --><lb n="1"/>pi virecanam
                            vā<metamark function="yati">,</metamark> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.13"> viśuddhadehasya hi sadya eva<metamark
                            function="yati">,</metamark> mūrcchātisārādir upaiti
                            śāntiṃ<metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         āsthāpanañ cāpi hitam vadanti<metamark function="yati"
                            >,</metamark> sarvvāsu yogān na parān nibodhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.14"> pathyā vacā hiṅgu viḍaṃ vicū<lb n="2"
                        />rṇṇasukhāmbunāsātiviṣan niṣevet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.56.15"> kṣārāgadam vā lavaṇaṃ vi<cb/>ḍam vā<metamark
                            function="yati">,</metamark> guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā ||
                        <caesura/>
                         amlena vā saindhavahiṃguyuktaiḥ sabījapūrṇṇau sukṛtau trivarggau
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.56.16">
                        <lb n="3"/>kaṭutrikam vā lavaṇair upetam pibet
                        snuhīkṣīravimiśritam vā<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>||</l>

                    <l xml:id="SS.6.56.17"> kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni<metamark
                            function="yati">,</metamark> tulyam pibed vā magadhānikumbhau
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.56.18"> uṣṇābhir adbhir mmagadhodbhavānāṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="4"/>kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā ||
                        <caesura/>
                         vyoṣaṃ karañjāsya phalaṃ hari<cb/>drāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha
                        mātuluṅgyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.19"> chāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tā hanyur vvisūcīn
                        nayanāñjanena ||
                        <caesura/>
                        <lb n="5"/>suvāmitaṃ sādhu virecitam vā<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        sulaṃghitam vā manujaṃ viditvā <cb/>| </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.20"> peyādibhir ddīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ
                        samupakrameta ||
                        <caesura/>
                         āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa<metamark function="yati"
                            >,</metamark> bhūyo vi<lb n="6"/>baddhaṃ viguṇānilena | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.21"> pravarttamānan na yathāstam eta<metamark
                            function="yati">,</metamark>d vikāram ānāham udāharanti ||
                        <caesura/>
                         tasmin bhavanty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.22"> āmāśaye śūlam atho<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <pb n="474r(99r)" facs="477"/><lb n="1"/>gurutvaṃ hṛtstambham
                        udgāravighātanañ ca ||
                        <caesura/>
                         stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre<metamark function="yati"
                            >,</metamark> śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.23"> śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni
                        cātrālasakodbhavāni ||
                        <caesura/>
                         āmodbhave<lb n="2"/>d vāntam upakrameta<metamark function="yati"
                            >,</metamark> saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.24"> athetaraṃ yo na <cb/>śakṛd vameta<metamark
                            function="yati">,</metamark> taṃ sādhayet svinnam imaiḥ
                        prayogaiḥ ||
                        <caesura/>
                         visūcikāyām parikīrttitāni<metamark function="yati">,</metamark>
                        dravyāṇi vairecani<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>kāni yāni
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.25"> saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño
                        mahiṣyajāvyuṣṭra<cb/>gavāñ ca mūtraiḥ ||
                        <caesura/>
                         svinnapāyau viniveśya tāś ca<metamark function="yati"
                            >,</metamark> cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.26"> mūtreṇa vā sādhyā yathā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>vidhānaṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> dravyāni yāny ūrddhvam adhaś ca
                        yānti ||
                        <caesura/>
                         kvāthena tenāśu <del rend="crossed out">te</del>
                        <cb/>nirūhayīta<metamark function="yati">,</metamark>
                        mātrārddhayuktena samākṣikeṇa | </l>

                    <l xml:id="SS.6.56.27"> tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcan datvā viriktaṃ
                        kramam ādiśe<lb n="5"/>c ca ||
                        <caesura/>
                         eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca
                        <cb/>syād vā bhāgeṣv eva tu vāsanam iti || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.56.trailer"> uttaratantre catuḥpañcāśattamaḥ
                            kāyacikitsā<g ref="#newa-gap-filler"/>yāṃ visūcicikitsā
                        ūnaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||</l>
                    <milestone unit="folio" n="474r(99r)6"/>
                    <!-- dscn3448  fol 473.jpg -->
                </div>
                <!-- end of chapter 56 (54 in Nepalese manuscripts) of Uttaratantra-->

                <div n="57" type="adhyāya" corresp="chapter 55 in K and H">
                    <milestone unit="folio" n="474r(99r)6"/>
                    <!-- dscn3448  fol 473.jpg -->

                    <l xml:id="SS.6.57.1"> athāto 'rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||<g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                    </l>



                    <l xml:id="SS.6.57.3">
                        <pb n="474v(99v)" facs="478"/><!-- dscn3449  fol 474.jpg --><lb
                            n="1"/>doṣaiḥ pṛthak trividhaśokasamucchrayāc ca<metamark
                            function="yati">,</metamark> bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate
                        pragāḍhaṃ |
                        <caesura/>
                         nānne rucir bbhavati<g ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <lb n="2"/>taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ
                        vadanti || | </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.4"> hṛcchūla<cb/>śoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc
                            ca<metamark function="yati">,</metamark> vātāt sadāhamadatṛḍ
                        vamane ca pittaṃ |
                        <caesura/>
                         pittāt kaphena hṛdaye gurutāvile<lb n="3"/>paḥ
                        śleṣmaprasekavamathuḥ saśiro rujañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.5"> sarvvātmakaṃ trividha<cb/>liṅgam atho
                            vadanti<metamark function="yati">,</metamark> śokopaghātajam
                        athānila<space/>laṅaiś ca |
                        <caesura/>
                         vātātmakair vvirasam āsyam arocake tu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> pi<lb n="3"/>ttena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.6"> sarvvair upetam
                            upadhārayasannipā<cb/>te<metamark function="yati">,</metamark>
                        dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
                        <caesura/>
                         vāṃtovacādir anile vidhivat pittena <space/>koṣṇatoyamadirānya<lb
                            n="4"/>tamena cūrṇṇaṃ<metamark function="yati">,</metamark> || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.7"> kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārggī<metamark
                            function="yati"
                            >,</metamark>rāsnailahiṃ<cb/>gulavaṇottamanāgarāṇāṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         pitte guḍāmbumadhurair vvamanaṃ praśastaṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> lehas tu
                        saindhavasitāmadhusarppiriṣṭaḥ <lb n="6"/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.8"> nimbāmbuchardditavataḥ kaphaje nupānaṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> rājadrumāmbu madhunā tu
                            sadīpyakāḍhyaṃ<metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilajetare ca<metamark function="yati"
                            >,</metamark> sarvvaiś ca sarvvakṛtam evam upakrameta || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.9"> drākṣāpaṭolaviḍavetraka<pb n="475r(100r)"
                            facs="478"/><lb n="1"
                        />rīranimbamūrvvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣāḥ |
                        <caesura/>
                         bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet
                        surabhimūtrayutaṃ yathāvat || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.10"> mustāvacākaṭukarohiṇinirddahanyas tulyā<lb
                            n="2"/>tha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
                        <caesura/>
                         mūtre vike dviradamūtrayutāḥ <cb/>paced vā<metamark
                            function="yati">,</metamark> pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca
                        mukhyāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.11"> maṇḍūkim arkkam amṛtāṃ
                            raśalāṅgalākhyāṃ<metamark function="yati">,</metamark> mūtre
                            pa<lb n="3"/>ceta mahiṣasya vidhānavidvān |
                        <caesura/>
                         etān na santi caturo bhyasatas tu <cb/>lehān gulmāruciś ca
                        śikhisādahṛdāmayām̐ś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.12"> sātmyāsvadeśacaritān vividhām̐ś ca bhakṣyān<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="4"/>pānāni mūlaphalapācarāyogā<space/> |
                        <caesura/>
                         seved rasāṃś ca vivi<cb/>dhān vividhaiḥ prakārai<del
                            rend="crossed out">ḥ</del>r bbhuñjīta vāpi
                        laghurūkṣamanaḥsukhāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.13"> āsthāpanam vividham atra vi<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>recanañ ca kuryāt mṛdūni
                        śirasaś ca virecanāni |
                        <caesura/>
                         trīṇy ū<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ṣaṇāni triphalāṃ
                        rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.14"> kṣaudrāyutāni vitare<lb n="6"/>t
                            mukhadhāvanārtha<metamark function="yati">,</metamark>m anyāni
                        tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
                        <caesura/>
                         mustāni <cb/>kaphavarggadaśāṃśasiddhaiḥ kvāther jayet madhuyutair
                        vvividhaiś ca lehaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.15"> mūtrāsavair gguḍakṛtaiś ca tathāpy a<milestone
                            facs="dscn3450  fol 475.jpg" unit="jpeg"/><pb facs="479"
                            n="475v"/><lb n="1"/>riṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca
                        madhumādhavatu<space/>gaṃdhaiḥ |
                        <caesura/>
                         syād deśa eva kaphavātaha<unclear>re</unclear>d vidhiś ca śāntiṃ
                        gate hutabhuji praśamāya tasya || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.16"> icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu<metamark
                            function="yati">,</metamark> bhāvād bhavāya <lb n="2"/>vitaret
                        khalu śalyatāyān |
                        <caesura/>
                         artheṣu cātipatiteṣu punarbbhavā<cb/>ya paurāṇikasrutimukhair
                        avamānayeta iti || 0 || </l>

                    <l xml:id="SS.6.57.17"> charddir hikkā śvāsakāsau svaraghātam athā<lb
                            n="3"/>paraṃ |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyaḥ krimiś caiva<metamark function="yati">,</metamark>
                        sodāvarttā viśūcikā ||
                        <caesura/>
                         aro<cb/>cakena ca tathā pūryate dvitīyo daśa || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.57.trailer"> uttaratantre pañcapañcāśattamaḥ
                        kāyacikitsāyām a<lb n="4"/>rocakacikitsā viṃśatitamaḥ || ❈ ||</l>

                    <!-- dscn3450  fol 475.jpg -->

                </div>
                <!-- end of chapter 57 (55 in Nepalese manuscripts) of Uttaratantra-->


            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva1/nak_5-333_manifest.json"
        />
    </facsimile>

    <!-- facs 397 -  478 -->

</TEI>
