<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">

    <teiHeader>

        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Cikitsāsthāna 21-40, based on the
                    Nepalese MSS</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>The Suśruta Project</authority>
                <idno>SS.ka.2021-06</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence"
                            >Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url"
                                >SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0
                            Unported License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified
                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that
                                they endorse you or your use of the work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work,
                                you may distribute the resulting work only under the same or similar
                                license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
                        Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
                        rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <address>
                    <name>University of Alberta</name>
                </address>
                <authority>
                    <name>The Suśruta Project</name>
                </authority>
                <date>2020-2023</date>
                <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
                <publisher>The Suśruta Project (<ptr target="http://sushrutaproject.github.io"/><ref
                        target="http://sushrutaproject.github.io">https://sushrutaproject.github.io</ref>
                    <ptr target="http://sushrutaproject.github.io"/>)</publisher>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>

                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">NE</idno>
                    </msIdentifier>

                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">

                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>

                            <textLang mainLang="sa-Newa">Sanskrit in Nepalese script|</textLang>

                        </msItem>

                    </msContents>

                    <physDesc>

                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-śa-sa"><foreign xml:lang="sa">śa</foreign>
                                and <foreign xml:lang="sa">sa</foreign> not
                                distinguished|</scriptNote>

                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa">ba</foreign>
                                and <foreign xml:lang="sa">va</foreign> not
                                distinguished.</scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2022-04-01" who="Jason Birch">Began this file.</change>

            <change when="2022-10-22" who="Dominik Wujastyk">Added first draft of adhyāya 1. Removed
                most MS transcription codes.</change>
            <change when="2023-10-26" who="Dominik Wujastyk">Added first draft of adhyāyas 3, 6-14,
                16-18, 27, 28 (missing), 34-38, all from H. Removed MS transcription codes.</change>
            <change when="2023-10-29" who="Dominik Wujastyk">Transcribed 28 from H.</change>
            <change when="2023-10-29" who="Dominik Wujastyk">Revised TEI header to not refer to a
                particular MS.</change>
            <change when="2023-11-14" who="Dominik Wujastyk">split the file from adhyāyas 1-40 into
                1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations.</change>
            <change when="2025-08-03" who="Dominik Wujastyk">Put caesuras after each lable, for
                clarity when reading on screen.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva" type="edition">
        <body>
            <div n="4" type="sthāna">

                <div n="21" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 21]</head>





                    <l xml:id="SS.4.21.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.21.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.3</label>
                        <caesura/>
                         vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacūrṇṇayet |
                        <caesura/>
                         kaṣāyeṣv eva kurvīta tailañ ca vraṇaropaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.4</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭhīlikāṃ jalaukābhir grāhayed bahuśo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.5</label>
                        <caesura/>
                         svedayed grathitāṃ śaśvan nāḍīṃ svedena buddhimān |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.6</label>
                        <caesura/>
                         kumbhīkāṃ pākam āpannāṃ cchindyāc chodhya ca ropayet ||
                        <caesura/>
                         tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.7</label>
                        <caesura/>
                         jalāyukābhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.8</label>
                        <caesura/>
                         balātailena siddhena mṛditam pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarpiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.9</label>
                        <caesura/>
                         sammūḍhapiṭakāṃ kṣipraṃ jalaukābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         bhitvā paryāgataṃ cāpi lepayen madhusarpiṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.10</label>
                        <caesura/>
                         avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate |
                        <caesura/>
                         dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.11</label>
                        <caesura/>
                         kriyām puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.12</label>
                        <caesura/>
                         sparśahāryāṃ hared raktaṃ madhuraiḥ pradihed api |
                        <caesura/>
                         kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.13</label>
                        <caesura/>
                         uttamākhyāṃ tu piṭakāṃ baḍisenoddhared bhiṣak |
                        <caesura/>
                         uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.14</label>
                        <caesura/>
                         rasakriyā vidhātavyā likhite śatapośanake |
                        <caesura/>
                         pṛthak parṇyādisiddhañ ca deyan tailam anantaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.15</label>
                        <caesura/>
                         kriyāṃ prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya visarpavat ||
                        <caesura/>
                         raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje rbude | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.16</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailacūrṇṇarasakriyāṃ ||
                        <caesura/>
                         śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.17</label>
                        <caesura/>
                         hitañ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyañ cāpi virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.21.18</label>
                        <caesura/>
                         arbudam māṃsapākañ ca vidradhiṃ tilakālakaṃ |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya hi kurvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.trailer"> cicikitsāsthāne 21 || || 0 ||</l>



                </div>

                <div n="22" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 22]</head>



                    <l xml:id="SS.4.22.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.3</label>
                        <caesura/>
                         caturvidhena snehena madhucchiṣṭayutena vā |
                        <caesura/>
                         vātikebhyañjanakaṃ kāryaṃnāḍīsvedam tathāpi ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.4</label>
                        <caesura/>
                         oṣṭhaprakope bhiṣajā sālvaṇaṃ copanāhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharai sritaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.5</label>
                        <caesura/>
                         śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
                        <caesura/>
                         yaṣṭīmadhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.6</label>
                        <caesura/>
                         pittaraktābhighātotthaṃ jalokābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivac cāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.7</label>
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ dhūmaṃ svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         hṛtaraktaprayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.8</label>
                        <caesura/>
                         trikaṭuṃ svarjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.9</label>
                        <caesura/>
                         medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ |
                        <caesura/>
                         priyaṃgulodhratriphalā sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.10</label>
                        <caesura/>
                         etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrttitaṃ ||
                        <caesura/>
                         dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma ucyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.11</label>
                        <caesura/>
                         śītāde hṛtaraktasya toyanāgarasarṣapān ||
                        <caesura/>
                         niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.12</label>
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaś ca mustā ca triphalā ca pralepanaṃ |
                        <caesura/>
                         nasyañ ca siddhaṃ triphalāmadhukotpalapadmakaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.13</label>
                        <caesura/>
                         dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.14</label>
                        <caesura/>
                         śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhaś ca bhojanaṃ ||
                        <caesura/>
                         visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃ tu pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.15</label>
                        <caesura/>
                         lodhrapatraṅgamadhukalakṣācūrṇṇairmadhūttaraiḥ |
                        <caesura/>
                         gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.16</label>
                        <caesura/>
                         kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiś ca nastataḥ ||
                        <caesura/>
                         sauṣirehṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.17"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.18</label>
                        <caesura/>
                         kṣīre daśaguṇā sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitaṃ ||
                        <caesura/>
                         kriyāṃ paridare kuryāt śītādoktaṃ vicakṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.19</label>
                        <caesura/>
                         saṃśodhyobhayata kāryaṃ śiraścopakuśe hitaḥ |
                        <caesura/>
                         kākodamvarikāgojīpatrair visrāvayed asṛk |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.20</label>
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet |
                        <caesura/>
                         pippalyaḥ sarṣapā śvetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.21</label>
                        <caesura/>
                         sukhodakena saṃsṛjya kavaḍantasya yojayet ||
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.22</label>
                        <caesura/>
                         śastreṇa dantavaidarbhadantamūlāni śodhayet |
                        <caesura/>
                         tataḥkṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.23</label>
                        <caesura/>
                         uddhṛtyādhikamāṃsan tu tato gnim avacārayet |
                        <caesura/>
                         krimidantakavac cātra vidhiḥ kāryo vijānatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.24</label>
                        <caesura/>
                         cchitvād himāṃsaṃ sakṣaudrairimaiś cūrṇṇaiḥ samācaret |
                        <caesura/>
                         vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.25</label>
                        <caesura/>
                         kṣaudradvitīyā pippalyaḥ kavaḍaś cātrakīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimvatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ |
                        <caesura/>
                         siro virekaś ca hito dhūmovairecanaś ca yaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.26ab</label>
                        <caesura/>
                         sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śruṇu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.27</label>
                        <caesura/>
                         yaddantamadhijāyeta nāḍīdantaṃ tamuddharet |
                        <caesura/>
                         chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.28</label>
                        <caesura/>
                         śodhayitvā dahec cāpi kṣāreṇa jvalanena vā |
                        <caesura/>
                         upekṣite tu daśane gatirhanvasthi dārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.29</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt samūlaṃ daśanam uddhared bhagnamasthi ca |
                        <caesura/>
                         uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saṃprasicyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.30ab</label>
                        <caesura/>
                         raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.31ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.31ab</label>
                        <caesura/>
                         calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.31cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.32</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyajātīmadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ |
                        <caesura/>
                         lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yat kṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.33</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ saṃśodhane taddhihanyād dantigatāṃ gatiṃ ||
                        <caesura/>
                         kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.34</label>
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarpiṣastrivṛtasya vā |
                        <caesura/>
                         niryūhaś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.35</label>
                        <caesura/>
                         snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca |
                        <caesura/>
                         rasā rasai yavāgvaś ca kṣīrasantānika ghṛtaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.36ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.36cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.36cd</label>
                        <caesura/>
                         ahiṃsan dantamūlāni śarkarām uddhared bhiṣak |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.37</label>
                        <caesura/>
                         lākṣācūrṇṇair madhuyutais tatastaṃ pratisārayet |
                        <caesura/>
                         danta harṣakriyāś cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.38</label>
                        <caesura/>
                         kapālakaḥ kṛcchratamaḥ tatrāpyeṣā kriyā hitā |
                        <caesura/>
                         jāyed visrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ krimindakaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.39</label>
                        <caesura/>
                         tathāvapīḍair vātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.40</label>
                        <caesura/>
                         calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
                        <caesura/>
                         tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.41</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ daśaguṇakṣīrasiddhaṃ nasya ca pūjitaṃ |
                        <caesura/>
                         hanurmokṣasamuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.42</label>
                        <caesura/>
                         phalānyamvlāni śītāmvu rūkṣānnaṃ dantadhāvanaṃ |
                        <caesura/>
                         tathātikaṭhināṃ bhakṣāṃ dantarogī vivarjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.43</label>
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃ dantarogāṇāñcikitsitam udāhṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.44</label>
                        <caesura/>
                         auṣṭhaprakopenilaje yaduktaṃ prāk cikitsitaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.45</label>
                        <caesura/>
                         pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite |
                        <caesura/>
                         pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.46</label>
                        <caesura/>
                         kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣv asṛjaḥ kṣaye |
                        <caesura/>
                         pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.47</label>
                        <caesura/>
                         kṛhṇīyāt kavalaṃ cāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimvavārttākūkṣārayūṣaiś ca bhojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.48</label>
                        <caesura/>
                         upajihvān tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
                        <caesura/>
                         śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiścaināmupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.49</label>
                        <caesura/>
                         jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate |
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhāṃgulisaṃdaṃśair gṛhītvā galaśuṇḍikāṃ</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.50ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.50ab</label>
                        <caesura/>
                         cchedayet maṇḍalāgreṇa jihvopari tu yat sthitaṃ</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.50cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.51</label>
                        <caesura/>
                         atyādānāt sraved raktaṃ tan nimittaṃ mriyeta saḥ |
                        <caesura/>
                         hīnacchedād bhavec chopho lālā srāvo bhramas tamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.52</label>
                        <caesura/>
                         tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.53</label>
                        <caesura/>
                         maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatastāṃ pratisārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.54</label>
                        <caesura/>
                         vacāmativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīṃ |
                        <caesura/>
                         niḥkvāthyapicumardañ ca kavaḍan tatra yojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.55</label>
                        <caesura/>
                         iṅgudīkiṇihīdantīsaralaṃ devadāru ca |
                        <caesura/>
                         pañcāṅgīṅ kārayed varttim etair gandhottarāṃ śubhāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.56</label>
                        <caesura/>
                         tasyā dhūmaṃ pivejjantu dvirahnaḥ kaphanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpy aśane hitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.57</label>
                        <caesura/>
                         tuṇḍikeryadhruṣo kūrme saṃghāte tālupuppuṭe |
                        <caesura/>
                         eṣa eva vidhiḥ krāyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.58</label>
                        <caesura/>
                         tālupāke tu kartavyaṃ vidhāṇaṃ pittanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.59</label>
                        <caesura/>
                         kīrttitaṃ tālu jānāntu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate ||
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.60</label>
                        <caesura/>
                         cchardanaṃ dhūmapānañ ca gaṇḍūṣo nastakarma ca |
                        <caesura/>
                         vātikāṃ tu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.61</label>
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇāṃ snehakavalāṃ dhārayec cāpy abhīkṣṇaśaḥ |
                        <caesura/>
                         pattaṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikāṃ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.62</label>
                        <caesura/>
                         drākṣāparūṣakakvātho hitaś ca kavaḍagrahe |
                        <caesura/>
                         agāradhūmamadhukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.63</label>
                        <caesura/>
                         śvetā viḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavaṃ |
                        <caesura/>
                         nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavaḍaṇca kaphocchraye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.64</label>
                        <caesura/>
                         pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ |
                        <caesura/>
                         visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.65</label>
                        <caesura/>
                         ekakālaṃ yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ |
                        <caesura/>
                         upajihvikavac cāpi śodhayed api jihvikāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.66</label>
                        <caesura/>
                         ekavṛndantu visrāvya vidhiṃ śodhaṇam ācaret ||
                        <caesura/>
                         gilāyukāpi yo vyādhistañ ca śastreṇa sādhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.67</label>
                        <caesura/>
                         amarmasthaṃ susaṃpakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ |
                        <caesura/>
                         vātāṃt sarvasarañ cūrṇair lāvaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.68</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ |
                        <caesura/>
                         tatosmai snaihikan dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.69</label>
                        <caesura/>
                         sālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ |
                        <caesura/>
                         majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivā |
                        <caesura/>
                         śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.70</label>
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimāṃ tena lepayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.71</label>
                        <caesura/>
                         eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastasnaihikottamaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaghno mārughnaś ca mukharogavināśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.72</label>
                        <caesura/>
                         pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.73</label>
                        <caesura/>
                         pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca ||
                        <caesura/>
                         kaphātmake sarvasare kramāṃ kuryāt kaphāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.74">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.74</label>
                        <caesura/>
                         pived ativiṣāṃ pāṭhaṃ mustañ ca ca
                        <caesura/>
                         rohiṇī kaṭukākhyāntu kaṭajasya phalāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.75">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.75</label>
                        <caesura/>
                         gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgāṃ dharaṇasaṃmitāṃ |
                        <caesura/>
                         eṣa sarvāṃ kaphakṛtāṃ rogān yogopakarṣati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.76">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.76</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrekṣurasagomūtradadhistvamlakāñjikaiḥ |
                        <caesura/>
                         vidadhyāt kavalāṃvīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.77</label>
                        <caesura/>
                         rogānāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma kīrttitaṃ ||
                        <caesura/>
                         m api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.78</label>
                        <caesura/>
                         auṣṭhaprakopo varjyā syur māṃsaraktatridoṣajāḥ |
                        <caesura/>
                         dantamūleṣu varjyau tu triliṃgagatisauṣirau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.79</label>
                        <caesura/>
                         danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
                        <caesura/>
                         jihvāgateṣv alāṃsantu tālavyeṣv arvudaṃ tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.80</label>
                        <caesura/>
                         svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         galaughamāṃsatānaś ca śataghnī rohiṇītale |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.22.81</label>
                        <caesura/>
                         asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśaiva ca |
                        <caesura/>
                         teṣucāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarediti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.trailer">ci tha2 || ❈ ||</l>
                </div>

                <div n="23" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 23]</head>



                    <l xml:id="SS.4.23.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śophacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ </l>

                    <l xml:id="SS.4.23.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.23.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra ṣaḍvidhovayavasamutthaḥ śophobhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca |
                        sarvasaraś ca pañcavidhaḥ | tad yathā | vātapittakaphasaṃnipātaviṣannimittaḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.4.23.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.4</label>
                        <caesura/>
                         tatrāpatarpitasyābhyarthamadhvagamanādatimātramabhyaharato vā
                        piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya vātimātramamlam upasevato
                        mṛtpaktaloṣṭakaṭaśarkarām upaudakamāṃsasevito vā viruddhāhārasya
                        hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā dhātūṃ pradūṣayitvā śophamāpādayantyakhile
                        śarīre |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātapittakaphasannipātaśvayathūnām avayavasamutthe śophalakṣaṇāni
                        vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogāddu ṣṭatoyasevanāt
                        prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanād vā |
                        saviṣamūtrapurīśaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt || sa tu mṛduḥ
                        kṣiprotthām ca lāvalamvī dāhapākaprāyaś ca bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.6</label>
                        <caesura/>
                         doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         pakvāśayasthā madhye tu varcasthānagatāstvadhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.7</label>
                        <caesura/>
                         kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ | kuryuḥ sarvasaran tathā ||
                        <caesura/>
                         yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaś ca yaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.8</label>
                        <caesura/>
                         ardhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścordhvaṃ parisarpati |
                        <caesura/>
                         śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurvalyaṃ jvara eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.9</label>
                        <caesura/>
                         yasya cānnerucir nāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet |
                        <caesura/>
                         sāmānyato viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra śophinaḥ sarva eva parihareyuḥ
                        |amlalavaṇamadyaguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātaśvayathau trivṛttairaṇḍatailaṃ vā māsam arddhamāsam vā pāyayet |
                        nyagrodhādi siddhaṃ sarpiḥ | pittaśvayathau | āragvadhādisiddhaṃ tailaṃ
                        śleṣmaśvayathau | sannipāśvayathau snuhākṣīrapātratulyaṃ daśabhir
                        amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī pra tivāyaṃ sarpiḥ pācayitvā
                        pāyayet | viṣanimittamākalpeṣu pratīkāraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ samānyān yogā vakṣyāmaḥ |tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktāni
                        udareṣu tatonyatamam upayujyamānaṃ śvayathūnapahanti | mūrttavarttikriyām vā
                        seveta | navāyasaṃ vāharaharmadhunā |
                        viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vā dharaṇamuṣṇāmvunā |
                        trikaṭukakṣārayaścūrṇāni triphalākvāthena | mūtram vā tulyakṣīraṃ |
                        harītakīm vā tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīṃ vā | guggulum vā
                        mūtreṇa | varṣābhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ | vyoṣaṃ
                        varṣābhūkaṣāyasiddhena vā | sarpiṣāmudgolumvāṃ bhakṣayet |
                        pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pivet |
                        sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddham vā | trikacukair aṇḍaśyāmāmūlasiddham vā |
                        varṣābhūśṛṃgaveradevadārusiddham vā | tathālāvuvibhītakaphalakalkam vā |
                        pippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpaṃ snehaṃ bhojayet
                        | yavagodhūmānnaṃ | vṛkṣakārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ |
                        sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅge ṣṭābhiś ca pradehaḥ kāryaḥ | yathādoṣañ ca
                        tīkṣṇānivamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau ca
                        | sirāś cābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet || anyatrapāṇḍuśophāditi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.23.13</label>
                        <caesura/>
                         piṣṭānnamamvlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalañ ca |
                        <caesura/>
                         striyo guḍaṃ tailamatho gurūṇi śophaṃ jighāṃsu parivarjayīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.trailer">ci23|| o ||</l>
                </div>

                <div n="24" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 24]</head>


                    <l xml:id="SS.4.24.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'nāgatābādhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.2"/>

                    <!--Daily Routine -->

                    <l xml:id="SS.4.24.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.3</label>
                        <caesura/>
                         utthāyotthāyātmavatā svasthenārogam icchatā |
                        <caesura/>
                         yad anuṣṭheyam askannaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate ||1||</l>

                    <!--Cleaning Teeth -->

                    <l xml:id="SS.4.24.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.4</label>
                        <caesura/>
                         tatrādito dantakāṣṭhaṃ dvādaśāṃgulamāyataṃ |
                        <caesura/>
                         kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ ||2||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.5</label>
                        <caesura/>
                         ayugmagranthi yaṃ sakṣīrañ ca praśasyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.6</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyakaṭutiktaṃ vā tat tat khādet prātar utthitaḥ ||3||
                        <caesura/>
                         madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇāpi bhāvitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.7"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.8"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.9</label>
                        <caesura/>
                         tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||4||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.10</label>
                        <caesura/>
                         vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca |
                        <caesura/>
                         snigdhāṃ śuklāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ ||5||
                        <caesura/>
                         na cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.11</label>
                        <caesura/>
                         na khādet mukhaśoṣī tu śvāsahikkāvamīṣu ca ||6||
                        <caesura/>
                         durbalo 'jīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.12</label>
                        <caesura/>
                         śirorujāṃrttas tṛṣitaḥ śrānta pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         arditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||7||</l>

                    <!--Tongue Scraping -->

                    <l xml:id="SS.4.24.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.13</label>
                        <caesura/>
                         jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇṇaṃ vārkṣam eva vā |
                        <caesura/>
                         tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṃgulaṃ ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.14</label>
                        <caesura/>
                         mukhavairasya vaigandhyaṃ śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.15"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.17"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.18"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.19"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.20"/>

                    <!--Betel Nut and Leaf -->

                    <l xml:id="SS.4.24.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.21</label>
                        <caesura/>
                         tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.22</label>
                        <caesura/>
                         mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakaṃ ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.23</label>
                        <caesura/>
                         pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca mānave |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.24</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣadurbalamattānām ahitaṃ cāsyaśoṣiṇāṃ ||11||</l>

                    <!--Head Massage -->

                    <l xml:id="SS.4.24.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.25</label>
                        <caesura/>
                         keśabhūmigatānrogāṃ śiro 'bhyaṅgo 'pakarṣati |
                        <caesura/>
                         keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ rukpraśāntiṃ karoti ca ||12||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.26</label>
                        <caesura/>
                         karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaś cendriyāṇāṃ danto 'bhyaṅgas tu mūrdhni tu ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.27"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.28"/>

                    <!--Combing and Irrigating the Ear -->

                    <l xml:id="SS.4.24.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.29</label>
                        <caesura/>
                         keśaprasādhanī keśyā rajojantu malāpahā |
                        <caesura/>
                         hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||14||</l>

                    <!--Massage -->

                    <l xml:id="SS.4.24.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.30</label>
                        <caesura/>
                         abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         dhāūnām puṣṭijanano mṛjāvarṇṇabalapradaḥ ||15||</l>

                    <!--Moisturising -->

                    <l xml:id="SS.4.24.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.31</label>
                        <caesura/>
                         sekaḥ śramaghnonilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||16||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.32</label>
                        <caesura/>
                         siktasyābhipravardhante yathā puṣpo 'ṅkuras taroḥ |
                        <caesura/>
                         tathā dhātuvivṛddhir hi snehasiktasya jāyate ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.33</label>
                        <caesura/>
                         śirāmukhair lomakūpair dhamanībhiś ca tarpayan |
                        <caesura/>
                         śarīre balam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.34</label>
                        <caesura/>
                         tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtam vā matimān yuñjād abhyaṅgasekayoḥ ||19||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.35</label>
                        <caesura/>
                         kevalaṃ tv āmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
                        <caesura/>
                         taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācanaḥ ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.36</label>
                        <caesura/>
                         tathā virakto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.37</label>
                        <caesura/>
                         śeṣāṇān tadahaḥ proktās tv agnisādādayo gadāḥ ||21|| |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.38"/>

                    <!--vyāyāma -->

                    <l xml:id="SS.4.24.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.39</label>
                        <caesura/>
                         kāntiḥ śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā |
                        <caesura/>
                         mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.40</label>
                        <caesura/>
                         śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ |
                        <caesura/>
                         ārogyañ cāpi paramaṃ vyāyāmenopajāyate ||23||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.41</label>
                        <caesura/>
                         na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         na ca vyāyāminaṃ martyam ardayanty arayo balāt ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.42</label>
                        <caesura/>
                         na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati |
                        <caesura/>
                         sthirī bhavati māṃsaś ca vyāyāmābhir atasya vai ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.43"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.44</label>
                        <caesura/>
                         vyāyāmaṅ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.45</label>
                        <caesura/>
                         vidagdham api dagdham vā nirdoṣaṃ paripacyate ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.46"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.47"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.48"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.49"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.50</label>
                        <caesura/>
                         raktapittī kṛśaḥ śoṣī kāsī śvāsī kṣatāturaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.51</label>
                        <caesura/>
                         bhuktavāṃstrīṣu ca kṣīṇo vyāyāmaṃ parivarjayet ||27||
                        <caesura/>
                         vyāyāmo hi samapathyo balināṃ snigdhabhojināṃ | <!-- = 45cd -->
                        <caesura/>
                         sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||28|| <!-- = 46ab -->
                        <caesura/>
                         sarveṣv ṛtuṣu sarvair hi martyair ātmahitaiṣibhiḥ | <!-- = 46cd -->
                        <caesura/>
                         śaktyavenopakarttavyo vyāyamo hanty atonyathā ||29|| <!-- = 47ab -->
                        <caesura/>
                         hṛdi sthānasthito vāyur yadā nāsāṃ prapadyate | <!-- = 47cd -->
                        <caesura/>
                         vyāyāmaṃ kurvato jantos tacchaktyavasya lakṣaṇaṃ ||30|| <!-- = 48ab -->
                        <caesura/>
                         vayo balaṃ dehabalaṃ deśakālam athāpi ca | <!-- = 48cd -->
                        <caesura/>
                         samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca buddhimān ||31|| <!-- = 49ab -->
                        <caesura/>
                         kṣayastṛṣṇārucicchardiraktapittaśramaklamāḥ | <!-- = 49cd -->
                        <caesura/>
                         kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyāmasambhavāḥ ||32|| <!-- = 50ab -->
                        <caesura/>
                         udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.52</label>
                        <caesura/>
                         sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ tathā ||33||
                        <caesura/>
                         sirāmukhaviviktatvaṃ tvakthasyāgreś ca dīpanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.53</label>
                        <caesura/>
                         udgharṣaṇodanābhyāṃ bhaveyāt āmasaṃśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.54"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.55"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.56"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.57"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.58</label>
                        <caesura/>
                         tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         raktaprasādanañ cāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.59"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.60"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.61"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.62</label>
                        <caesura/>
                         taccātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |
                        <caesura/>
                         ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.63</label>
                        <caesura/>
                         tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo balavardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.64</label>
                        <caesura/>
                         rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyaṃkaram uttamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.65</label>
                        <caesura/>
                         sumanomvararatnānān dhāraṇaṃ prītivardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mukhālepaṃ dṛḍhaṃcakṣuḥ pīnagaṇḍantathānanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.66</label>
                        <caesura/>
                         kāntamavyaṅgapiḍakaṃ bhavatyamvujasannibhaṃ |
                        <caesura/>
                         pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.67</label>
                        <caesura/>
                         netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ ||
                        <caesura/>
                         yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyābhivardhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.68</label>
                        <caesura/>
                         gurudevataviprāṇām pūjanaṃ gotravardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhāraṇaṃḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.69</label>
                        <caesura/>
                         smṛtyāyuḥ pakkitejojaḥ satvotsāhābhivardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.70</label>
                        <caesura/>
                         cakṣu prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         nidrākaro dehasukhaṃ cakṣuṣyaḥ pādarogahā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.71</label>
                        <caesura/>
                         pādatvaṅ mṛdukarttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         pādarogaharaṃ vṛṣyam āyuṣya taṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.72</label>
                        <caesura/>
                         sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇam |
                        <caesura/>
                         anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.73</label>
                        <caesura/>
                         pādābhyām anupānabhyāṃ nṛṇāñ caṅkramaṇaṃ sadā |
                        <caesura/>
                         pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.74">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.74</label>
                        <caesura/>
                         harṣalāghavasaubhāgyam utsāhakaravardhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.75">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.75</label>
                        <caesura/>
                         pavitraṃ keśyamuṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ |
                        <caesura/>
                         chatraṃ vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.76"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.77</label>
                        <caesura/>
                         satvotsāhabalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.78</label>
                        <caesura/>
                         avaṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnaṃ daṇḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.79</label>
                        <caesura/>
                         adhvāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryavināśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.80</label>
                        <caesura/>
                         yat tu caṃkramaṇan nātidehapīḍākaraṃ bhavet |
                        <caesura/>
                         tad āyurbalamedhāgnipradam indriyabodhaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.81</label>
                        <caesura/>
                         śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītamatonyathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.82">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.82</label>
                        <caesura/>
                         vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |
                        <caesura/>
                         svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.83">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.83</label>
                        <caesura/>
                         prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         samvāhanaṃ māṃsaraṃsatvakprasādakaraṃ tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.84">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.84</label>
                        <caesura/>
                         pravātaṃ raukṣyavaivarṇṇstambhakṛhapaktinut |
                        <caesura/>
                         svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamatonyathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.85">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.85</label>
                        <caesura/>
                         sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā |
                        <caesura/>
                         nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.86">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.86</label>
                        <caesura/>
                         ātapapittaraktāgniḥ svedamūrcchātṛṣāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         dāhavaivarṇṇyajananasthāyātvetān vyapohati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.87">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.87</label>
                        <caesura/>
                         agnirvātakaphastambhī śītavepathunāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.88">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.88</label>
                        <caesura/>
                         puṣṭivarṇṇavalotsāhāmagnidīptiratandritāṃ |
                        <caesura/>
                         karoti dhātusāmyañ ca nitrākālaniṣevitā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.89</label>
                        <caesura/>
                         tatrādito nīcanakharomṇā śucivāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā |
                        daṇḍapāṇinā kālahitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā vandhubhūtena bhūtānāṃ
                        guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ | tadapi na rātrau | na
                        keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānanavalibhūmiṣu | na
                        viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.90</label>
                        <caesura/>
                         na rājadviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtāni vadet |
                        devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādāṃś ca | na narendradviṣṭonmattapatitikṣuc
                        ca bhītān upāsīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.91">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.91</label>
                        <caesura/>
                         vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājini pariharet |
                        pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca bhinna
                        śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca |
                        grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛ paśṛṅgikaṣāṃś ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.92">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.92</label>
                        <caesura/>
                         nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyor antareṇātīyāt | na śavam anuyāyāt |
                        devagovrāhmaṇacaity adhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyānnākrāmestaṃ
                        gacchantam udyantam ādityaṃ paśyet | gāṃ dhayantīṃ parasyaṃ vā carantīm
                        parasyai nācakṣīta | nolkāpātātpātendradhanūṣivā | nāgniṃ mukhenopadhamet |
                        nāyo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.93">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.93</label>
                        <caesura/>
                         na vegāndhārayet | na
                        vahirbhāgāṃgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān utsṛjen
                        na prakāśaṃ | na vāyvagnisalilasomārkagogurūṃ pratimukham vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.94">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.94</label>
                        <caesura/>
                         na bhūmiṃ vilikhet | nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi
                        śvāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna sṛjet | na
                        paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.95">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.95</label>
                        <caesura/>
                         na vā karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | na vejayet
                        keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakhavāditraḥ kuryāt | na
                        kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīn abhihanyāt | cchindyād bhindyād vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.96</label>
                        <caesura/>
                         nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrāgnim upāsīta |
                        notkūṭrakāsanālpāsanān dadhy āsīta | na grīvaṃ viṣamaṃ haret | na
                        viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seved vased bhuñjīta vā | na pratatamudīkṣeta |
                        viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmabalabhrāntāni | na bhāraṃ śirasā vahet | na ca
                        svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn
                        ucitān apy atimātraṃ seveta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.97">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.97</label>
                        <caesura/>
                         ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam anucitam apy āseveta kramaśaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.98">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.98</label>
                        <caesura/>
                         nāvākchirāśayīta | na bhinnapātre bhuñjīta | nāñjalipuṭenāpaḥ pivet |
                        kālahitamitasnigdhamadhuraprāyam āhāraṃ vaidyapratyavekṣitam aśnīyāt |
                        grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni pariharet | śeṣāṇy api
                        cāniṣṭarūparasagandhaśabdasparśamānasāni anyān evaṃ guṇān api
                        cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālopahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau
                        bhuñjīta | mūtroccārapīḍito vā | na sandhyayor nāpāśrito nātikālahīnam
                        atimātraṃ veti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.99"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.100"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.101"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.102">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.102</label>
                        <caesura/>
                         yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradātavyā rasās te vijānatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.103">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.103</label>
                        <caesura/>
                         varṣāsu caturo māsāṃ mātrāvadukaṃ pivet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.104">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.104</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇaṃ himavasante cakāsaṃ grīṣme ca śītalaṃ |
                        <caesura/>
                         hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piven naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.105">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.105</label>
                        <caesura/>
                         śritaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pivet |
                        <caesura/>
                         yūṣaṃ varṣati tasyānte prapivec chītalaṃ jalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.106">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.106</label>
                        <caesura/>
                         svastha eva mato nyas tu doṣāhāgadāturāḥ |
                        <caesura/>
                         snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.107">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.107</label>
                        <caesura/>
                         pived agnivivṛdhyarthaṃ na ca vegāṃ vidhārayet |
                        <caesura/>
                         agnidīptir alaṃ nṛṇāṃ rogānāṃ sramanaṃ prati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.108">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.108</label>
                        <caesura/>
                         prāvṛṭcharadvasanteṣu samyak snehādim ācaret |
                        <caesura/>
                         kaphe pracchardanaṃ pitte viro vastir īraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.109">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.109</label>
                        <caesura/>
                         śasyate triṣvapihito vyāyāmo doṣanāśanaḥ </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.110">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.110</label>
                        <caesura/>
                         utsargamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanā |
                        <caesura/>
                         necchet pratibhayāṃ prāptuṃ pīḍāśārīramānasīṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.111">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.111</label>
                        <caesura/>
                         atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān |
                        <caesura/>
                         śoṣakārārśāṃsi śvāsakāśryātipāṇḍutā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.112">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.112</label>
                        <caesura/>
                         ativyavāyāj jāyante rogāś cākṣepagādayaḥ |
                        <caesura/>
                         āyuṣmanto mandajarāvapurvarṇṇavalādhikāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.113">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.113</label>
                        <caesura/>
                         sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |
                        <caesura/>
                         tribhis tribhir ahobhis tu seveta pramamadān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.114">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.114</label>
                        <caesura/>
                         sarveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣād vrajed budhaḥ |
                        <caesura/>
                         rajasvalām akāmāñ ca malinām aprajām api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.115">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.115</label>
                        <caesura/>
                         varṇṇavṛddhām vayovṛddhaṃ tathā vyādhiprapīḍitāṃ |
                        <caesura/>
                         hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.116">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.116</label>
                        <caesura/>
                         sagotrāṃ gurupatnīṃñ ca tathā pravrajitām api |
                        <caesura/>
                         sandhyayoḥ sarvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.117">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.117</label>
                        <caesura/>
                         gosarge cārdharātre ca tathā madhyandine pi ca |
                        <caesura/>
                         lajjāsamāvahe deśe vivṛte śuddha eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.118">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.118</label>
                        <caesura/>
                         kṣudhito vyādhitaś caiva kṣubdhacittaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         prāptamūtrapurīśaś ca pipāsī durbalas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.119">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.119</label>
                        <caesura/>
                         tiryagyonāv ayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sgaś ca balavān api varjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.120">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.120</label>
                        <caesura/>
                         sthitān uttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.121">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.121</label>
                        <caesura/>
                         krīḍayānyaś ca medhāvī hitārthaṃ parivarjayet |
                        <caesura/>
                         rajasvalāṃ prārasyā niyatātmanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.122">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.122</label>
                        <caesura/>
                         dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaś ca tato bhavet |
                        <caesura/>
                         liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvasu | </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.123">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.123</label>
                        <caesura/>
                         vṛddhāṃ sandhyayoś cāpi garchato jīvitakṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         garbhiṇyāṃ garbhapīḍāsyād vyādhitāñ ca balakṣayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.124">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.124</label>
                        <caesura/>
                         hīnāṃgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vandhyām asaṃvṛte |
                        <caesura/>
                         deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.125">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.125</label>
                        <caesura/>
                         kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne tṛṣitobalaḥ |
                        <caesura/>
                         sthitāyaṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.126">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.126</label>
                        <caesura/>
                         vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś ca jāyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.127">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.127</label>
                        <caesura/>
                         pratyūṣe cārdharātre ca vātapittaprakupyataḥ |
                        <caesura/>
                         tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.128">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.128</label>
                        <caesura/>
                         upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ kṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.129">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.129</label>
                        <caesura/>
                         uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrārśmaryās tu sambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt sarvaṃ parihared etal lokadvayāhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.130">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.130</label>
                        <caesura/>
                         vayor ūpaguṇo py etāṃ kulya kulānvitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.131">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.131</label>
                        <caesura/>
                         abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtāṃ |
                        <caesura/>
                         seveta pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.132">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.132</label>
                        <caesura/>
                         śarkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi saśarkaraṃ |
                        <caesura/>
                         vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.133">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.24.133</label>
                        <caesura/>
                         sukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyetad īritaṃ |
                        <caesura/>
                         āyur ārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.trailer">❈</l>

                </div>

                <div n="25" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 25]</head>



                    <l xml:id="SS.4.25.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto miśrikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.25.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.3</label>
                        <caesura/>
                         pālyāmayās tu visrāvyā yaḥ uktāḥ prāṅnibodha tāṃ |
                        <caesura/>
                         paripoṭas tathotpādovamantho duḥkhavardhanaṃḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.4</label>
                        <caesura/>
                         pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.5</label>
                        <caesura/>
                         karṇṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāruṇinibhastavdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.6</label>
                        <caesura/>
                         gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         śophaḥ pālyāṃ bhavec chyāvo dāhapākarujanvitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.7</label>
                        <caesura/>
                         rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ |
                        <caesura/>
                         karṇṇaṃ valād vardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.8</label>
                        <caesura/>
                         sakaphaṃ prāpya kurute śophaṃ stavdhamavedanaṃ |
                        <caesura/>
                         sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.9</label>
                        <caesura/>
                         vardhamāne tu durviddha kaṇḍūdāharujānvitaḥ
                        <caesura/>
                         śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.10</label>
                        <caesura/>
                         kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhāvicāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.11</label>
                        <caesura/>
                         kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpānvinatas tanuḥ |
                        <caesura/>
                         lihet saśaṣkuliṃpāliṃ parilehīti sa smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.12</label>
                        <caesura/>
                         pālyāmayā hy amī ghorā narasyā
                        <caesura/>
                         mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur upekṣitāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.13</label>
                        <caesura/>
                         tasmād āśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret |
                        <caesura/>
                         tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.14</label>
                        <caesura/>
                         sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati |
                        <caesura/>
                         kharamaṃḍariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.15</label>
                        <caesura/>
                         supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca mūlakāvalgujāphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         sarpistailavasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.16</label>
                        <caesura/>
                         sakṣīrāṇy atha taiḥpāliṃ pradihyāt paripoṭake |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.17</label>
                        <caesura/>
                         salodhraiḥ sakadamvaiś ca valājamvvāmrapallavaiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ dhānyāmvlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.18</label>
                        <caesura/>
                         tālapatryaśvagandhābhyāṃ saindhavāvalgujāphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.19</label>
                        <caesura/>
                         saralālāṅgalībhyāñ ca hitam unmanthanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         athāśmantakajamvvāmrapatrakvāthaniṣecitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.20</label>
                        <caesura/>
                         prapauṇḍīrīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇair durgandhanai pālintailāktām avacūrṇṇayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.21</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇṇair viḍaṅgalākṣābhyāṃ tailaṃ paktvāvacārayet |
                        <caesura/>
                         svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parihike |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.22</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇair viḍaṅger athavā praratrīmūtrapeṣimaiḥ |
                        <caesura/>
                         karaṇjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.23</label>
                        <caesura/>
                         sarvair vā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         sanimvapatrairabhyaṅge madhucchiṣṭānvito hitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.24</label>
                        <caesura/>
                         vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīṣu kaṭhināsu ca |
                        <caesura/>
                         puṣṭyartham mārdavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.25</label>
                        <caesura/>
                         lopākānūpajāmajjāvasātailaṃ navaṃ ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         daśakṣīraṃ pacet samyagāvāpya madhuraṃgaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.26</label>
                        <caesura/>
                         apāmārgāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ |
                        <caesura/>
                         atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.27</label>
                        <caesura/>
                         tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnām atimarditāṃ |
                        <caesura/>
                         etena pālyo vardhante nirujā nirupadravāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.28</label>
                        <caesura/>
                         mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ ||
                        <caesura/>
                         nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
                        <caesura/>
                         śyāmāpuṣpaṃ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca sūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvad etat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.29</label>
                        <caesura/>
                         tāvān deyaḥ kardamaḥ paṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃ |
                        <caesura/>
                         paced etat tilatailena sārdhaṃ datvā kvāthaṃ triphalāmārkavābhyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.30</label>
                        <caesura/>
                         māsādūrdhvaṃ mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat palitaṃ snigdhanīlaṃ ||
                        <caesura/>
                         jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ tri</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.31</label>
                        <caesura/>
                         dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau nīlāstilāsrotajañcotpalañ ca |
                        <caesura/>
                         āyaścūrṇṇañcūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkavo modayantī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.32</label>
                        <caesura/>
                         kāsīsamagryaṃ sāraś cāsanasya varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍūṃ |
                        <caesura/>
                         bhāgān etāṃ kārṣikāṃ pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.33</label>
                        <caesura/>
                         kalkānetāṃ saptasaptāḍhakeṣu kṣārodakasyākṣatailasya bhāgaṃ |
                        <caesura/>
                         datvā samyagcellohapātre sthitaṃ pūrvaṃ lohapātre daśāvahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.34</label>
                        <caesura/>
                         mṛdupākaṃ sādhitaṃ cāvatārya set pātre bījake vāyase vā |
                        <caesura/>
                         naraḥ śuddho nasyam etat prayujyāt yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.35</label>
                        <caesura/>
                         bhavec ca nityaṃ kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ māṣayūṣeṇa cāpi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.36</label>
                        <caesura/>
                         māsādūrdhvaṃ tasya keśā bhavanti yāvajjīvaṃ mṛduvat svañjanābhaṃ |
                        <caesura/>
                         bhavanty ete nendralupte ca keśāḥ | jarā cainaṃ sahasā nābhyapaiti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.37</label>
                        <caesura/>
                         balaṃ paraṃ cendriyāṇāṃ labheta sañjāyante nirvalīkañ ca vaktraṃ |
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñā deyaṃ kṛṣṇatailaṃ pradhāṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.38</label>
                        <caesura/>
                         maniḥśilā haritālaṃ haridre lākṣārodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
                        <caesura/>
                         surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapattaṅgārocanā kuṅkumaś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.39</label>
                        <caesura/>
                         suvarṇṇāhvāpāṇḍupatraṃ vaṭasya kāleyakaṃ padmakaṃ padmamadhyaṃ |
                        <caesura/>
                         kūcandanaṃ candanaṃ pāratañ ca kākolyādiḥkṣīrapiṣṭaś ca sarvaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.40</label>
                        <caesura/>
                         vasāmajjā madhūṃcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
                        <caesura/>
                         etat sarvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktaṃ pradhānaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.41</label>
                        <caesura/>
                         hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ ca pravṛddhāṃ vaktrejātāḥ piṭakāyāś ca kāścit |
                        <caesura/>
                         padmākāraṃ nirvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ manojñaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.25.42</label>
                        <caesura/>
                         rājñāmetad yoṣitān cāpi teṣāṃ kuryād vaidyas tat samānāñ ca nityam </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.43"/>

                    <l xml:id="SS.4.25.trailer">iti cikitsāsthāna || ❈ ||</l>

                </div>



                <div n="26" type="adhyāya">
                    <head>[Adhyāya 26]</head>

                    <l xml:id="SS.4.26.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.3</label>
                        <caesura/>
                         kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ vyavāyo na nivāritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.4</label>
                        <caesura/>
                         strīṣv akṣaryyaṃ mṛgayatāṃ vṛddhānāñ ca riraṃsatāṃ |
                        <caesura/>
                         klīvāṇām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.5</label>
                        <caesura/>
                         vilāsinām arthavatāṃ rūpayauvanaśālināṃ |
                        <caesura/>
                         nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyajīkaro hitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.6"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.7</label>
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca citrāṇi pānāni vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         vācaḥ srotro nugāminyas tvaksukhasparśanāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.8"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.9</label>
                        <caesura/>
                         gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
                        <caesura/>
                         manasaś cāpratīvāto vyājīkurvanti mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.10</label>
                        <caesura/>
                         dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate |
                        <caesura/>
                         annair amlvauṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.11</label>
                        <caesura/>
                         saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyaṃ tad aparaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.12</label>
                        <caesura/>
                         dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ |
                        <caesura/>
                         meḍhrarogeṇa mahatā marmcachedena vā punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.13</label>
                        <caesura/>
                         klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ puṃstvopaghātajaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.14"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.15</label>
                        <caesura/>
                         asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmacchedāc ca yad bhavet |
                        <caesura/>
                         sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.16</label>
                        <caesura/>
                         tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇṇam eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.17</label>
                        <caesura/>
                         rasair ikṣurasair vāpi marditaṃ saindhavānvita |
                        <caesura/>
                         varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.18</label>
                        <caesura/>
                         tāṃ bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim aṅganāṃ ||
                        <caesura/>
                         vastrāṇḍasiddhapayasi bhāvitā na sakṛt tilāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.19</label>
                        <caesura/>
                         śiśumāravasāpakvā tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāṃ |
                        <caesura/>
                         yaḥ khādet sa pumāṃ gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.20</label>
                        <caesura/>
                         pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣi |
                        <caesura/>
                         sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.21</label>
                        <caesura/>
                         māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.22</label>
                        <caesura/>
                         tāṃ bhakṣayitvā pītvā ca śarkarāmadhuram payaḥ |
                        <caesura/>
                         naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.23</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇṇaṃ vidāryāḥ sakṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
                        <caesura/>
                         sarpiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryodhirohita ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.24</label>
                        <caesura/>
                         evam āmalakaṃ cūrṇṇaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
                        <caesura/>
                         śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.25</label>
                        <caesura/>
                         etenāśītivarṣo pi yuveva parihṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.26</label>
                        <caesura/>
                         śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīkarau bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.27</label>
                        <caesura/>
                         mahiṣarṣabhavastānām pivec chukrāṇi vānaraḥ<anchor n="SS.4.26.27-n1"/> ||
                        <caesura/>
                         aśvatthaphalamūlatvaṃ chuṅgasiddham payo 'pi vā |</l>

                    <ab corresp="#SS.4.26.27" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.26.27-n1">At this point, three folios
                                of witness K are missing, covering 4.26.27-4.29.12.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.26.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.28</label>
                        <caesura/>
                         pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         vidārīmūlakalkan tu sritena payasā naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.29</label>
                        <caesura/>
                         udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇāyate ||
                        <caesura/>
                         māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.30</label>
                        <caesura/>
                         tiṃ līḍhvānupivet kṣīraṃ tena vyājībhavet naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.31</label>
                        <caesura/>
                         nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.32</label>
                        <caesura/>
                         pādābhyaṅgena kurute vyājībhūmin tu na spṛśet ||
                        <caesura/>
                         yāvan na spṛśate bhūmin tāvad gacchen nirantaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.33</label>
                        <caesura/>
                         svayaṃ guptekṣurakayor vījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ ||
                        <caesura/>
                         dhāroṣṇena nara payaḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.34</label>
                        <caesura/>
                         uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇottamam ucyate ||
                        <caesura/>
                         śatāvary uccaṭācūrṇṇam payaḥ medo sukhārthinā |
                        <caesura/>
                         svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.35"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.36"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.37</label>
                        <caesura/>
                         gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣacūrṇṇabhṛtāṅgavāṃ |
                        <caesura/>
                         yat kṣīran tat praśansanti balakāmeṣu jantuṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.38"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.26.39</label>
                        <caesura/>
                         ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ |
                        <caesura/>
                         sevyā viśuddhāpacita viśuddhā paricita dehaiḥ kālādy apekṣayeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.trailer"/>
                </div>


                <div n="27" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 27 (draft based on MS H)</head>


                    <l xml:id="SS.4.27.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.27.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.3</label>
                        <caesura/>
                         pūrvve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanaṃ |
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.4</label>
                        <caesura/>
                         aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
                        <caesura/>
                         na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.5</label>
                        <caesura/>
                         śarīrasyopaghātāya doṣajā mānasās tathā |
                        <caesura/>
                         upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.6</label>
                        <caesura/>
                         śītodakam payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
                        <caesura/>
                         triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyena
                        upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | aharahar mmāsan tad eva madhuyuktaṃ
                        bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā madhusaṃyuktaṃ |
                        madhvāmalakarasābhyām vā | guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañcaprayogā
                        bhavanti | jīrṇṇe mudgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃntam odanam aśnīyād iti
                        ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu durnnāmānaḥ kṣayaṃ yāntikrimayaś
                        copaśāmyanti | grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati | māsi māsi ca prayoge
                        varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhir vbhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.8</label>
                        <caesura/>
                         viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ piṣṭapavanapiṣṭavadusvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam
                        avatārya dṛśadi prapiṣṭamāyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā |
                        bhasmarāśau prāvṛṣyabhyatarataś ca catu ro māsānnidadhyāt | varṣāvyavāye
                        coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ
                        prātaryathābalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛtam odanam aśnīyāt |
                        pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya māsādūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo
                        niḥkrāmanti | tān anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikās
                        tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet | caturthe dantanakharomāṇyavasīryante |
                        pañcame praśasta guṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañcādityaprakāśam
                        vapuradhigacchati | dūrācchravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī
                        cāpohya satvamadhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo vṛṣabhavalo
                        'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti | tasyānutailamabhyaṅgārthe
                        | kaṣāyamājakarṇṇamutsādanārthe | sauśīraṃ kūnūpodakaṃ snānārthe |
                        candanamanulepanārthe | bhallātataka vidhānavadupayogaḥ parihāraś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.9</label>
                        <caesura/>
                         kāśmarīṇānniṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ | pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi
                        payasā śritena bhoktavyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa |
                        śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣām upayogaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.10</label>
                        <caesura/>
                         yathoktamāgāram praviśya balāmūlārddhapalam palam vā payasyāloḍya pibet |
                        jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato
                        varṣaśatam vayastiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśa tāvarīṇām
                        upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa |
                        śatāvarīmapyevaṃ | pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ |
                        balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitañccharddayatām viricyamānānāñ
                        copadiśyante ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.11</label>
                        <caesura/>
                         vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām madhuyuktam payasāloḍya pibet |
                        jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | prayogam imam upayevamāno varṣaśatam
                        āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena
                        payovacūrṇṇāśritaśritaśītam abhimathyājyam utpādya | madhuyuktam upayuñjīta
                        | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.27.12</label>
                        <caesura/>
                         cakṣuḥ kāmaḥ prāṇakāmo vā jīvavījakasārāgnimanthamūlāni
                        kvāthairmmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ
                        kalkan dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya śītībhūtam
                        madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇā lavaṇena
                        ghṛtavantamodanam aśnīyāt | māsamātramevam anena prayogena ca kṣuḥ
                        sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati ||
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.13"/>

                    <l xml:id="SS.4.27.trailer">cikitsā tha</l>


                </div>

                <div n="28" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 28 (draft based on MS H)</head>




                    <l xml:id="SS.4.28.1">athāto medhāyuḥkāmīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.28.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.28.3">medhāyuḥkāmaḥ śvetāvalgujaphalādy ātapaśuṣkāṇyādāya
                        cūrṇāni kṛtvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe nidadhyāt | tataḥ saptarātrād
                        uddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchet | anuditsūrye, uṣṇodakañ
                        cānupibet | bhallātakavidhānavac cāgārapraveśaḥ | jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe
                        vihimābhir adbhiḥ | pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānām vā payasā
                        śarkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt | evaṃ ṣaṇmāsān upayuñjya vigatapāpmā
                        valopetaḥ śrutanigādī bhavati | kuṣṭharogiṇām udariṇām vā kṛṣṇāni
                        gomūtrāloḍyārddhapalikaṃ piṇḍam udite sūrye pāyayet | sāyāhne
                        cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantam odanam aśnīyāt | evaṃ māsam upayujya
                        smṛtimān arogo varṣaśatāyur bhavati | eṣa evopayogaś citrakamūlānāṃ rajanyāś
                        ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.4"> hṛtadoṣa evāgāram praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasam ādāya
                        sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalam payasāloḍya pibet | tilair vā saha
                        bhakṣayet | payo 'nupānaṃ | jīrṇe payaḥ sarpirodana ity āhāraḥ | bilvamātram
                        vā pi piṇḍam payasāloḍya pibet | evan daśarātram upayujya medhāvī
                        varṣaśatāyur bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.5"> hṛtadoṣa evāgāram praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto
                        brāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalam prayuñjītau |
                        jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe yavāgūmalavaṇam pibet || kṣīrasātmyo 'thavā payasā
                        bhuñjīta || evaṃ saptarātram upayujya vrahmavarccasī medhāvī bhavati |
                        dvitīyaṃ saptarātram upayujya grantham īpsitam utpādayati naṣṭañ cāsya
                        prādur bhavati | tṛtīyam uccāritaṃ śatam apy avadhārayati | evam
                        ekaviṃśatirātram upayujya lakṣmīr apakrāmati | śarīrāt mūrttimatī cainam
                        vāgdevīm anupraviśati | sarvāś cainaṃ śrutayo 'vatiṣṭhate | śrutidharaḥ
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.6"> vrahmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprastham viḍaṅgataṇḍulānāṅ
                        kuḍavam vacābhṛ vṛtayoḥ | dvādaśa dvādaśa ca harītakyāmalakavibhītakāni
                        kalkapiṣṭānyavāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptan nidadhyāt | tataḥ
                        pūrvvavad yathābalam upayuñjīta | jīrṇṇapūrvvavad āhāraḥ parihāraś ca |
                        etenordhvam adhaś ca krimayogacchanti | alakṣmīra apakrāmati |
                        puṣkaravarṇṇaḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati | etad eva
                        viṣakuṣṭhaviṣamajvaram apasmāronmādabhūtagraheṣu saṃśodhanam upadiśanti | </l>



                    <l xml:id="SS.4.28.7"> hṛtadoṣa evāgāram praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam
                        āmalakamātram abhihutan kṛtvā payasālo pivet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity
                        āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuṃjīta | tato 'sya śrotraṃ vidhiyate |
                        dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati | trirabhyasya śrutam ādhatte |
                        caturdvādaśarātram abhyasya tatas tārkṣyan darśanam utpadyate | śatāyuś ca
                        bhavati | dve pale itasyā vacāyāḥ kvāthyam pivet payasā pūrvvaśāśiṣaś ca
                        samānāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.8"> vacāśatapākam vā sarppir droṇam upayñjya
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati | galagaṇḍāpacīślīpadasvararabhedāṃś cāpahanti ||
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.9"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.10"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.11"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.12"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.13"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.14"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.15"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.16"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.17"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.18"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.19"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.20"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.21"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.22"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.23"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.24"/>
                    <l xml:id="SS.4.28.25"/>

                    <l xml:id="SS.4.28.26"> pāpmānam upahanty etāḥ śriyaṃ dadyut tathāuṣadhīḥ |
                        <caesura/>
                         kuryun nāgabalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.27"> satatādhyayanam vādaḥ paratantrāvalokanaṃ |
                        <caesura/>
                         tad vidyācāryasevā ca buddhimedhākarāḥ gaṇaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.28"> āyuṣyaṃ bhojanañ jīrṇṇe vegānāñ ca vidhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         brahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāñ ca varjjanam iti || || </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.trailer"> || 28 || </l>


                </div>

                <div n="29" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">Adhyāya 29 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.29.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.29.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.3</label>
                        <caesura/>
                         vrahmā yadajṛt pūrvvamamṛtaṃ somasaṃjñitaṃ |
                        <caesura/>
                         jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.4</label>
                        <caesura/>
                         eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā
                        bhidyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.5</label>
                        <caesura/>
                         tadyathā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva candramārajataprabhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.6</label>
                        <caesura/>
                         pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
                        <caesura/>
                         svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.7</label>
                        <caesura/>
                         gāyatryas traiṣṭubhaḥ pāṃktyo jāgrataḥ sātkaras tathā ||
                        <caesura/>
                         agniṣṭomo revataś ca yaś coktha iti saṃjñitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.8</label>
                        <caesura/>
                         gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
                        <caesura/>
                         ete somāḥ samākhyātā vedoktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.9</label>
                        <caesura/>
                         sarvveṣām eva caiteṣāmeko vidhir upāsane ||
                        <caesura/>
                         sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.10</label>
                        <caesura/>
                         atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopakaraṇaparicārakopetaḥ | praśaste
                        deśe trivṛtamagāraṅkārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśaste
                        tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvarakalpenābhiṣṭutya
                        yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ | somacandraṃkandaṃsuvarṇṇasūcyā vidārya payo
                        gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe rājate pātreñjalimātraṃ tato sakṛdevopa yuñjīto
                        nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam apsv astv avasādya yam aniyamābhyāmātmānaṃ
                        saṃyojya vāgyato 'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamāno viharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.11</label>
                        <caesura/>
                         rasāyanam pītavāṃs tu nirvvāte niyatātmanā
                        <caesura/>
                         śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.12</label>
                        <caesura/>
                         na cātmānam ādarśe 'psu vā nirīkṣeta | rūpaśālitvāt tato nyaddaśarātraṃ
                        krodhādīn parihared eṣa sarveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu
                        vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ | bhavanti teṣāṃmavacaturtho
                        muṣṭayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.13</label>
                        <caesura/>
                         aṅśumantaṃ sauvarṇṇo pātrebhiṣuśayāc candramasaṃ rājate |
                        tāvupayojyāṣṭaguṇam aiśvaryam avāpyaiśānaṃ devaṃ paśyati | śeṣāṃs tu
                        tāmramaye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca tribhir varṇṇaiḥ soma upayoktavyaḥ |
                        tataś caturthe māsi paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇamarcayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya
                        yatheṣṭaṃ vrajediti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.14</label>
                        <caesura/>
                         oṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujyaivam akṣata |
                        <caesura/>
                         daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.15</label>
                        <caesura/>
                         nāgnir na tejaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāśastram eva ca |
                        <caesura/>
                         tasyālamāyuḥ kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.16</label>
                        <caesura/>
                         bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasūtānāmanekadhā |
                        <caesura/>
                         kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.17</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrodaṃ śakrasadanaṃ uttarāṃś ca kurūn api
                        <caesura/>
                         yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsatiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.18</label>
                        <caesura/>
                         kaṃdarpa iva rūpeṇa kantyā candra ivāparaḥ |
                        <caesura/>
                         prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.19</label>
                        <caesura/>
                         sāṃgopāṃgāṃś ca nikhilāṃ vedāṃ viṃdati tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.20</label>
                        <caesura/>
                         sarveṣām eva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca |
                        <caesura/>
                         tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.21</label>
                        <caesura/>
                         ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahas tathā |
                        <caesura/>
                         śuklasya pūrṇṇamāsyān tu bhavet pañcadaśacchadaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.22</label>
                        <caesura/>
                         divase divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇe kṛṣṇadvayaṃ cāpi latā bhavati kevalā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.23</label>
                        <caesura/>
                         aṃśumānājyagandhas tu kandavān rajataprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         kadalyākārakandas tu muñjavān laśunacchadaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.24</label>
                        <caesura/>
                         candramā rajatābhāso jale carati sarvadā |
                        <caesura/>
                         garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.25</label>
                        <caesura/>
                         sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣā grāvalamvinau |
                        <caesura/>
                         athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.26</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhairvṛtā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.27</label>
                        <caesura/>
                         himavaty arvude sahye mahendre malaye tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.28</label>
                        <caesura/>
                         pāriyātre ca vindhye ca devasūte hṛde tathā |
                        <caesura/>
                         uttareṇa vitastāyāḥ prabhavasya mahīdharāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.28.add</label>
                        <caesura/>
                         pañca teṣām ato madhye sindhur nāma mahāhradaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.29</label>
                        <caesura/>
                         haṭhavat plavate tatra candramā somasattamaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.30</label>
                        <caesura/>
                         kaśmīre ca saro yantu nāmnā kṣudrakamānasaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.31</label>
                        <caesura/>
                         gāyatryaśtraiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ satkaras tathā |
                        <caesura/>
                         tatra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.29.32</label>
                        <caesura/>
                         na tāṃ paśyanty adharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi ye narāḥ |
                        <caesura/>
                         bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tatheti ||</l>


                </div>

                <div n="30" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 30]</head>


                    <l xml:id="SS.4.30.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.30.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.3</label>
                        <caesura/>
                         yathā nivṛttasantāpā modantedivi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.4</label>
                        <caesura/>
                         atha khalu saptavidhāḥ puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran | tad yathā |
                        anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti ||
                        saptabhiḥ kāraṇair na saṃpadyante | tad yathā |
                        ajñānādarambhādasthiracittatvād dāridrādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.5</label>
                        <caesura/>
                         athauṣadhīn vakṣyāmaḥ | tatrājagarī svetakāpotī gonasī kṛṣṇakāpotī vārāhī
                        cchatrāticchatrā kanyā kareṇu ajā takrakād ity aparṇṇinī vrahmasuvarcalā
                        mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasamavīryāmahauṣadhayo
                        vyākhyāḥ || tatra tāsāṃ somavat kriyāsīstutatayaḥ śāstrebhihitāḥ |
                        tāsāmagārebhihitānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopuyañjīta |
                        yāstvakṣīrāmūlavatyastāsāṃ pradeśinī pramāṇānī trīṇi kāṇḍāni pramāṇam
                        upayoge | svetakāpotī samūlavṛttā bhakṣayitavyā | gonasyājagarī
                        kṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhaṃ muṣṭiṃ kāṇḍasaḥ kalpayitvā kṣīreṇa visrāvya
                        pratisāritamabhighāritamabhihutañ ca sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ
                        yānyāpayasā sakṛdeva vrahmasuvarcalā saptarātram upayoktavyā | bhakṣakalpena
                        | śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakathitāni prasthevaśiṣṭe parisrāvya
                        sakṛdevopayuñjīta | somena cāhāravihārāḥ vyākhyātāḥ | kevalaṃ tu
                        navanītamabhyaṃ gārthe | śeṣaṃ somavadānirgamāditi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.6</label>
                        <caesura/>
                         bha || yuvānaṃ sihaṃvikrāntaṃ sakṛcchrubhanigāditaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryuretāḥ krameṇaivaṃ dvisahasrāyuṣaṃ naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.7</label>
                        <caesura/>
                         aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ
                        <caesura/>
                         caratyamoghasaṅkalpo nabhasyaṃrvudanirgame |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.8</label>
                        <caesura/>
                         vrajanti pakṣiṇo yena jalalamvāś ca toyadāḥ |
                        <caesura/>
                         gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ || ></l>

                    <l xml:id="SS.4.30.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.9</label>
                        <caesura/>
                         atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarpābhā pañcaparṇṇinī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.10</label>
                        <caesura/>
                         pañcārannipramāṇā ca vijñeyājagarīrvudhaiḥ ||
                        <caesura/>
                         niḥpatrāḥ kanakābhāśā mūlinyaṅguṣṭhasammitā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.11</label>
                        <caesura/>
                         sarpākārā lohitākṣī svetakāpotir ucyate ||
                        <caesura/>
                         dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.12</label>
                        <caesura/>
                         dvirannipramāṇāñjānīyād gonasīṃ gonasākṛtiṃ ||
                        <caesura/>
                         sakṣīrāṃ romasāṃ mṛdvī rasecekṣurasopamāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.13</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ rūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotim ādiśet ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇasarpasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.14</label>
                        <caesura/>
                         ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā |
                        <caesura/>
                         cchatrāticchatrike vidyādrakṣoghnā kandasambhave ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.15</label>
                        <caesura/>
                         jarāmṛtyunivāriṇyau svetakāpotisaṃsthite |
                        <caesura/>
                         kāntair dvādaśabhiḥ patrai mayūravarahopamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.16</label>
                        <caesura/>
                         kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī |
                        <caesura/>
                         kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.17</label>
                        <caesura/>
                         hastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
                        <caesura/>
                         ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.18</label>
                        <caesura/>
                         ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
                        <caesura/>
                         svetā vicitrakusumā kākādani samacchadāḥ </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.19</label>
                        <caesura/>
                         takrakāmauṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyuvināśanī |
                        <caesura/>
                         mūlinīṃ pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.20</label>
                        <caesura/>
                         ādity aparṇṇinī jñeyā sadād ity ānuvarttinī |
                        <caesura/>
                         kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.21</label>
                        <caesura/>
                         sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarcalā |
                        <caesura/>
                         rannipramāṇākṣupavat patrair dvyaṃgulasammitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.22</label>
                        <caesura/>
                         puṣpai nīlotpalākāraiḥ phalaiś cāñjanasaprabhai ||
                        <caesura/>
                         srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.23</label>
                        <caesura/>
                         srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇilakṣaṇā |
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.24</label>
                        <caesura/>
                         haṃsapādī ca vicchinnaiḥ patrair mūlasamudbhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānāḥ sarvarūpataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.25</label>
                        <caesura/>
                         vegena mahatāviṣṭā sarpanirmokasannibhā |
                        <caesura/>
                         eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.26</label>
                        <caesura/>
                         saptādau sarparūpiṇyau yastvauṣadhyaḥ prakīrttitā |
                        <caesura/>
                         tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.27</label>
                        <caesura/>
                         mahendararāmakṛṣṇānāṃ vrāvām api |
                        <caesura/>
                         tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.28</label>
                        <caesura/>
                         anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapediti |
                        <caesura/>
                         aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakartṛbhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.29</label>
                        <caesura/>
                         na śakyamāsādayituṃ somāḥ somāsamās tathā |
                        <caesura/>
                         pītāvaśeṣamamṛtaṃ devair vrahmapurogamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.30</label>
                        <caesura/>
                         nihitaṃ somavīryāsu some cātī ||
                        <caesura/>
                         devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.31</label>
                        <caesura/>
                         dṛśyate ca jalānteṣu devī vrahmasurvarcalā |
                        <caesura/>
                         ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃ kṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.32</label>
                        <caesura/>
                         dṛśyatejagarī nityaṃ gonasī cāmvudāgameḥ |
                        <caesura/>
                         kaśmīre tu sadā yantramānasaṃ nāmaviśrutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.33</label>
                        <caesura/>
                         kareṇus tatra kanyā ca cchatrāticchatrike tathā |
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.34</label>
                        <caesura/>
                         hemante kṛṣṇasarpābhā vasante cātra dṛśyate |
                        <caesura/>
                         nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayantyās tu pūrvataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.35</label>
                        <caesura/>
                         kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
                        <caesura/>
                         vidheyā tatra kāpotī svetā valmīkamūdhasu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.36</label>
                        <caesura/>
                         malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā |
                        <caesura/>
                         kārttikyāṃ paurṇṇamāsyān tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.37</label>
                        <caesura/>
                         somavaccātra vartteta vidhirānirgamāditi ||
                        <caesura/>
                         sarvā vidheyās tv auṣadhyaḥ somaś cāpy arvude girau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.38</label>
                        <caesura/>
                         sa śṛṅgair devacaritair amvudānīkabhedibhiḥ |
                        <caesura/>
                         vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.39</label>
                        <caesura/>
                         guhābhir bhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditanādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
                        <caesura/>
                         vividhair dhātubhiś citrais sarvatraivopaśobhitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.40</label>
                        <caesura/>
                         nadīṣu śaileṣu sarassu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu tathāśrameṣu |
                        <caesura/>
                         sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi vasūn nidhatta iti ||
                        cila 0 || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.30.40.add</label>
                        <caesura/>
                         śukraṃ mukhaṃ śophamanāgatañ ca miśran tathākṣīṇavalendriyañ ca |
                        <caesura/>
                         āvādhasarva pratiṣedhamedhā svabhāvantāpanivṛttakañ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.trailer">cikitsiteṣu tṛtīyo daśaḥ || 0 ||</l>
                </div>


                <div n="31" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 31]</head>





                    <l xml:id="SS.4.31.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.3"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.4</label>
                        <caesura/>
                         dviyoniścaturvikalpobhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāś ca | tatra jaṅgamebhyo
                        gavyaṃ snehaṃ pradhāṇatamaṃ sthāvarebhyas tilasneha iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.5</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ yathāprayojanato yathāpradhānataś ca | sthāvarasnehāṃ vakṣyāmaḥ
                        | tatra
                        tilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīviṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehā
                        virecayanti |. jīmūtakakūṭajakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā vāmayanti |.
                        viḍaṅgasthū lamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ
                        śiro virecayanti | karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ
                        duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ |. turuvakakapitthabhallātakapaṭolasnehāḥ mahāvyādhiṣu
                        |. trapusatvārukerkāratumvurukaṣmāṇḍasnehāḥ mūtrasaṅgeṣu
                        ||kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkarārśmariṣu |.
                        kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu |.
                        nāḍīkerapanasapiyālavilvamadhūka śleeṣmātakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau ||
                        vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇeṣu |. śravaṇakaṃgukasnehāḥ
                        pāṇḍūkaraneṣu | saralāpītadāruśiṃśapāsanasārasnehāḥ dardrukiṭibheṣu | sarva
                        eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.6</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ || tatra kecidāhus tvak
                        patrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgastaccaturguṇamudakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ
                        kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ | tat tu na samyak kasmād
                        āgamasiddhatvāt </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.7</label>
                        <caesura/>
                         palakuḍavādīnām ity etac copadekṣyāmaḥ | tatra dvādaśadhānyamāṣā madhyamā
                        suvarṇṇamāṣakaste śoḍaṣasuvarṇṇāḥ | ataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayataḥ
                        palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśataṃ tābhir
                        viṃśatir bhāraḥ śuṣkāṇām ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca dviguṇam iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.8</label>
                        <caesura/>
                         snehakukuḍavesāṇyakvāthyadravyadurvyaprastho vidheyas taccaturguṇamudakaṃ
                        caturthāṅgāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ |
                        snehakuḍavesāṇya bheṣajapalaṃ kalkam iṣṭaṃ caturguṇañ ca kaṣāyam āvāpya
                        vipaced ity eṣa snehapākakalpa iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.9</label>
                        <caesura/>
                         bha |. snehabheṣajatoyānāṃ mānaṃ yatra tu neritaṃ |
                        <caesura/>
                         tatrāyaṃ vidhir āstheyo nirdiṣṭe tadvad eva tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.10</label>
                        <caesura/>
                         anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt samādhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.11</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ | sa tu pākas tṛvidho
                        mṛduścikkanaḥ kharacikkaṇa iti | dhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ |
                        madhūcchiṣṭamivalepayati yatra bheṣajaṃ sa cikkaṇaḥ | phenāni mātra vailasya
                        śeṣaṃ ghṛtavadādiśet kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra sa
                        kharacikkaṇa iti |. ata ūrdhvaṃ pradagdhasneha bhavati | taṃ punaḥ sādhayet
                        | tatra pānābhya va nasyābhyañjanīyaś cikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa
                        iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.12</label>
                        <caesura/>
                         śabdasyoparame prāpte phenasyoparame tathā |.
                        <caesura/>
                         gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddham ādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.13"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.14</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ | atha laghukoṣṭhāyāturāya
                        kṛtamaṃgalāyodayagiriśikharaprasthite prataptakanakapītalohite savitari
                        yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātraṃ prayacchet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.15"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.17"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.18"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.19</label>
                        <caesura/>
                         kevalaṃ paittike sarpir vātike lavaṇānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         deyaṃ vahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.20"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.21</label>
                        <caesura/>
                         snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
                        <caesura/>
                         acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.22</label>
                        <caesura/>
                         śīte kāle divāsnehamuṣṇe kāle pivenniśi |
                        <caesura/>
                         vātapittādhiko rātrau | vātaśleṣmādhiko divā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.23</label>
                        <caesura/>
                         vātapitthādhikasyoṣṇe mūrcchonmāda tṛṣāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         śīte vātakaphārttasya gauravāruca śūlakṛt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.24</label>
                        <caesura/>
                         snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ piveduṣṇodakannaraṃ |
                        <caesura/>
                         evañ cānupaśāmyantī snehamuṣṇāmbunoddharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.25ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.25cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.25cd</label>
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate na hi</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.26</label>
                        <caesura/>
                         sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta tatrārdhadivase gate </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.27</label>
                        <caesura/>
                         sā vṛṣyāvṛṃhaṇīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.28</label>
                        <caesura/>
                         snehanīyā ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate |
                        <caesura/>
                         yā snehamātrājīryeta jantoḥ pariṇatehani</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.29</label>
                        <caesura/>
                         glānimūrcchāmadāṃ hitvā sā mātrā snehanī matā |
                        <caesura/>
                         ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.30</label>
                        <caesura/>
                         sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanī |
                        <caesura/>
                         yathāgniṃ pratimāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.31</label>
                        <caesura/>
                         pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaṃ |
                        <caesura/>
                         mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.32</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇauṣṇena vāmayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine |
                        <caesura/>
                         jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.33ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.33ab</label>
                        <caesura/>
                         tenodgāro bhavet chuddho ruciś cānnaṃ bhavet prati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.33cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.34</label>
                        <caesura/>
                         pariṣicyādbhir uṣṇābhiḥ jīrṇṇasnehe tatonaraṃ |
                        <caesura/>
                         yavāgū pāyayed uṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.35</label>
                        <caesura/>
                         deyau yuṣaraso syātām akṛtau saindhavānvitau |
                        <caesura/>
                         kṛtau cāpy alpasarpiṣkau vilepītā vidhīyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.36</label>
                        <caesura/>
                         pived dvyahaṃ tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā |
                        <caesura/>
                         saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmībhāvāya kalpate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.37</label>
                        <caesura/>
                         snehadviṣaḥ kṛṣāṃ vṛddhāṃ sukumāraṃ śiśūnapi |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇālūñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.38</label>
                        <caesura/>
                         pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca |
                        <caesura/>
                         pītamekadhyametat tu sadya snehanamucyate |</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.31.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.39" met="hypermetrical</label>
                        <caesura/>
                         bhṛṣṭamāṃsarase snigdhā yavāgū sūpalpitā |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyasnehanamucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.40"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.41"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.42</label>
                        <caesura/>
                         śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṃkalaśetha tat |
                        <caesura/>
                         pāyayed ṛkṣametad hi sadya snehanamucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.43</label>
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
                        <caesura/>
                         payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamaṃ bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.44</label>
                        <caesura/>
                         siddhametad ghṛtaṃ pītaṃ sadyasnehanamucyate |.
                        <caesura/>
                         nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ deyametad ghṛtottamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.45</label>
                        <caesura/>
                         balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrī mahātmani |
                        <caesura/>
                         alpadoṣeṣu yojyā syu ye yogāḥ samyagīritāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.46</label>
                        <caesura/>
                         vivarjayet snehapānamajīrṇṇī taruṇajvarī |
                        <caesura/>
                         durvalārocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.47</label>
                        <caesura/>
                         chardyābhibhūtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         vastidatto viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48ab"/>
                    <l xml:id="SS.4.31.48cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.48cd</label>
                        <caesura/>
                         akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.49</label>
                        <caesura/>
                         snehapānād bhaved nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ |
                        <caesura/>
                         gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.50"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.51ab"/>
                    <l xml:id="SS.4.31.51cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.51cd</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣaṃ purīśaṃ grathitaṃ bhuktaṃ kṛcchreṇa pacyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.52ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.52cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.52cd</label>
                        <caesura/>
                         durvarṇṇo durbalaś caiva rūkṣo bhavati mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.53</label>
                        <caesura/>
                         glāniḥ sadanamaṅgānām adhastāt snehadarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.54</label>
                        <caesura/>
                         bhaktadveṣo mukhāsrāvo gudadāha pravāhikā |
                        <caesura/>
                         purīśātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.55</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.56</label>
                        <caesura/>
                         dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇṇayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhendriyo mandarajāḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.31.57</label>
                        <caesura/>
                         sneho hito durbalavahnidehesandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
                        <caesura/>
                         valānvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na śakyāviti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.trailer">la la..❈||</l>
                </div>


                <div n="32" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 32]</head>


                    <l xml:id="SS.4.32.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.32.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra caturvidhaḥ svedā bhavati |. tad yathā tāpasvedo bāṣpasvedaḥ
                        |upanāhasvedo dravasvedaś ceti | tatra svedavikalpāvarodhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra tāpasvedo nāmapālikāṃ sakandaphalavāṃlikāvastraiḥ prayujyate
                        śayānasya bāṣpatāpoṅgāraiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.5</label>
                        <caesura/>
                         bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇoṣṭakalohapiṇḍān agnivarṇān adbhir
                        āsicyatairārdravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed aṅgapradeśā evaṃ
                        māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmvlavātaharapatrabhaṃgakvāthapūrṇṇam vā kumbhīm
                        abhiprataptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā kumbhena tasyāḥ
                        kumbhyāmukhena mukhamabhis andhāya tasminañchidrehastiśuṇḍākāraṃ nāḍīṃ
                        praṇidhāya śayānaṃ svedayet</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.6</label>
                        <caesura/>
                         sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā |. bha ||
                        <caesura/>
                         hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ sarvānugā hyeṣā na ca saṃkleṣayen naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.7</label>
                        <caesura/>
                         vyāmārdhamātratrivakrahastihastasamākṛtiḥ |
                        <caesura/>
                         svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.8ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.8ab</label>
                        <caesura/>
                         puruṣāyāmamātram vā bhūmim utkīrya khādiraiḥ </l>
                    <l xml:id="SS.4.32.8cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.8cd</label>
                        <caesura/>
                         kāṣṭair avadāhyābhyukṣya vātahara</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.32.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.9" met="hypermetrical</label>
                        <caesura/>
                         patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayet |
                        <caesura/>
                         śilātalamavadāhyāpohya bhasmaṃ ca pūrvavat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.10</label>
                        <caesura/>
                         kuṭīm vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyām upaviṣṭasyāntaś caturvāṃgārān
                        anuparidhāya svedayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.11</label>
                        <caesura/>
                         kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kiliñjenyasmiṃ vā tatpratirūpake
                        śayānaṃ svedayed evaṃ pāṃśu gośakṛttuṣapa lāloṣmabhiḥ svedayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.12</label>
                        <caesura/>
                         upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkair amvlapiṣṭair lavaṇapragāḍhaiḥ
                        susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim
                        āhṛtya tilātasīsarṣapakalkair vā kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vā etābhir
                        eva vāyo dūlikāṃ vadhvā svedayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.13</label>
                        <caesura/>
                         dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya
                        svedayet | evaṃ payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmvlamūtreṣvetair eva
                        sukhoṣṇaiḥ pariṣiñcediti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra tāpoṣmāsvede viśeṣataḥ śleṣmaghnau | upanāhasvedo vātaghnaḥ |
                        anyatarasmiṃ pittasaṃsṛṣṭadravasveda iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.15"/>

                    <l xml:id="SS.4.32.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.16</label>
                        <caesura/>
                         caturvidho yo 'bhihito dvādhā svedaḥ prayujyate |
                        <caesura/>
                         svasminn eva dehe tu dehasyāvayave tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.17</label>
                        <caesura/>
                         yeṣān nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiś cāpi hi dehināṃ |
                        <caesura/>
                         śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ svedyās tu me matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.18</label>
                        <caesura/>
                         paś cāt svedyāhṛte śalye mūḍhagarbhānupadravā |
                        <caesura/>
                         samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jānatāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.19</label>
                        <caesura/>
                         pūrvāṃ svedyā paś cāc ca bhagandaryarśaśas tathā |
                        <caesura/>
                         aśmaryāṃ cāturo jantu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.20</label>
                        <caesura/>
                         nānabhyakte nāpi cā snigdhadehe yojyaḥ svedyaḥ svedavidbhiḥ kathañcit |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśur yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair gṛhītaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.21</label>
                        <caesura/>
                         svedaklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ |
                        <caesura/>
                         samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.22</label>
                        <caesura/>
                         agne dīptin mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryāt svedas tandrīnidre ca hanyāt | sandhīm katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.23</label>
                        <caesura/>
                         svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya |
                        <caesura/>
                         samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretat | mithyāsvinne viparītaṃ tad eva ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.24</label>
                        <caesura/>
                         sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo madāmūrcchābhramadāho klamaś ca |
                        <caesura/>
                         atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca śītā kriyās tatra kuryād vidhijñaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.25</label>
                        <caesura/>
                         pāṇḍumehī raktapittī tṛṣārttaḥ kṣutakṣīṇo durvalo jīrṇṇabhaktaḥ ||
                        <caesura/>
                         dakodarīgarbhiṇī pānapañca naite svedyā yaścamartyotisārī |
                        <caesura/>
                         svedād eṣā yāṃti dehāvināśaṃ asādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ |
                        <caesura/>
                         svedaiḥ sādhyo durvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.26"/>

                    <l xml:id="SS.4.32.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.27</label>
                        <caesura/>
                         sarvasvedāṃ nivāte tu jīrṇṇānne cāvacārayet |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.28</label>
                        <caesura/>
                         atisvinnam athāsvābhya śītāṃbutrāsanaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         snānam uṣṇāmbunā caiva nivatañcālayayet |</l>
                    <l xml:id="SS.4.32.29ab"/>
                    <l xml:id="SS.4.32.29cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.32.29cd</label>
                        <caesura/>
                         bhojayec cānabhiṣyandi sarvaṃ vācāram ādiśed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.trailer">ci|| ❈||</l>
                </div>

                <div n="33" type="adhyāya">
                    <head>[Adhyāya 33]</head>

                    <l xml:id="SS.4.33.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vamanavirecanasādhyopakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.3</label>
                        <caesura/>
                         doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ calitāḥ praśamayitavyāḥ pravṛddhā nirhattavyāḥ
                        svasthānasthārakṣyā iti siddhāntaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.4</label>
                        <caesura/>
                         prādhānyena vamanavirecanenirharaṇe varttate | tasmāt tayor vidhānam
                        ucyamānam upadhārayasva |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.5</label>
                        <caesura/>
                         tad yathāturaṃ snigdhasvinnam anabhiṣyandibhir āhārair anavabaddhadoṣam
                        ālocya svo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayet | saṃbhojyas tu tīkṣṇāgnir
                        balavān bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.6</label>
                        <caesura/>
                         peśalair vividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravarttate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.7</label>
                        <caesura/>
                         athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle
                        vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehanānyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayet |
                        asātmyabībhatsadudarśanadurgandhāni vāmanīyāni vidadhyād ato viparītāni |.
                        tatra sukumārāṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā vamanasādhyavikāreṣu
                        kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayet |
                        pītauṣadhañcapāṇibhir agnitaptair upaspṛśyamānaṃ muhūrttam upekṣeta | tatra
                        pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyāṃ
                        uparigṛhītam aṅguligandharvahastapatravṛttotpalanālānām anyatamena
                        kaṇṭhamanabhis pṛśan vāmayet yāvat samyag vāntalakṣaṇāni bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.8</label>
                        <caesura/>
                         kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca duścharditaliṅgam āhuḥ |
                        <caesura/>
                         pittātiyogañ ca visaṅjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.9</label>
                        <caesura/>
                         pitte kaphasyāndramukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśirassu cāpi |
                        <caesura/>
                         laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavavasyet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.10</label>
                        <caesura/>
                         samyagvāntaṃ cainam abhis amīkṣya snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām
                        anyataṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā cārikam upadiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.11</label>
                        <caesura/>
                         tato parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhir ahniḥ pariṣiktagātraṃ |
                        <caesura/>
                         kulattham udgaḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vāpy upabhojayīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.12</label>
                        <caesura/>
                         kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā nidrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
                        <caesura/>
                         gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santijantorvamataḥ kadācit |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.13</label>
                        <caesura/>
                         chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathāvināśaṃ sahasā vrajanti |
                        <caesura/>
                         tathāhṛte śleṣmaṇi ccharddanena tajjā vikārā vilayaṃ vrajanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.14</label>
                        <caesura/>
                         na vāmayet taimirikannagulminaṃ na caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā narśorditā kṣepakapīḍitāṃś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.15</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣaṃ pramehe taraṇe ca garbhe gacchatyadhordhvaṃ rudhire ca tīvre |
                        <caesura/>
                         tuṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyaṃ na vāmayed varcasi cātivṛddhe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.17</label>
                        <caesura/>
                         ete py ajīrṇṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
                        <caesura/>
                         atīvacolbaṇakaphās te ca syur madhukāmbunā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.18"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.19</label>
                        <caesura/>
                         virecanam api snigdhasvinnāya ca deyaṃ | avāntasya hi samyagviriktasyāpi
                        satovasrastaḥ śleṣmāgra haṇīñ chādayati | gauravam āpādayati pravāhikām vā
                        kurute | tasmāt snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.20</label>
                        <caesura/>
                         athāturaṃ svo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghubhojayet |
                        phalāmvlamuṣṇodakaścainamanupāyayet | athāparehani vigataśleṣmadhātāvāt
                        uropakramaṇīyād apekṣyāturam athāsmai virecanaṃ mātrāṃ prayacchet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.21</label>
                        <caesura/>
                         tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto
                        mṛduḥ sa dugdhenā viricyate | bahuvātaśleṣmā krūro durvirecyaḥ | sagadoṣo
                        madhyaḥ sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇakrūre | madhye
                        madhyā karttavyeti | pītauṣadhaś ca tanmanāḥ śayyābhyāse viricyeta | na
                        prāptavegaṃ vidhārayet | na cāprāptaṃ prāṇenākāṃkṣeta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.22"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.23</label>
                        <caesura/>
                         yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ pittānilāgacchanty evaṃ virecane
                        vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.24</label>
                        <caesura/>
                         bha ||hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgaś ca na sadvirikte |
                        <caesura/>
                         mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṅgaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.25</label>
                        <caesura/>
                         gateṣu doṣeṣu kaphāntakeṣu glānyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
                        <caesura/>
                         gatenile cāpy anulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ puruṣaṃ vyavasyet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.26</label>
                        <caesura/>
                         mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaṃ tṛṣārttaṃ suvirecitaś ca tanvī sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.27</label>
                        <caesura/>
                         buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanābhivṛddhiṃ
                        <caesura/>
                         cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.28</label>
                        <caesura/>
                         yathodakānāṃ tu vijaṅgamānāṃ rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte hṛtendhevam upadravāṇāṃ pittātmikākānāṃ vihito vināśaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.29</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇāḥkṛśārūkṣitabālavṛddhādīnotha śoṣī bhayaśokataptaḥ |
                        <caesura/>
                         śāntas tṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.30</label>
                        <caesura/>
                         navapratiśyāyaparītadeho navajvarīyā ca navaprasūtā |
                        <caesura/>
                         kaṣāyan ity āna virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.31</label>
                        <caesura/>
                         atyarthapittābhiparītadehāṃ virecayet tān api mandamandaṃ |
                        <caesura/>
                         virecanair yāṃti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.32"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.33</label>
                        <caesura/>
                         saratvasaukṣmyataikṣṇyoṣṇe vikāśitvād virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         vamanaṃ tu hareddoṣāṃ samyaguktaṃ vṛthānyathā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.34</label>
                        <caesura/>
                         mādāya pyamānaṃ virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         guṇodrekād vrajedūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.35</label>
                        <caesura/>
                         mṛdukoṣṭhasya dīptāgner dattaṃ tīkṣṇaṃ virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         na samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ |</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.33.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.36" met="hypermetrical</label>
                        <caesura/>
                         prātar yad auṣadhaṃ pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe |
                        <caesura/>
                         paktaṃ gacchati doṣāṃs tu nirharen niravaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.37</label>
                        <caesura/>
                         durbalasya naḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         haret prabhūtānalpāṃs tu samayet pracyutānatha |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.38</label>
                        <caesura/>
                         hareddoṣāṃ calān pakvaṃ balino durbalasya vā |
                        <caesura/>
                         calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.39</label>
                        <caesura/>
                         mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         sandhukṣitāgni snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.40</label>
                        <caesura/>
                         snigdhasvinnasya bhaiṣajyair doṣas tu kleśito bhavet |
                        <caesura/>
                         na cālīyeta mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.41</label>
                        <caesura/>
                         na cātisnigdhakāyāya dadyāt snerhavirecanaṃ |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmasu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.42"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.43</label>
                        <caesura/>
                         virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya recayet |
                        <caesura/>
                         tena doṣā hṛtās tasya bhavanti snehabandhanāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.44</label>
                        <caesura/>
                         prāgadhītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛduśodhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhaṇaṃ punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.45</label>
                        <caesura/>
                         sukhaṃ dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātraṃ mahāguṇaṃ |
                        <caesura/>
                         vyāpat svalpātyayañ cāpi piben nṛpatir auṣadhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.46</label>
                        <caesura/>
                         snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         dāru śuṣkamivānāme dehas tasya viśīryate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.33.47</label>
                        <caesura/>
                         snehasvedapracalito rasaiḥ snigdhair udīritā |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ hartuṃ virecanair iti ||</l>


                </div>

                <div n="34" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 34 (draft based on MS H)</head>


                    <l xml:id="SS.4.34.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.34.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.3</label>
                        <caesura/>
                         vaidyāturanimittam vamanam virecanañ ca || pañcadaśadhā vyāpadyate tatra
                        vamanasyādho gacchaty ūrddhvam virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ
                        sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūlam ayogātiyogau
                        jīvādānamādhmānam parikarttaḥ parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner mmṛdukoṣṭhasya vāvatiṣṭhamānaṃ
                        durvvāntasya vā guṇasāmānyād vamanam adho gacchati | tatrepsitān avāptir
                        ddoṣo kleśaś ca tam āśusnehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vvāmayet iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.5</label>
                        <caesura/>
                         apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ sāvaśeṣān nasya vā'hṛdyam
                        bahudhāvacāritam vā virecanam ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān avāptibastidoṣān
                        kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśu || 1|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair vvirecayet
                        iti | āmāśaye tvāmavat samvidhānaṃ | ahṛdyetiprabhūte ca hṛdyam
                        pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭhati tṛtīye nna pāyayet ataś cainam
                        madhughṛtaphāṇitayuktairllehayitvā virecayet iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.6</label>
                        <caesura/>
                         doṣavigrathitamalpamauṣadham avasthitamūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na
                        sraṃsayatidoṣān | tatra
                        tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllāsorucirudgarāviśuddhiś ca
                        bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam adhobhāgikam vā
                        sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam atibalamasamyag viriktalakṣaṇam upayuktam
                        alpam apy evam vāmayet iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.7</label>
                        <caesura/>
                         krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpamapyauṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam
                        upaiti | tatra samudīrṇṇa doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ
                        kurvvanti | tamanalpamamandañcauṣadham pāyayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.8</label>
                        <caesura/>
                         snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam upayuktam alpān doṣān harati |
                        taddoṣaśeṣam vamanagauravam upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca
                        karoti roga)| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed dṛḍhataraṃ |
                        virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ gauravamanisaraṇam vāyor
                        vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapādya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed
                        dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.9</label>
                        <caesura/>
                         asnigdhasvinne rūkṣamauṣadham upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati |
                        tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma muśūlaṃ mūrcchā bhrama
                        saṃjñānāśañ ca karoti | tadvātaśūlam ity ācakṣate | tamabhyajya
                        dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā vāmayed iti
                        pāṭhaḥ |sayati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.34.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.10</label>
                        <caesura/>
                         snehasvedābhyām avibhāvita śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vā pītamūrddhamadho vā
                        nābhyeti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati | tatrādhmānaṃ
                        hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogam ity ācakṣate |tam āśu
                        vāmayed virecayed vā durvvāntasya tu samutkliṣṭā doṣāḥ | vyāpyaśarīraṃ
                        kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān aśeṣān
                        sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu stabdhapūrṇṇodaratā
                        bastiśūlomeḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca
                        bhavati | tamāsthapya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti |
                        nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham uṣṇodakam
                        pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ pravarttate doṣāḥ |
                        anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇecauṣadhe ca bahudoṣam antaḥ śailam balañ
                        cāvekṣya bhūyo mātrāñ ca vidadhyād anupravṛtta bhenyūbhaṃ vā
                        daśajātrādūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed durvviriktamāsthāpya punaḥ
                        snehayitvā virecayet | hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥstriyo
                        rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti | tasmād etair ddurvvirecyāḥ |
                        bahuvātatvāt | ataścaināṃ susvinnasnigdhān virecayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.11</label>
                        <caesura/>
                         snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam vābheṣajamatiyogaṅ
                        kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātakopo
                        balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā svapsu śītaiḥ
                        śarkkarāmiśrair llehair upacared iti | virecanātiyoge
                        kaphātipravṛttiruttarakālañ ca saraktasya tatrāpi balavisraṃsā vātakopo
                        balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ pariṣicyāvagāhya śītais
                        taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet | picchābastiñcāsmai dadyāt |
                        kṣīrarasayoścainam anyatamena bhojayet kṣīrasarppiṣā cainam anuvāsayet |
                        priyaṅgvādiñcāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.12</label>
                        <caesura/>
                         tasmin eva ca vamanotiyoge tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā
                        raktaṃ tatra jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ
                        tṛṣṇā hikkāṅgarau visaṃ jñatvam ity upadravā bhavanti | tam
                        ativisrutaśoṇitavidhānena nopacaret |
                        jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet praviṣṭāyām
                        anyemlamasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyaktaiḥ pīḍayet |
                        hanusaṃhanane vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca
                        yathāsvaṃ pratikurvvīta | visaṃjñam vā veṇuvīṇāgītasv enaṃ srāvayed iti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.13</label>
                        <caesura/>
                         virecanātiyoge sacandrakaṃsalilam adhaḥ sravati tato
                        māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra gudaniḥsaraṇaṃ
                        vepathur vvamanātiyogopadravāś ca bhavanti | tam atisrutavidhānenaivopacaret
                        | niḥsarppitaṅ gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsite
                        gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ kurvvīta |
                        jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā nyagrodhādikaṣā
                        yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiś cainaṃ bastir upācaret | śoṇitaniṣṭhīvane
                        raktātisāraraktapittakriyāś cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñ cāsya
                        pānabhojaneṣūpayuñjīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.14</label>
                        <caesura/>
                         jīvaśoṇitaraktapittayo jijñāsārtham picu plotam vātra prakṣipet tad
                        uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj jīvaśoṇita m ity avagantavyam amṛgbhoktum
                        vā śune dadyāt sa yady upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti |
                        tayoś ca raktipittātīsārakriyām vidadhīta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.34.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.15</label>
                        <caesura/>
                         sa śeṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham ādhmāpayati |
                        tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastitudanañ
                        ca bhavati | tamādhmānam ity ācakṣate | tam upasvedyānāha
                        varttidīpanabastikriyābhir yojyā iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.16</label>
                        <caesura/>
                         kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇamatyuṣṇam atilavaṇ atirūkṣam vā bheṣajam
                        upayuktam pittānilau pradūṣya nātibastigudaparikarttanam āpādayati | tām
                        parikarttiketyācakṣate || taṃ yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ
                        picchābastibhir āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañcainaṃ payasā bhuktavantaṃ
                        ghṛtam aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.17</label>
                        <caesura/>
                         krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vā mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleśya
                        doṣānna niḥśeṣān apaharati | pākañcopaiti | tatra
                        daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti | sa vedanau
                        cāsyapittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti ācakṣate |
                        tamajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair āsthāpayet |
                        upaśāntadoṣam bhūyaḥ saṃśodhayed</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.18</label>
                        <caesura/>
                         atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam aprāptaṃ purīṣam udīrayato
                        vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra sadāha śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā
                        bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kapham upaviśati | tam pratisrāvavidhānenopacaret</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.19</label>
                        <caesura/>
                         yast ūrddhvam adho vā bheṣajaṃ vegapravṛttam ajñānād vinihanti
                        tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas tatra pradhānamarmmasantāpād vedanābhir
                        atyartham pīḍyamādantāṃ kaṭakaṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati
                        pratāmyamānacetā ca bhavati | tam abhyajya dhānasvedena svedayitvā tīkṣṇena
                        dviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa cainan taṇḍulāmbunā vāmayed
                        yathā doṣaguṇocchreyaś cainam bastibhir upācared iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.20</label>
                        <caesura/>
                         yas tūrddhvam adho vā pravṛttadoṣaḥ śītāṅgāram udakam anilam anyad vā
                        seveta tasya doṣāḥ srotaḥsv avalīyamānā ghanībhāvam āpannā
                        vātamūtrapurīṣagraham āpādya vibadhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca
                        tīvrā bhavati | tam āśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed iti
                        || adho bhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlalavaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed
                        āsthāpanam anuvāsanañ ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca |
                        ūrddhvabhāge tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.21</label>
                        <caesura/>
                         yā tu virecane gudaparikīrttitā tad vamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ
                        parisravaṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikā sa ūrddhaṅ
                        śuṣkoṅkādgāra iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.34.22</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yās tv etā vyāpadaḥ proktā daśapañca ca tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         etā virekāti yogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.trailer">|| cikitsā lahya ||</l>
                </div>


                <div n="35" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 35 (draft based on MS H)</head>


                    <l xml:id="SS.4.35.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.1</label>
                        <caesura/>
                         || athāto neetrabastipramāṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.3</label>
                        <caesura/>
                         atra snehādīnāṅkarmmaṇām bastikarmmapradhānatamam ācakṣate | kasmād
                        anekakarmmaprakāratvāt | ba stirihakhalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ
                        saṃśodhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti | kṛśaṃ
                        bṛṃhayati | sthūlaṃ karṣayati | cakṣuḥ prīṇayati | balīpalitam upahanti |
                        vayaḥ sthāpayati iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.4</label>
                        <caesura/>
                         śarīropacayaṃ varṇṇabalamārogyamāyuṣaḥ
                        <caesura/>
                         parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.5</label>
                        <caesura/>
                         tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārdditā
                        kṣepakāghātaikāṅgasarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrārttabas
                        tanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagarbbhaprabhṛtiṣu ca vikāreṣv
                        atyartham upayujyata iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.6</label>
                        <caesura/>
                         bastirvvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pūryate |
                        <caesura/>
                         saṃsargge sannipāte ca bastir eva sadā hitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni
                        kanīnikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhāni
                        agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāni
                        śyenabarhikaṅkagṛdhrapatranāḍītulya praveśānāni mudgamāṣaka
                        lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyān netrāṇīti | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇam
                        āturahastasammitausanmiśrau prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.8</label>
                        <caesura/>
                         varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya cāpy atha |
                        <caesura/>
                         vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.9</label>
                        <caesura/>
                         pañcaviṃśativarṣādūrddhvan dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham
                        agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhra patranāḍītulyapraveśaṃ
                        kolāsthimātraṃ cchidraṃ klinnakalāyamātracchidram ity eke ||
                        āsthāpanamātrapramāṇaṃ dvādaśaprasṛtā iti | saptasaptyānyās tu
                        ūrddhannetrapramāṇam etad eva | āsthāpanamātrāpramāṇan tu dviraṣṭavarṣavad
                        iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.10</label>
                        <caesura/>
                         mṛdurbbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
                        <caesura/>
                         tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.11</label>
                        <caesura/>
                         vraṇanetrāṅgulaṃ suṅgatulyasroto vā hi vraṇam avekṣya ca snehakaṣāyo
                        vidadhīta iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.12</label>
                        <caesura/>
                         tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadantaśṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni
                        dṛḍhāni gopucchākṛtīni | guṭikāmukhāni ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.13</label>
                        <caesura/>
                         bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto
                        mahiṣagovarāhāḍorabhrāṇāmanyatamam āsādyeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.14</label>
                        <caesura/>
                         netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
                        <caesura/>
                         bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.15"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.17"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca || āsthāpano nirūha
                        ityanarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ | tasya paryāyaśabdo
                        yuktarathaḥ siddhabastiriti | sarvvadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūhaḥ
                        sthāpanādāyuḥ sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān
                        upadekṣyāmaḥ || tatra yathā pramāṇaguṇavihitaḥ snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ |
                        snehabasti vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ| anavasannapi na duṣyata
                        ityanudivasam vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyātivikalpo '
                        rddharthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo mātrābastiriti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.19</label>
                        <caesura/>
                         nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūhaśodhitair mmārggaiḥ samyak sneho visarppati ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.20"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.21</label>
                        <caesura/>
                         tatronmāda<pc> </pc>bhaya<pc> </pc>śoka<pc> </pc>pipāsārocakājīrṇṇa<pc> </pc>pāṇḍuroga<pc> </pc>bhramamada<pc> </pc>mūrcchā<pc> </pc>ccharddi<pc> </pc>kuṣṭha<pc> </pc>mehodarasthaulya<pc> </pc>kāsa<pc> </pc>śvāsa<pc> </pc>śoṣa<pc> </pc>śophopasṛṣṭa<pc> </pc>kṣata<pc> </pc>kṣīṇa<pc> </pc>nyūna<pc> </pc>trimāsagarbbhiṇī
                        durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā nānuvāsyānāsthāpyāś ca bhavanti iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.22</label>
                        <caesura/>
                         udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         avasthāsthāpanīyāś ca stenānuvāsyāḥ kathañcana ||</l>

                    <l met="ab is hypermetrical" xml:id="SS.4.35.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.23" met="ab is hypermetrical</label>
                        <caesura/>
                         anuvāsanād bhavanty eṣām vikārāṇām asādhyatā |
                        <caesura/>
                         asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.24"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.25</label>
                        <caesura/>
                         pakvāsayādbastivīryaṃ khairddehamanusarppati ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.26</label>
                        <caesura/>
                         sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
                        <caesura/>
                         pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.27</label>
                        <caesura/>
                         vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakān |
                        <caesura/>
                         pakvāsayasthaḥkhastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.28</label>
                        <caesura/>
                         sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān |
                        <caesura/>
                         utkhātamūlān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.29"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.35.30</label>
                        <caesura/>
                         vāyor vviṣahate vegān nānyā bastimṛte kriyā |
                        <caesura/>
                         pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.31"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.32"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.33"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.trailer">|| cikitsā lahṛ</l>
                </div>

                <div n="36" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 36 (draft based on MS H)</head>




                    <l xml:id="SS.4.36.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto netrabastivyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.2.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.2.add</label>
                        <caesura/>
                         tatra netrañ calitam vivarttitam pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan
                        tiryakkṣiptam iti ṣaghraṇidhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ karkkaśāgram avanatam
                        anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham
                        atihrasvam ity ekādaśanetradoṣāḥ || bahalatālpatā cchidratā prastdhānatā
                        durbbaladurbbaddheti tveti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā śithilapīḍitatā
                        bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmaṃ hīnam atimātram
                        atiśītam atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddham atisnigdham atirūkṣm atisāndram
                        atidravam ity ekādaśadravyadoṣāḥ | avāṅcīrṣo cchīrṣony
                        ubjauttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam avanatapratānam ity
                        aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti
                        |āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante | snehastvaṣṭābhiḥ
                        kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad yathā tribhir doṣai
                        rasanābhibhūto malavyāmiśro dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato
                        lpāṃśaś cetyetāḥ | vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ |
                        ādhmānaṃ parikarttaḥ parisrāvaḥpravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho tiyogo
                        jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ
                        samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca
                        tadanantaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.3</label>
                        <caesura/>
                         netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
                        <caesura/>
                         rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.4</label>
                        <caesura/>
                         atyutkṣipte 'vasanne ca netre pāyau ca vedanā |
                        <caesura/>
                         bhavatyatrāpi pittaghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.5</label>
                        <caesura/>
                         pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
                        <caesura/>
                         bastir nna kramate rukcagude siddhiś ca pūrvvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.6</label>
                        <caesura/>
                         atisthūle karkkaśe ca tathāśrimatigharṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.7</label>
                        <caesura/>
                         nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpyapārthakaḥ |
                        <caesura/>
                         avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.8</label>
                        <caesura/>
                         prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
                        <caesura/>
                         kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchilaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.9</label>
                        <caesura/>
                         hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.10</label>
                        <caesura/>
                         dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
                        <caesura/>
                         prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.11</label>
                        <caesura/>
                         jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
                        <caesura/>
                         durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.12</label>
                        <caesura/>
                         atiprapīḍito<anchor n="SS.4.36.12-n1"/> bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ ||
                        <caesura/>
                         vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā pravarttate || </l>
                    <ab corresp="#SS.4.36.12" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.36.12-n1">At this point, a folio in H
                                was not photographed. It would be ff. 305v-306r, covering
                                4.36.12-29ab.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.36.12ef">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.12ef</label>
                        <caesura/>
                         cchardir mūrcchā sahṛllāsa pipisā dāha śoṣakṛt</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra tūrṇagalāpīḍaṃ kuryāc cāpi vidhūnanaṃ |
                        <caesura/>
                         śiraḥ kāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.14</label>
                        <caesura/>
                         mṛdunā cāvapīḍena pakvādhānaṃ ca gacchati |
                        <caesura/>
                         bastir nārthakaraḥ prokta tasmād yuktyā prapīḍayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.15</label>
                        <caesura/>
                         bhūyo bhūyovapīḍena vāyur antaḥ prapadyate |
                        <caesura/>
                         tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.16</label>
                        <caesura/>
                         kālātikramaṇāt kleśo vyādhiś cābhipravarttate |
                        <caesura/>
                         tatra vyādhi balaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.17</label>
                        <caesura/>
                         gudopadehaśophau tu snehopakvaḥ karoti hi |
                        <caesura/>
                         tatra saṃśodhano bastir hitañ cāpi virecanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.18</label>
                        <caesura/>
                         hīnamātrāv ubhau bastī hīnakāryakarau matau |
                        <caesura/>
                         atimātrau samunnāhaklamātīsārakārakau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.19</label>
                        <caesura/>
                         tīkṣṇāṣṇau pittalau mūrcchā dāhātīsārakārakau |
                        <caesura/>
                         mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.20</label>
                        <caesura/>
                         tatrahīnādiṣu hitaḥ pratyanīka kriyāvidhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.22</label>
                        <caesura/>
                         snigdhotijāḍyakṛdrukṣaḥ stambhādhmānakṛducyate ||
                        <caesura/>
                         basti rukṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe prayojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.22.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.22.1</label>
                        <caesura/>
                         bastir gudopalepaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         pravāhikām vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra sāndre tanum bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.23</label>
                        <caesura/>
                         atipīḍanavaddoṣāṃ viddhi cāpy avaśīrṣake |
                        <caesura/>
                         atipīḍita siddhiñ ca yathāprāptāṃ prayojayet |
                        <caesura/>
                         ucchīrṣakasamunnāho bastaḥ kṛcchrāc ca mehanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.24</label>
                        <caesura/>
                         tatrottaro hito basti susvinnasya sukhāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhāṇaṃ virnirgataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.25</label>
                        <caesura/>
                         hṛdgude bādhate cātra vāyuḥ pṛṣṭham athāpi ca |
                        <caesura/>
                         uttānasyāvṛte mārge bastiḥ prastheti dehinaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.26</label>
                        <caesura/>
                         kuñcitaḥ sakthadehasya yat kamayam asaṃprāpya |
                        <caesura/>
                         bastir nivartate kṛcchrād anya tatra niyojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.27ab"/>
                    <l xml:id="SS.4.36.27cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.27cd</label>
                        <caesura/>
                         sthitasya bastir dattas tu kṣipram āyāty avāṅmukhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.28</label>
                        <caesura/>
                         na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro mataḥ |
                        <caesura/>
                         nāpnotibastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.29</label>
                        <caesura/>
                         dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo hi saḥ |
                        <caesura/>
                         nyubjādīnāṃ yathādānaṃ tadvadbastir na śasyate ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.36.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.30</label>
                        <caesura/>
                         yaś cāpy anilakopo tra yathāsvaṃ tatra siddhayaḥ |
                        <caesura/>
                         snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ purā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.31</label>
                        <caesura/>
                         snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         anuṣṇolpauṣadhī hīno bastir nneti prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.32</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭambhādhmānaśūlaiś ca tam ayogam pracakṣate |
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇañ cāpi virecanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.33</label>
                        <caesura/>
                         hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
                        <caesura/>
                         atyāsitañ cātibahur bbastir mmandoṣṇa eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.34ab"/>
                    <l xml:id="SS.4.36.34cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.34cd</label>
                        <caesura/>
                         tathā bahupurīśañ ca kṣipram ādhmāpayen naraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.35</label>
                        <caesura/>
                         hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.36</label>
                        <caesura/>
                         atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sapittaṃ kopayed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.37</label>
                        <caesura/>
                         nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ ||
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.38</label>
                        <caesura/>
                         atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ parisrāvāya kalpate |
                        <caesura/>
                         daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.39</label>
                        <caesura/>
                         parisravatyadhaḥ pittaṃ dāhaḥ sañjanayed gude ||
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.40</label>
                        <caesura/>
                         pravāhikā bhavettīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
                        <caesura/>
                         sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphantatropaveśyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.41</label>
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.42</label>
                        <caesura/>
                         atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
                        <caesura/>
                         hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.43</label>
                        <caesura/>
                         doṣais tatra rujāstīvrā mado mūrcchāṃ sagauravaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.44</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣasya bahuvātasya syād duḥkhaṃ śayitasya vā ||
                        <caesura/>
                         bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.45</label>
                        <caesura/>
                         tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.46</label>
                        <caesura/>
                         atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisveditasya vā ||
                        <caesura/>
                         alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.47</label>
                        <caesura/>
                         virecanātiyogena samānan tatra lakṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         picchābastiḥ samābhyāsas tasya śītaḥ sukhāvahaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.48</label>
                        <caesura/>
                         atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
                        <caesura/>
                         dehaṃ deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābastiṃ saśoṇitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.49"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.50"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.36.51</label>
                        <caesura/>
                         pakṣād vireko vāntasya nirūhahyaś cānuvāsitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sadyo niruho 'nuvāsasya saptarātrād virecita iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.trailer">|| 36 ||</l>

                </div>

                <div n="37" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 37 (draft based on MS H)</head>


                    <l xml:id="SS.4.37.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.3</label>
                        <caesura/>
                         virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
                        <caesura/>
                         kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.4</label>
                        <caesura/>
                         yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāsamprakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dedehināṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.5</label>
                        <caesura/>
                         utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapadyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.6</label>
                        <caesura/>
                         snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.7"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.8"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.9"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.10"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.11"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.12"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.13"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.14"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.15"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.17"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.18"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.19"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.20"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.22"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.23"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.24"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.25"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.26"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.27"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.28"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.29"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.30"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.31"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.32"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.33"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.34"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.35"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.36"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.37"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.38"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.39"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.40"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.41"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.42"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.43</label>
                        <caesura/>
                         aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.44</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣasya bahuvātasyadvau trīnvāpy anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.45</label>
                        <caesura/>
                         asnigdham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         snehapragāḍhair mmatimān nirūhaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.46</label>
                        <caesura/>
                         atha samyaṅ nirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.47</label>
                        <caesura/>
                         rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi rātrijaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.48</label>
                        <caesura/>
                         agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |
                        <caesura/>
                         sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.49</label>
                        <caesura/>
                         pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
                        <caesura/>
                         rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.50</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇe pittedhikevāpi divādāhādayo gadāḥ |
                        <caesura/>
                         sambhavanti tadā stvenam pradoṣe yojayed bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.51"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.52</label>
                        <caesura/>
                         ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
                        <caesura/>
                         tīvrāyāṃ rucijīrṇṇānnam bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.53</label>
                        <caesura/>
                         na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana |
                        <caesura/>
                         sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.54</label>
                        <caesura/>
                         sadānuvāsayedbhuktam ārdrapāṇin naram bhiṣak |
                        <caesura/>
                         jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.55</label>
                        <caesura/>
                         na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
                        <caesura/>
                         madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.56</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣam bhuktavato hy annam balam varṇṇañ ca hīyate |
                        <caesura/>
                         yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.57</label>
                        <caesura/>
                         yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhim avekṣya hi |
                        <caesura/>
                         yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.57.1</label>
                        <caesura/>
                         na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
                        <caesura/>
                         viśūcikāṃ sañjanayecccharddim vāpi sudāruṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.57.2</label>
                        <caesura/>
                         niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ ||
                        <caesura/>
                         na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati |
                        <caesura/>
                         tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.58</label>
                        <caesura/>
                         athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkramaṇan tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.59</label>
                        <caesura/>
                         visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabastinā |
                        <caesura/>
                         praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.60</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākchatam bhavet |
                        <caesura/>
                         prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.61</label>
                        <caesura/>
                         tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipet punaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.62</label>
                        <caesura/>
                         evam praṇihite bastau mandāyāmo 'tha mandavāk |
                        <caesura/>
                         svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.63</label>
                        <caesura/>
                         tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.64</label>
                        <caesura/>
                         yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamāvrajet |
                        <caesura/>
                         atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ ||' |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.65</label>
                        <caesura/>
                         savātodhikamātro vā gurutvād vā'tibheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.66</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīnenuvāsane |
                        <caesura/>
                         dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.67</label>
                        <caesura/>
                         sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
                        <caesura/>
                         oṣācoṣau vināśīghran na samyag anuvāsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.68</label>
                        <caesura/>
                         jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ |
                        <caesura/>
                         laghvannam bhojayet kāman dīptāgnin tu naro yadi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.69"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.70</label>
                        <caesura/>
                         snehabastikraman tv etad evam āhur mmanīṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.71</label>
                        <caesura/>
                         vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirūhaṇāt |
                        <caesura/>
                         dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.72</label>
                        <caesura/>
                         samyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham anilaṃ jayet |
                        <caesura/>
                         balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.73</label>
                        <caesura/>
                         caturthaḥ snehanirasaṃ raktaṃ snehati pañcamaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.74">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.74</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭamo navamaś caiva sārammajjānam eva ca
                        <caesura/>
                         evaṃ śukragatān doṣān dviguṇenātha sādhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.75">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.75</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
                        <caesura/>
                         yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.76">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.76</label>
                        <caesura/>
                         sakuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.77</label>
                        <caesura/>
                         snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
                        <caesura/>
                         snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.78</label>
                        <caesura/>
                         tasmānnirūḍho 'nuvāsyo nirūḍhaś cānuvāsitaḥ |
                        <caesura/>
                         naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanāvanādbhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.79</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
                        <caesura/>
                         dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādhabhayātryahāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.80</label>
                        <caesura/>
                         sneholpamātro rūkṣāṇān dīrghakālamananyayaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.81</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijaḥ |
                        <caesura/>
                         balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.82">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.82</label>
                        <caesura/>
                         alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivarttate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.83">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.83</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
                        <caesura/>
                         jṛmbho vātarujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.84">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.84</label>
                        <caesura/>
                         pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet |
                        <caesura/>
                         jvaradāhaḥ s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.85">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.85</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
                        <caesura/>
                         gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.86">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.86</label>
                        <caesura/>
                         tatra doṣābhibhūte tu snehabastin nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.87">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.87</label>
                        <caesura/>
                         atyāsitetvānābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
                        <caesura/>
                         gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisañcaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.88">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.88</label>
                        <caesura/>
                         hṛtpīḍāmukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro 'ruciḥ |
                        <caesura/>
                         tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.89</label>
                        <caesura/>
                         aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ |
                        <caesura/>
                         tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.90</label>
                        <caesura/>
                         pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.91">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.91</label>
                        <caesura/>
                         śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.92">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.92</label>
                        <caesura/>
                         snehasandhimukhañ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
                        <caesura/>
                         atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanan tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.93">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.93</label>
                        <caesura/>
                         asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ |
                        <caesura/>
                         śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandam pravāhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.94">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.94</label>
                        <caesura/>
                         vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
                        <caesura/>
                         tatrāsthāpanam evāśu prayojyaṃ sānuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.95">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.95</label>
                        <caesura/>
                         alpam bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
                        <caesura/>
                         datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.37.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.96" met="hypermetrical</label>
                        <caesura/>
                         tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
                        <caesura/>
                         anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.97">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.97</label>
                        <caesura/>
                         ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
                        <caesura/>
                         kuryād bastiguṇām̐ś cāpi jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.98"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.99">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.99</label>
                        <caesura/>
                         anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśodhanair haret |
                        <caesura/>
                         snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.100">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.100</label>
                        <caesura/>
                         ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ || o ||
                        <caesura/>
                         basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.101">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.101</label>
                        <caesura/>
                         caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā ||
                        <caesura/>
                         mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchidram eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.102"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.103"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.104">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.104</label>
                        <caesura/>
                         meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||
                        <caesura/>
                         snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpitaṃ
                        <caesura/>
                         nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ |
                        <caesura/>
                         mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ ||
                        <caesura/>
                         tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.105">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.105</label>
                        <caesura/>
                         dvyaṅgulam mūtramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.106">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.106</label>
                        <caesura/>
                         snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
                        <caesura/>
                         param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.107">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.107</label>
                        <caesura/>
                         aurabhraḥ saukarovāpi bastirājaś ca pūjatiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.108">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.108</label>
                        <caesura/>
                         tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛto pi vā ||
                        <caesura/>
                         athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.109">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.109</label>
                        <caesura/>
                         yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ yathābalaṃ ||
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.110">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.110</label>
                        <caesura/>
                         svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
                        <caesura/>
                         tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasyamasya praharṣitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.111">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.111</label>
                        <caesura/>
                         pūrvvaṃ salākayānvisya mārggannetram anantaraṃ ||
                        <caesura/>
                         śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.112">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.112</label>
                        <caesura/>
                         tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca nirharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.113">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.113</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayet payasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.114">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.114</label>
                        <caesura/>
                         anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi vā |
                        <caesura/>
                         anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karmma prayojayet ||
                        <caesura/>
                         uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.115">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.115</label>
                        <caesura/>
                         kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
                        <caesura/>
                         vikarṇṇikena netreṇa dadyādyonimukham prati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.116">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.116</label>
                        <caesura/>
                         garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.117">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.117</label>
                        <caesura/>
                         apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.118">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.118</label>
                        <caesura/>
                         bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ śodhanauṣadhaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pāyau varttiḥ nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.119">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.119</label>
                        <caesura/>
                         praveśayed vā matimān nābastidvārameṣaṇīṃ ||
                        <caesura/>
                         pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.120">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.120</label>
                        <caesura/>
                         āragvadhasya patreṣu nirgguṇḍyāḥ surasasya ca ||
                        <caesura/>
                         kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhavena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.121">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.121</label>
                        <caesura/>
                         mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
                        <caesura/>
                         basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalākayā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.122">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.122</label>
                        <caesura/>
                         agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
                        <caesura/>
                         kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.123">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.123</label>
                        <caesura/>
                        <note xml:lang="en">This hemistich is given at 114cd</note>
                        <caesura/>
                         śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.124">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.124</label>
                        <caesura/>
                         bastau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau bastim pradāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.125">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.125</label>
                        <caesura/>
                         śukran duṣṭaṃ śoṇitañcāṅganānām asṛgdarantasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
                        <caesura/>
                         mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṅgāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.126">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.126</label>
                        <caesura/>
                         śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca |
                        <caesura/>
                         ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.127">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.37.127</label>
                        <caesura/>
                         samyag dattasya vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.trailer">cikitsālañ ||</l>
                </div>

                <div n="38" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 38 (draft based on MS H)</head>





                    <l xml:id="SS.4.38.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add1">
                        <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add1</label>
                        <caesura/>
                         dhanvantarirddharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
                        <caesura/>
                         caraṇāvupasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add2">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add2</label>
                        <caesura/>
                         bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya ca |
                        <caesura/>
                         pramāṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
                        <caesura/>
                         tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add3">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add3</label>
                        <caesura/>
                         śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge ca tathānukūle |
                        <caesura/>
                         viviktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add4">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add4</label>
                        <caesura/>
                         suvarṇṇarūpyāya satāmrajo vā mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sadhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś cāpy atha svastikaiś ca ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add5">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add5</label>
                        <caesura/>
                         taccāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃ pūrvvāt tatonyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
                        <caesura/>
                         saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca dakṣiṇābhiḥ
                        ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add6">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add6</label>
                        <caesura/>
                         dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni kalkān atha dakṣiṇe tu |
                        <caesura/>
                         tanmadhya saṃsthāyabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ |bhiṣag apramattaḥ sunirmmale
                        syāt sudṛḍho viśāle ||
                        <caesura/>
                         suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'py atha rājate vā ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add7">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add7</label>
                        <caesura/>
                         datvād au saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtam mitaṃ |
                        <caesura/>
                         pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add8">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add8</label>
                        <caesura/>
                         gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ kalkamāvapet |
                        <caesura/>
                         datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add9">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add9</label>
                        <caesura/>
                         tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān ślakṣṇapeṣimān |
                        <caesura/>
                         gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add10">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add10</label>
                        <caesura/>
                         yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add11">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add11</label>
                        <caesura/>
                         rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya ca |
                        <caesura/>
                         evam añjalayaḥ ṣaḍtaiḥ kuryād vyādhitapāṇinā ||</l>

                        <l xml:id="SS.4.38.1.add12">
                            <label xml:lang="en">SS.4.38.1.add12</label>
                        <caesura/>
                         dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan tathā |
                        <caesura/>
                         dvātriṅśat palikāṃś caiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahān abhūt || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.3</label>
                        <caesura/>
                         āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ svinnaśarīram utsṛṣṭa
                        bahirbbhāgamapravāte śucau deśe samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ |
                        sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati
                        cātra ślokaḥ || savyam prasārayet sakthi dakṣiṇaṃ cāpasaṃharet | madhyāhne
                        sumanājīrṇṇe niranno vāgyatonaraḥyataḥ || tato vāmapādopari netraṃ
                        kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ karṇṇikopari nipīḍya bastāv
                        auṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ cāturā ya
                        ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam
                        anusukham ākarṇṇikam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.4</label>
                        <caesura/>
                         bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
                        <caesura/>
                         ekenaiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.5</label>
                        <caesura/>
                         tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhetyāturam brūyāt |
                        utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.6</label>
                        <caesura/>
                         anena vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
                        <caesura/>
                         dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.7</label>
                        <caesura/>
                         samyaṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastin nivārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8</label>
                        <caesura/>
                         api hīnaṃ kramaṅ kuryān na ca kuryād atikramaṃ ||
                        <caesura/>
                         viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
                        <caesura/>
                         alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8.1</label>
                        <caesura/>
                         mūrcchāśūlakaphaprāyo mahāvegātiśabditaḥ |
                        <caesura/>
                         yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8.2</label>
                        <caesura/>
                         krameṇa laghutā caiva sunirūhaḥ samānavaḥ |
                        <caesura/>
                         sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8.3</label>
                        <caesura/>
                         yathoktena vidhānena yojayet snehabastinā |
                        <caesura/>
                         tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8.4</label>
                        <caesura/>
                         rasodanastena śastas tadahaś cānuvāsanaṃ |
                        <caesura/>
                         paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8.5</label>
                        <caesura/>
                         annopastambhite kāṣṭhe snehabastirvvidhīyate || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.8.6</label>
                        <caesura/>
                         viviktatāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||
                        <caesura/>
                         āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.9"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.10"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.11"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.12"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.13"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.14"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.15"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.17</label>
                        <caesura/>
                         anāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair haret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.18</label>
                        <caesura/>
                         nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
                        <caesura/>
                         viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.19</label>
                        <caesura/>
                         śūlāratijvarāṭopāt maraṇam vā pravarttayet ||
                        <caesura/>
                         na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.20</label>
                        <caesura/>
                         āmaṃ hi tad haredbhuktaṃ ccharddim vā janayed bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         kopayet sarvvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.22"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.23</label>
                        <caesura/>
                         āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         malepahṛtadoṣāṇām balavattvanna vidyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.24</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā ||
                        <caesura/>
                         lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.25</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
                        <caesura/>
                         rajane madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.26</label>
                        <caesura/>
                         kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīrañ candanaṃ śaṭhīṃ ||
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.27</label>
                        <caesura/>
                         bilvamadhyaṃ yavānīñ caphalinī śakrajā yavān ||
                        <caesura/>
                         kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.28</label>
                        <caesura/>
                         medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
                        <caesura/>
                         nirūheṣu yathālābham eṣa varggo vidhīyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.29</label>
                        <caesura/>
                         kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca pañcamaḥ ||
                        <caesura/>
                         svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.30</label>
                        <caesura/>
                         sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃlavaṇam punaḥ ||
                        <caesura/>
                         kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasastathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.31</label>
                        <caesura/>
                         yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanātviyaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.32</label>
                        <caesura/>
                         klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhiṣagvaraiḥ |
                        <caesura/>
                         bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthavakṛt</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.33"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.34"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.35"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.36"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.37"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.38"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.39"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.40"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.41"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.42"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.43"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.44"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.45"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.46"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.47"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.48"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.49"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.50"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.51"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.52"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.53"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.54"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.55"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.56"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.57"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.58"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.59"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.60"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.61"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.62"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.63"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.64"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.65"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.66"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.67"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.68"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.69"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.70"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.71"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.72"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.73"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.74"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.75"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.76"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.77</label>
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ kupitenile ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.78</label>
                        <caesura/>
                         nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
                        <caesura/>
                         vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.79</label>
                        <caesura/>
                         āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.80</label>
                        <caesura/>
                         śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.81</label>
                        <caesura/>
                         śodhanadravyaniḥkvāthās tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.82"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.83"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.84"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.85"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.86"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.87">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.87</label>
                        <caesura/>
                         priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.87.1</label>
                        <caesura/>
                         triphalākalkagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.87.2</label>
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥkalkair mmadhurasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.87.3</label>
                        <caesura/>
                         caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
                        <caesura/>
                         ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājīkarā nṛṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.87.4</label>
                        <caesura/>
                         badaryairāvatīśelū śālmalī dhanvanāṅkurāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.88">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.88</label>
                        <caesura/>
                         eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89</label>
                        <caesura/>
                         vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
                        <caesura/>
                         balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.1</label>
                        <caesura/>
                         siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
                        <caesura/>
                         daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.2</label>
                        <caesura/>
                         siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
                        <caesura/>
                         daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.3</label>
                        <caesura/>
                         phalaṃ saindhavam amlañ ca saṃyojya khajamūrcchitaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.4</label>
                        <caesura/>
                         bastirnniratyayamimaṃ vidadhyād daśamūlikaṃ |
                        <caesura/>
                         trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.5</label>
                        <caesura/>
                         balāyavaiś ca niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
                        <caesura/>
                         chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.6</label>
                        <caesura/>
                         prasthaśeṣan tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
                        <caesura/>
                         sarppistailasamākṣīrasaindhavair mmadanena ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.7</label>
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyan dīpanam bastin dadyāt māṃsabalapradaṃ |
                        <caesura/>
                         eraṇḍan triphalāṃmūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.8</label>
                        <caesura/>
                         aśvagandhāmṛtā gandhā palāśāsuradāru ca |
                        <caesura/>
                         rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.9</label>
                        <caesura/>
                         paktvā jalāḍhakaṃ cāmladvyāḍhake pādaśoṣite |
                        <caesura/>
                         piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.10</label>
                        <caesura/>
                         mustendrayavaṣaḍgranthā madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
                        <caesura/>
                         sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.11</label>
                        <caesura/>
                         sandhyasthipārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
                        <caesura/>
                         śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.12</label>
                        <caesura/>
                         aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
                        <caesura/>
                         eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekhanadīpanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.13</label>
                        <caesura/>
                         mustā pāṭhāmṛtātiktā balā rāsnā punarnnavā |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.14</label>
                        <caesura/>
                         sahālpapañcamūlena palikāṃ madanāṣṭakāṃ |
                        <caesura/>
                         jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.15</label>
                        <caesura/>
                         kṣīraprasthena saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
                        <caesura/>
                         jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.16</label>
                        <caesura/>
                         śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         kārṣikaiḥ saindhavayutaiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.17</label>
                        <caesura/>
                         vātāsṛkmohaśophārśo gulmamūtravibandhanut |
                        <caesura/>
                         visarppajvaraviḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.89.20</label>
                        <caesura/>
                         valyaḥ sandīpanovṛṣyaś cakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.38.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.90</label>
                        <caesura/>
                         narasyottamasatvasya tīkṣṇaṃ bastīn pradāpayet |
                        <caesura/>
                         madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.91">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.91</label>
                        <caesura/>
                         evaṅ kālam balandoṣam vikārañ ca vikāravit |
                        <caesura/>
                         bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.92">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.92</label>
                        <caesura/>
                         dadyādutkleśanaṃ pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.93"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.94"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.95"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.96</label>
                        <caesura/>
                         || nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ tathā vasumatām api |
                        <caesura/>
                         nārīṇāṃ sukumārāṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.97">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.97</label>
                        <caesura/>
                         doṣanirharaṇārthāya balavarṇṇodayāya ca |
                        <caesura/>
                         samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.98">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.98</label>
                        <caesura/>
                         yānastrīpānabhojyeṣu parihāro na rocyate |
                        <caesura/>
                         phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.99">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.99</label>
                        <caesura/>
                         yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.100">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.100</label>
                        <caesura/>
                         madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ ||
                        <caesura/>
                         karṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.101">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.101</label>
                        <caesura/>
                         phalanaikena saṃyuktaḥ khajena suviloḍitaḥ ||
                        <caesura/>
                         deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.102">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.102</label>
                        <caesura/>
                         vacā madhu ca tailañ ca kvāthaḥ sacasasaindhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         phalapippalisaṃyukte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.103">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.103</label>
                        <caesura/>
                         suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         hiṃgusaindhavasaṃyuktobastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.104">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.104</label>
                        <caesura/>
                         pañcamūlīkaṣāyantu tailam māgadhikā madhuḥ ||
                        <caesura/>
                         bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.105">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.105</label>
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikāyutaḥ ||
                        <caesura/>
                         sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.106"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.107"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.108"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.109"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.110"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.111"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.112">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.112</label>
                        <caesura/>
                         avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit ||
                        <caesura/>
                         bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.113">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.113</label>
                        <caesura/>
                         ajīrṇṇena prayuñjīta divāsvapnañ ca varjjayet ||
                        <caesura/>
                         āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.114">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.114</label>
                        <caesura/>
                         yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra varttate ||
                        <caesura/>
                         mādhutailika ity eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.115">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.115</label>
                        <caesura/>
                         ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve vāpi kalpite ||
                        <caesura/>
                         yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.116">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.116</label>
                        <caesura/>
                         bastau yuktarathe yasmād dhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         siddhabastiriti proktā munibhir nnaigamaiṣibhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.117">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.117</label>
                        <caesura/>
                         sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ ||
                        <caesura/>
                         mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.118">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.38.118</label>
                        <caesura/>
                         mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt ||
                        <caesura/>
                         ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.trailer">|| cikitsāsthānam aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||</l>
                </div>


                <div n="39" type="adhyāya">
                    <head>[Adhyāya 39]</head>




                    <l xml:id="SS.4.39.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta āturopadravakitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.3</label>
                        <caesura/>
                         snehapīsya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūḍhasya ca kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.4</label>
                        <caesura/>
                         so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati |
                        <caesura/>
                         alpo mahadbhir bahudhā chādite gnir ivendhanaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.5</label>
                        <caesura/>
                         sa cālpair laghubhiś cānnair upayuktair vivardhate |
                        <caesura/>
                         kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.6</label>
                        <caesura/>
                         hṛtadoṣapramāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         trīṇi cātra pramāṇāni prastho rdhāḍhakam āḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.7</label>
                        <caesura/>
                         tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |
                        <caesura/>
                         prasthe tv eke gate deyā yavāgūsvalpatāṇḍulā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.8</label>
                        <caesura/>
                         dve caivārdhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate |
                        <caesura/>
                         vilepīmucitādbhaktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.9"> dadyāt klinnan tataḥ paścāt mudgayūṣeṇa bhojanaṃ |
                        <caesura/>
                         tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.10a"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.10b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.10b</label>
                        <caesura/>
                         tatas tu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.11</label>
                        <caesura/>
                         trīn aṅśād vitare bhoktum āturāyonaṃ prati |
                        <caesura/>
                         tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.12</label>
                        <caesura/>
                         lāvainahariṇādīnāṃ rasair dadyāt susaṃskṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.13a</label>
                        <caesura/>
                         ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13b"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.14a"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.14b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.14b</label>
                        <caesura/>
                         vedanālābhaniyam aśokavaicityahetubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.15</label>
                        <caesura/>
                         narān upoṣitaṃś cāpi viriktavad upācaret |
                        <caesura/>
                         āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.16</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecana<sic>ḥ</sic> |
                        <caesura/>
                         eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana<sic>ḥ</sic> | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.17</label>
                        <caesura/>
                         balaṃ yat trividhaṃ proktam atas tatra kramas tridhā |
                        <caesura/>
                         tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.18</label>
                        <caesura/>
                         madhyame dvau kramau kuryāt trīn vārān durbale tathā |
                        <caesura/>
                         kecid evaṃ kramaṃ prāhur mandamadhyottamāgniṣu </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.19"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.20"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.21</label>
                        <caesura/>
                         kevalaṃ snehapītto vā vānto yaś cāpi kevalaṃ |
                        <caesura/>
                         sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.22</label>
                        <caesura/>
                         sirāvedhakṛto yaś ca virikto yaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         māsam parihared agnir yāvan na balavāṃ bhavet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.23</label>
                        <caesura/>
                         tryahaṃ tryahaṃ parihared ekaikam bastim āturaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.24</label>
                        <caesura/>
                         tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.25</label>
                        <caesura/>
                         krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāns tāns tān upadravān |
                        <caesura/>
                         āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramam arcchati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.26</label>
                        <caesura/>
                         maithunopagamād ghorāṃ vyādhīn arcchati durmatiḥ |
                        <caesura/>
                         ākṣepakaṃ pakṣāghātam aṅgapragraham eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.27</label>
                        <caesura/>
                         guhyapradeśe śvayathuṃ kāśaśvāsau ca dāruṇau |
                        <caesura/>
                         śukravac cāsya rudhiraṃ sarujaṃ sampravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.28</label>
                        <caesura/>
                         divāsvapnāt tu labhate tāṃs tā vyādhīn kaphātmakāṃ |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyaṃ jvaraṃ śophaṃ pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.29</label>
                        <caesura/>
                         mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
                        <caesura/>
                         tamasā cābhibhūtaś ca svapnam evābhinandati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.30</label>
                        <caesura/>
                         uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed rujaṃ |
                        <caesura/>
                         āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.31a</label>
                        <caesura/>
                         arditaṃ sahanum mokṣam adhīmantha dāruṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31b"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.32</label>
                        <caesura/>
                         labhate dantacālañ ca tāṃs tāṃś cānyān upadravān |
                        <caesura/>
                         yānayānāt tu labhate cchardiṃ mūrcchā bhramaṃ klamaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.33</label>
                        <caesura/>
                         tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca vibhramaṃ |
                        <caesura/>
                         cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.34</label>
                        <caesura/>
                         aticaṅkramaṇād vāyur jaṃghorvvoḥ kurute rujaḥ |
                        <caesura/>
                         sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.35a</label>
                        <caesura/>
                         śītasambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35b"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.36</label>
                        <caesura/>
                         vātātapābhyām vaivarṇyaṃ jvaraṃ vāpi nigacchati ||
                        <caesura/>
                         viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram arcchati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.37</label>
                        <caesura/>
                         asātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃ |
                        <caesura/>
                         anātmavantaḥ paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti haḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.38</label>
                        <caesura/>
                         vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsv eteṣu buddhimān |
                        <caesura/>
                         prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.39.39</label>
                        <caesura/>
                         viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca sevyāḥ samayūratittirāḥ |
                        <caesura/>
                         saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.trailer"> || ci 39 || ❈ || </l>
              </div>


                <div n="40" type="adhyāya">
                    <head>[Adhyāya 40]</head>

                    <l xml:id="SS.4.40.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dhūmanastaḥ kavalacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.3</label>
                        <caesura/>
                         pañcavidho dhūmo bhavati | tad yathā | prāyogikaḥ snaihiko vairecanikaḥ
                        kāsaghno vāmanīya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.4</label>
                        <caesura/>
                         tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍaṃ
                        daśāṅgulagarbham aṅgula m aṅguṣṭhodara pariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam
                        pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ prāyogikaḥ ||
                        snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ
                        snaihikaiḥ || śirovirecanadravyair vairecanikaiḥ ||
                        bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥ
                        kāsaharaiḥ kāsaghnaiḥ |
                        snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir vāmanīyaiś ca
                        vāmanīya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra bastinetravyavyair dūmanetradravyāni vyākhyātāni bhavanti ||
                        dhūmanetraṃ tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle ṅguṣṭhapariṇāhaṃ
                        dhūmavarttipraveśasroto ṅgulāni catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat
                        snaihike | caturviṃśati vairecanike | ṣoḍaśakāsaghne | daśa vāmanīya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.6</label>
                        <caesura/>
                         atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām
                        varttinetrasrotasi praṇidhāya dhūmam pibed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.7</label>
                        <caesura/>
                         mukhena tam pibet pūrvaṃ nāsikābhyān tataḥ pibet |
                        <caesura/>
                         mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nas tataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.8</label>
                        <caesura/>
                         yo vamen nastato dhūman nastapītaṃ mukhena vā |
                        <caesura/>
                         sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.9</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu prāyogikaṃ ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ |
                        nāsikābhyāṃ vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.10"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāratimiramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ
                        madhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.12</label>
                        <caesura/>
                         akālapīto bhramarī śirorogaṃ karoti ca |
                        <caesura/>
                         nāsāsrotokṣijihvānāṃm upaghātañ ca dāruṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.13</label>
                        <caesura/>
                         dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ prāyogiko dvādaśasu kāleṣūpayogo bhavati ||
                        tad yathā
                        kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārābhir
                        uṣitaśastrakarmānteṣv iti || tasya vibhāgo
                        mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ | divāsvapnacchardanāntayor
                        vairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād upalepitvāc ca | vairecanikaḥ
                        śleṣmāṇam utkliśyāpakarṣati raukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca |
                        prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty utkliṣṭaṃ cāpakarṣayati śamayati vā
                        sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.15</label>
                        <caesura/>
                         dhūmaprayogāt puruṣaḥ prasannendriyavāṅmanā |
                        <caesura/>
                         dṛḍhakeśadvijaḥ śmaśrusugandhiviśadānanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.16</label>
                        <caesura/>
                         tathā
                        kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanumanyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś
                        cāsya mukharogā na bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.17</label>
                        <caesura/>
                         tasya yogāyogātiyogā vijñātavyā bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | ayogo
                        rogānirjayaḥ | atiyogas
                        tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutam
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra prāyogikas trīṃs trīn ucchvāsān ādadyāt paryāgatāns trīns trīṃś
                        caturo veti || snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ || vairecanikam ādoṣadarśanāt
                        || grāsāntareṣu kāsaharaṃ || vairecanikavat tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ
                        yathāyoga iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.19</label>
                        <caesura/>
                         tatra vraṇabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ vyākhyātam bhavati ||
                        <caesura/>
                         śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.20</label>
                        <caesura/>
                         vidhir eṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā ||
                        <caesura/>
                         nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.21</label>
                        <caesura/>
                         auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ pradīyate | nasyan tatpañcavikalpam
                        bhavati | tad yathā | nasyaṃ śirovirecanaṃ pratimarśo vapīḍaḥ pradhamanam
                        iti | teṣān nasyam pradhāṇaṃ śirovirecanaṃ yena nasya vikalpaḥ pratimarśaḥ |
                        śirovirecanavikalpo vapīḍaḥ pradhamanañ ceti | tato nastaśabdaḥ pañcavidhā
                        ṇipatati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ balajananārthaṃ
                        dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha upādīyate tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ |
                        tat tu deyam vātābhipanne śirasi tathā
                        dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣu
                        vātapaittikeṣu ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.23</label>
                        <caesura/>
                         śirovirecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasāṃ tathā
                        rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv
                        anyeṣu cordhvajatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena sneheneti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.24</label>
                        <caesura/>
                         tat tv etad dvividham apy uktaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.25</label>
                        <caesura/>
                         tatroccāritavātamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle
                        pāṇitāpopasveditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmany
                        uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase vastrāvacchāditanetrāya
                        vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotase dakṣiṇahastena śuktyā
                        picunā vā sukhoṣṇam adrutam avicchinnadhārām āsiñced iti | yathā ca netreṇa
                        prāpnoti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.26</label>
                        <caesura/>
                         snehe vasicyati śiro na kathañ cana kampayet |
                        <caesura/>
                         na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣuyān na hased api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.27</label>
                        <caesura/>
                         etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāsaḥ pratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.28</label>
                        <caesura/>
                         tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsrutāḥ | eṣā mātrā
                        prathamā | dvitīyā śuktiḥ tṛtīyā pāṇiśuktir ity etās tisro mānāḥ yathābalam
                        prayojyā bhavantīti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.29"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.30</label>
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
                        <caesura/>
                         kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved avidhārayan || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.31</label>
                        <caesura/>
                         dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam āseveta | bhojayec cainam
                        anabhiṣyanti | athāsyācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca |
                        rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.32</label>
                        <caesura/>
                         tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.33</label>
                        <caesura/>
                         lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.34</label>
                        <caesura/>
                         ayoge rogānirjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | k> atiyoge
                        tāluśoṣapipāsābhramamadamūrcchā ceti lakṣaṇam mūrdhny atisnigdhe rūkṣaṃ
                        tatrāvacārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.35"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.36</label>
                        <caesura/>
                         śirovirecanasyāpi catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam
                        śirovicakasnehasya pramāṇam abhinirdiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.37</label>
                        <caesura/>
                         tasya trīṇy abhivarṇṇyante lakṣaṇāni prayogataḥ |
                        <caesura/>
                         śuddhihīnātisañjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.38</label>
                        <caesura/>
                         lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittendriyaprasādaś ca
                        śirasaḥ śuddhilakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.39</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍūpade gurutā srotasāṃ kaphasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.40</label>
                        <caesura/>
                         mastuluṅgāgamo vā tad dṛṣṭir indriyavibhramaḥ |
                        <caesura/>
                         śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.41</label>
                        <caesura/>
                         hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret |
                        <caesura/>
                         samyag virecite cāpi sarpir naste nuṣecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.42</label>
                        <caesura/>
                         nasye tu parirharttavyā bhavanti | tad yathā </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.43"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.45"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.47</label>
                        <caesura/>
                         bhuktavān apatarpitotyarthaṃ taruṇapratiśyāyī garbhinī madyadravapīḍito
                        jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho rāgārttaḥ tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto
                        vegāvarodharataḥ śirasnātukāmaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.48"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.49</label>
                        <caesura/>
                         nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.50</label>
                        <caesura/>
                         tatrotkleśanimittāsu yuñjyāc chamanaśodhaṇe |
                        <caesura/>
                         atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.51</label>
                        <caesura/>
                         pratimarśes tu caturdaśasu kāleṣūpadeyo bhavati | tad yathā | kālyotthitena
                        | prakṣālitadantena | gṛhān nirgacchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena |
                        mūtroccārakavalāñjanān te bhuktavatā | charditavatā | divāsvapnotthitena
                        sāyañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.52</label>
                        <caesura/>
                         tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotogataṃ malam
                        apahanti | prakṣālitadantena dantānāṃ dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati |
                        gṛhān nirgacchatā nāsāsrotaso snehaklinnatayā | rajodhūmo vā na prabādhate |
                        vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte dṛṣṭigurutvam
                        apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭiṃ prasādayati | bhuktavatā sroto viśuddhiṃ
                        laghutvaṃ cāpādayati | charditavatā srotovilagnaṃ śleṣmāṇam apohya
                        bhaktacchaṃdaṃ kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahatya
                        cittaikāgryaṃ janayati | sāyaṃ sukhanidrāprabodham āpādayatīti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.53</label>
                        <caesura/>
                         īṣad ucchiṃghaṇāt sneho yadā vaktum prapadyate |
                        <caesura/>
                         naste niśiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.54</label>
                        <caesura/>
                         tena rogāḥ praśāmyanti narāṇām ūrdhvajatrujāḥ |
                        <caesura/>
                         indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.55</label>
                        <caesura/>
                         hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balaṃ |
                        <caesura/>
                         valīpalitakhālityavyaṃgānāñ cāpy asambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.56</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ kaphe ca vāte ca kevalaṃ pavane vasāṃ |
                        <caesura/>
                         dadyān nastaḥ sadā pitte sarpirmajjāsamārute || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.57</label>
                        <caesura/>
                         caturvidhasya snehasya vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ viśiṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.44</label>
                        <caesura/>
                         avapīḍan tu śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo
                        dadyāc chirovirecanadravyāṇām anyatamam āsādyāvapīḍam iṣyateti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.46</label>
                        <caesura/>
                         cetovikārakrimiviṣād iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.44a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.44a</label>
                        <caesura/>
                         śarkarekṣurasakṣīrā ghṛtamāṃsarasāṃ pṛthak kṣīṇānāṃ nastato dadyādd
                        raktapittagadeṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.58</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ param pravakṣyāmi kavaḍagrahaṇe vidhiṃ |
                        <caesura/>
                         caturdhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.59</label>
                        <caesura/>
                         sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamblalavaṇai
                        rūkṣaiḥ saṃśodhaṇaḥ kaphe | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.60</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.61</label>
                        <caesura/>
                         tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkam āloḍya
                        tailamūtrakṣārasurāśuktamadhūnām anyatamena salavaṇam abhiprataptam
                        upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.62</label>
                        <caesura/>
                         sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sā kavalaḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.63</label>
                        <caesura/>
                         tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena yāvad
                        doṣapratipūrṇṇagalakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplavaś ca bhavati tadā
                        vimoktavyaḥ | punaś cānyo grahītavyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.64</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmblasambhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         kasāyoṣṇodakābhyāñ ca kavaḍā doṣato hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.65</label>
                        <caesura/>
                         vyādher apacayas tuṣṭir viṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
                        <caesura/>
                         indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.66</label>
                        <caesura/>
                         hīne jāḍyakaphotkleśā varasajñānam eva ca |
                        <caesura/>
                         atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.67</label>
                        <caesura/>
                         śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         tilāṃ nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.68</label>
                        <caesura/>
                         sakṣaudro dagdhavarktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kavalasya samāsena vidhir eṣaḥ prakīrttitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.69</label>
                        <caesura/>
                         vibhajya bheṣajaṃ budhyā kurvīta pratisāraṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇañ ceti caturvidhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.70</label>
                        <caesura/>
                         aṅgulyagrapraṇītan tu yathāsvam mukharogiṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         tasya yogam ayogañ ca kavaloktaṃ vibhāvayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.71</label>
                        <caesura/>
                         bhojayet cānabhiṣyandi doṣaghnam aśanaṃ naram iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.trailer0"> || ci 40 || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.72</label>
                        <caesura/>
                         snehaḥ svedo vamanaṃ virekaṃ vyāpadaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         netre pramāṇa vyāpac cānuvāsanasahottaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.73</label>
                        <caesura/>
                         nirūhottarapīḍā ca dhūmanastena vai daśa || ❈ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.trailer1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.40.74</label>
                        <caesura/>
                         yad uktañ catvāriṃśac cikitsitānīti tat sarvaṃ samāptam iti || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.trailer2"/>
                </div>

            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
