<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Transcription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas
                    21-40</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <region>[region]</region>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>National Archives of Nepal</institution>
                        <repository>http://narchives.gov.np/</repository>
                        <idno>5-333</idno>
                        <idno type="siglum">H</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>
                            <p>In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2
                                SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92
                                SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137
                                SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58
                                SS.4.1.80 SS.4.1.84</p>
                        </summary>

                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false ' for complete, 'true ' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>

                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->

                            <textLang mainLang="sa-Newa">[Sanskrit in Nepalese
                                script|]</textLang>

                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                        </msItem>
                    </msContents>

                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
                            <supportDesc material="palm-leaf">
                                <!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. -->
                                <!-- the following <foliation> tags are examples -->
                            </supportDesc>

                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished|</scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>

                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepala" when="0663">Nepala Saṃvat 663
                                (1465 CE)|</origDate>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                            <origPlace xml:lang="en">[place of production]</origPlace>
                        </origin>

                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2021-11-11" who="Dominik Wujastyk"> Started the file. </change>
            <change when="2021-05-11" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.01</change>
            <change when="2021-09-14" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.02</change>
            <change when="2021-09-22" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.39</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in
                4.39</change>
            <change when="2021-10-28" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.40</change>
            <change when="2021-11-25" who="Deepro Chakraborty">some corrections made in
                4.40</change>
            <change when="2021-12-18" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.19</change>
            <change when="2021-12-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.24</change>
            <change when="2021-12-30" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.20</change>
            <change when="2022-01-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.26</change>
            <change when="2022-01-09" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.29</change>
            <change when="2022-01-16" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.21</change>
            <change when="2022-01-19" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.30</change>
            <change when="2022-02-22" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.25</change>
            <change when="2022-02-24" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.27</change>
            <change when="2022-03-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.31</change>
            <change when="2022-03-14" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.32</change>
            <change when="2022-03-17" who="Dominik Wujastyk">Added the scriptNote for
                script-ba-va (ba/va equivalence)</change>
            <change when="2022-03-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.33</change>
            <change when="2022-04-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.34</change>
            <change when="2022-04-12" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.35</change>
            <change when="2022-04-21" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.36</change>
            <change when="2022-04-30" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.23</change>
            <change when="2022-05-15" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.37</change>
            <change when="2022-06-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.38</change>
            <change when="2023-03-18" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.07</change>
            <change when="2023-03-19" who="Paras Mehta">Added transcription of
                4.09</change>
            <change when="2023-03-23" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.08</change>
            <change when="2023-03-29" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.05</change>
            <change when="2023-04-01" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.03</change>
            <change when="2023-04-06" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.16</change>
            <change when="2023-04-09" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.15</change>
            <change when="2023-04-19" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.18</change>
            <change when="2023-04-19" who="Jane Allred">Added transcription of
                4.12</change>
            <change when="2023-04-27" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.14</change>
            <change when="2023-11-14" who="Dominik Wujastyk">split the file from adhyāyas
                1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations.</change>
            <change when="2023-11-14" who="Madhusudan Rimal">Added transcription of
                4.28</change>

            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage
                tags so that these passages do not show up in the edition as being present
                but empty.</change>

            <change when="2025-04-16" who="Dominik Wujastyk">Removed the "add inline" tags
                which are the wrong way to indicate that there's something in this MS that
                isn't in the vulgate. The right way is to not mark such passages at all.
                The collation process will show them in the apparatus.</change>
            <change when="2025-04-16" who="Dominik Wujastyk">Sorted out the tags for
                milestones and made pb facs numbers point to the MS scan images. </change>
                			       <change when="2026-04-25" who="Dominik Wujastyk">Completed adding page-begin pb elements
                with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="4" type="sthāna">

                <div n="21" type="adhyāya">

                    <pb facs="267" n="263v (upper image), line 4"/>


                    <l xml:id="SS.4.21.1"> athātaḥ śūkadoṣacikitsi<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>tam vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.4.21.3"> vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacū<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>rṇṇayet |
                        <caesura/>
                         kaṣāyeṣv eva kurvvīta <metamark function="yati">,</metamark>
                        tailañ ca vraṇa||| ||ropaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.4"> aṣṭhīlikāṃ jalau<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="6"/>kābhi<del rend="crossed out">ḥ</del>r grāhayed bahuśo
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         tathā cānupaśāmyantīṅ kaphagranthivad uddharet || <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.21.5">
                        <pb n="264r" facs="267"/><lb n="1"/>svedayed grathitāṃ śaśvan
                        nāḍīṃ svedena buddhimān |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇair upanāhaiś ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        susvinnair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.6"> kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ <metamark
                            function="yati">,</metamark> cchindyāc chodhya ca ropayet | <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>tailena lodhratriphalā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>tindukāmrakṛtena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.7"> jalāyukā<cb/>bhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca
                        |
                        <caesura/>
                         kaṣāyais teṣu siddhañ ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        tailaṃ ropaṇam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.8"> balātai<lb n="3"/>lena siddhena mṛditam
                        pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarppiḥ snigdhaiś ca <cb/>madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.9"> sammūḍhapiṭakāṃ kṣiprañ jalaukābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         bhitvā <lb n="4"/>paryāgatāñ cāpi <metamark function="yati"
                            >,</metamark> lepayen madhusarppiṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.10"> avamanthe gate <cb/>pākaṃ <metamark
                            function="yati">,</metamark> bhinne tailam vidhīyate |
                        <caesura/>
                         dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.11"> kriyām puṣka<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="5"/>rikāyāṃ tu <metamark function="yati">,</metamark> śītāṃ
                        sarvvām prayojayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.12"> sparśahāryāṃ hare<cb/>d raktaṃ <metamark
                            function="yati">,</metamark> madhuraiḥ pradihed api ||
                        <caesura/>
                         kṣīrekṣurasasarppirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.13"> uttamākhyāṃ <lb n="6"/>tu piṭakām
                        baḍisenoddhared bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.14"> rasakriyā vidhātavyā <metamark function="yati"
                            >,</metamark> likhite śatapo<add place="below">śa</add>nake ||
                        <caesura/>
                         pṛthak parṇṇyādisiddhañ ca <metamark function="yati">,</metamark>
                            de<pb n="264v" facs="268"/><lb n="1"/>yaṃ tailam anantaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.15"> kriyām prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya
                        visarppavat ||
                        <caesura/>
                         raktavidradhivac cāpi <metamark function="yati">,</metamark>
                        kriyāṃ śoṇitaje 'rbbude | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.16"> kaṣāyakalkasarppīṃṣi tailacūrṇṇarasa<lb n="2"
                        />kriyāṃ ||
                        <caesura/>
                         śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.17">
                        <cb/>hitañ ca sarppiṣaḥ pānaṃ <metamark function="yati"
                            >,</metamark> pathyañ cāpi virecanaṃ ||
                        <caesura/>
                         hitaḥ śoṇitamokṣaś ca <metamark function="yati">,</metamark> yac
                        cāpi la<lb n="3"/>ghu bhojanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.18"> arbbudam māṃsapākañ ca <metamark
                            function="yati">,</metamark> vidradhin tilakāla<cb/>kaṃ ||
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya hi kurvvīta <metamark function="yati">,</metamark>
                        bhiṣak teṣām pratikriyām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.trailer"> cikitsā 21 || ||</l>

                    <milestone n="264v3" unit="folio"/>
                </div>
                <div n="22" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3242 fol 264" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.1">athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.22.3">catu<cb/>rvvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena vā
                        |
                        <caesura/>
                         vātike 'bhyañjanaṃ kāryan nāḍīsvedam tathāpi ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.4"><lb n="4"/>oṣṭhaprakope bhiṣajā
                        sālvaṇañcopanāhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mastiṣke<cb/> caiva nasye <add place="below-margin">ca</add>
                        tailam vātaharaiḥ śritaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.5">śrīveṣṭakaṃ sarjjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
                        <caesura/>
                         yaṣṭima<lb n="6"/>dhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.6">pittaraktābhighātotthaṃ jalaukābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivac cāpi kriyāṅ kuryād aśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.7">śirovirecanaṃ dhū<pb n="265r" facs="268"/>maṃ
                        svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         hṛtarakte prayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.8">trikaṭuṃ svarjjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktama vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.9">me<lb n="2"/>doje svedite bhinne śoṇite jvalano
                        hitaḥ |
                        <caesura/>
                         priyaṅgulodhra<cb/>triphalā sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.10">etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karmmakīrttitaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         dantamūlaga<lb n="3"/>tānān tu rogānāṅ karmma ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.11">śītāde hṛtaraktasya toye<cb/> nāgarasarṣapān |
                        <caesura/>
                         niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.12">priyaṅgavaś ca mustāś ca tri<lb n="4"/>phalā ca
                        pralepanaṃ |
                        <caesura/>
                         nasyañ ca siddhin triphalā madhukotpala<cb/>padmakaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.13">dantapuppuṭake kāryan taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudram pratisā<lb n="5"/>raṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.14">śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhañ ca bhojanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vi<cb/>srāvite dantaveṣṭe vraṇan tu pratisārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.15">lodhrapatraṅgamadhukalākṣācūrṇṇair
                        mmadhūttaraiḥ |
                        <caesura/>
                         gaṇḍū<lb n="6"/>ṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.16">kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarppiś ca nastataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sauśire hṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.22.18">kṣīre daśaguṇe sarppiḥ si<pb n="265v"
                            facs="269"/>ddhaṃ nasye ca pūjitaṃ |
                        <caesura/>
                         kriyāṃ paridare kuryāc chītādoktam vicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.19">saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakule hitaḥ |
                        <caesura/>
                         kākodumvarikāgojīpattrair vvisrāvayed asṛk ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.20">kṣaudra<lb n="2"/>yuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ
                        pratisārayet |
                        <caesura/>
                         pippalyaḥ sa<cb/>rṣapā svetā<del>ḥ</del> nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.21">sukhodakena saṃsṛjya kavaḍan tasya yojayet |
                        <caesura/>
                         ghṛtam madhurakai<lb n="3"/>ssiddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.22">śastreṇa dantavaidarbbha dantamū<cb/>lāni
                        śodhayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣāram prayuñjīta kriyāḥ sarvvāś ca śītalāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.23">uddhṛtyādhikadantantu ta<lb n="4"/>to 'gnim
                        avacārayet |
                        <caesura/>
                         krimidantakavaccātra vidhi kāryo<cb/> vijānatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.24">chinnādhimāṃsaṃ sakṣaudrair imaiścūrṇṇaiḥ
                        samācaret |
                        <caesura/>
                         vacātejovatīpāṭhāsvarjjikā<lb n="5"/>yāvaśūkajaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.25">kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavaḍaś cātra
                        kī<cb/>rttitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ ||
                        <caesura/>
                         śirovirekaś ca hito dhūmo vairecana<lb n="6"/>ś ca yaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26ab">sāmānyaṅ karmmanāḍīnām viśeṣaś cātra me śṛṇu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.27">yad dantam adhijāyeta nāḍīdantan tam uddharet |
                        <caesura/>
                         chitvā mānsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.28">śodhayitvā<pb n="266r" facs="269"/> dahec cāpi
                        kṣāreṇa jvalanena vā ||
                        <caesura/>
                         upekṣite tu daśane gatihanvasthi dārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.29">tasmāt samūladaśanam uddhared bhagnamasthi ca |
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>uddhṛte tūttame dante śoṇitaṃ samprasicyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30ab">raktātiyogāt pū<cb/>rvvoktā rogā ghorā
                        bhavanti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.31ab">calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.32">kaṣāyajātīmadana<lb n="2"/>kaṭukasvādukaṇṭakaiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi<cb/> yatkṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.33">tailaṃ saṃśodhane taddhi hanyād dantagatāṃ
                        gatiṃ ||
                        <caesura/>
                         kīrttitādantamūleṣu kriyā danteṣu va<lb n="4"/>kṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.34">sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarppiṣastrivṛtasya vā
                        ||
                        <caesura/>
                         ni<cb/>ryūhaś cānilaghnānān dantaharṣapramarddanāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.35">snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca
                        ||
                        <caesura/>
                        <lb n="5"/>rasārase yavāgvaś ca kṣīrasantānikā ghṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.36cd">ahinsaṃ da<cb/>ntamūlāni śarkkarām uddhared
                        bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.37">lākṣācūrṇṇair mmadhuyutais tatastam
                        pratisārayet |
                        <caesura/>
                         danta<lb n="6"/>harṣakriyāñ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.38">kapālakaḥ kṛcchratamas tatrāpyeṣā kriyā hitā |
                        <caesura/>
                         jayed visrāvaṇaiḥ svinnam acalaṅ krimidantakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.39">tathāvapīḍair vvāta<lb n="266v"/>ghnaiḥ
                        snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.40">calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
                        <caesura/>
                         tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaśerubhiḥ ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.41">tailan daśaguṇaṃ kṣīraṃ siddhaṃ nasye ca
                        pūjitaṃ |
                        <caesura/>
                         hanurmmokṣasa<cb/>muddhiṣṭāṃ kuryāc cārdditavat kriyāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.42">phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnadantadhāvanaṃ |
                        <caesura/>
                         tathāti<lb n="3"/>kaṭhinām bhakṣāṃ dantarogī vivarjjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.43">sādhyānān dantaro<cb/>gānāñ cikitsitam udāhṛtaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karmma vakṣyāmi siddhaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.44">auṣṭhaprako<lb n="4"/>pe 'nilaje yaduktam prāk
                        cikitsitaṃ ||
                        <caesura/>
                         kaṇṭakeṣv anilotthe<cb/>ṣu tatkāryam bhiṣajā bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.45">pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite ||
                        <caesura/>
                         pratisāraṇagaṇḍū<lb n="5"/>ṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.46">kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhite<cb/>ṣvasṛjaḥ
                        kṣaye ||
                        <caesura/>
                         pippalyādir mmadhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.47">gṛhṇīyāt kavalam vāpi gaura<lb n="6"
                        />sarṣapasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbavārttākukṣārayūṣaiś ca bhojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.48">upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
                        <caesura/>
                        <pb n="267r" facs="270"/>śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiś cainām upācaret
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.49">jihvāgatānāṃ karmmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśair ggṛhītvā galaśuṇḍikāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.50ab">cchedayet maṇḍalāgreṇa<lb n="2"/>jihvopari tu
                        yatsthitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.51">atyādānāt sraved raktan tannimi<cb/>ttam
                        mriyeta saḥ ||
                        <caesura/>
                         hīnacchedād bhavec chopho lālāsrāvo bhramastamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.52">tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭa<lb n="3"
                        />karmmā visāradaḥ ||
                        <caesura/>
                         galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prā<cb/>ptamidaṃ kramaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.53">maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tata<lb n="4"/>tāṃ pratisārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.54">vacām ativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṅ kaṭuka<cb/>rohiṇīṃ
                        |
                        <caesura/>
                         niḥkvāthyapicumarddañ ca kavaḍan tatra yojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.55">iṅgudīkiṇihīdantī sa<lb n="5"/>ralan devadāru
                        ca |
                        <caesura/>
                         pañcāṅgī kārayed varttim etair ggandhotta<cb/>rāṃśubhāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.56">tasyā dhūmam pibej jantur dvirahnaḥ
                        kaphanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣa<lb n="6"/>ś cāpy aśane hitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.57">tuṇḍikeryadhruṣe kūrmme saṃghāte tulupuppuṭe ||
                        <caesura/>
                         eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmmaṇi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.58">tālupāke tu karttavyaṃ vidhānam pittanā<pb
                            n="267v" facs="271"/>śanaṃ ||
                        <caesura/>
                         snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.59">kīrttitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṅ karmma
                        vakṣyate ||
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.60">charddanaṃ dhū<lb n="2"/>mrapānañ ca gaṇḍūṣo
                        nastakarmma ca ||
                        <caesura/>
                         vātikāntu gate rakte la<cb/>vaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.61">sukhoṣṇāṃ snehakavalān dhārayec cāpy
                        abhīkṣṇaśaḥ ||
                        <caesura/>
                         pattaṃgaśarkkarā<lb n="3"/>kṣaudraiḥ paittikaṃ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.62">drākṣāpharūṣakakvātho hi<cb/>tañ ca kavaḍagrahe
                        ||
                        <caesura/>
                         agāradhūmamadhukaiḥ kaphajam pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.63">svetāviḍaṅgadantīṣu tai<lb n="4"/>laṃ siddhaṃ
                        sasaindhavaṃ ||
                        <caesura/>
                         nasya karmmaṇi dātavyaṅ kavaḍañ ca ka<cb/>phocchraye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.64">pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhaye<lb n="5"/>ttuṇḍikerivat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.65">ekakālaṃ yavānnañ ca bhuñjīta
                        snigdhama<cb/>lpaśaḥ ||
                        <caesura/>
                         upajihvi<add place="below-margin">ka</add>vac cāpi sādhayed api
                        jihvikāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.66">ekavṛndantu visrāvyam vidhiṃ śodhana<lb n="6"
                        />m ācaret ||
                        <caesura/>
                         gilāyukāpi yo vyādhis tañ ca śastreṇa sādhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.67">amarmmasthaṃ susampakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         vātāt sarvvasarāṃ cūrṇṇair llavaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.68">tailaṃ<pb n="268r" facs="271"/> vātaharaiḥ
                        siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ ||
                        <caesura/>
                         tato 'smai snaihikaṃ dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.69">śālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ ||<lb
                            n="2"/>\
                        <caesura/>
                         majjāno gugguludhyāmamānsīkālānuśārivā |
                        <caesura/>
                         śrīsarjjarasa<cb/>śaileya madhūcchiṣṭāni cāharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.70">tat sarvvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya
                        yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṭuṇṭūkavṛttā<lb n="3"/>t sakṣaudrāt matimān tena lepayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.71">eṣa sarvvasare dhūmaḥ
                        praśa<cb/>stasnaihikottamaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaghno mārutaghnaś ca mukharogavināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.72">pittātmake sarvvasare śuddhakāya<lb n="4"/>sya
                        dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmmadhuraśītala<cb/>ḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.73">pratisāra<add place="below-margin"
                        >ṇa</add>gaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca |
                        <caesura/>
                         kaphātmake sarvvasare kramāṅ kuryāt kaphāpahaṃ ||<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.74">pibed ativiṣām pāṭhaṃ mustāñ ca suradāru ca |
                        <caesura/>
                         rohiṇīkaṭu<cb/>kākhyāntu kuṭajasya phalāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.75">gavām mūtreṇa manujo bhāgān dharaṇasammitāṃ |
                        <caesura/>
                         eṣa sarvvāṅ ka<lb n="6"/>phakṛtāṃ rogān yogo 'pakarṣati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.76">kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ |
                        <caesura/>
                         vidadhyāt kavalām vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.77">rogāṇām mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma<pb
                            n="268v" facs="272"/>kīrttitaṃ |
                        <caesura/>
                         asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.78">auṣṭhaprakopo varjyāḥ syur
                        mmāṃsaraktatridoṣajāḥ |
                        <caesura/>
                         dantamūle<add place="above">ṣu</add> tu varjya tu
                        triliṅgagatisauṣirau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.79">danteṣu ca na<lb n="2"/> sidhyanti
                        śyāvadālanabhañjanāḥ |
                        <caesura/>
                         jihvāgateṣv alā santu tā<cb/>lavyeṣv arvvudantathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.80">svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         galaugham mānsatānañ ca śata<lb n="3"/>ghnī rohiṇīgale ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.81">asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśai<cb/>va
                        ca |
                        <caesura/>
                         teṣu cāpi kriyā vaidyaḥ pratyākhyāya samācared iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.trailer">cikitsā thaṃ dvi || ||</l>
                </div>
                <div n="23" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3247 fol 269" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.23.1">athātaḥ śophacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.23.3">tatra ṣaḍvidho<cb/>vayavasamutthaḥ śopho
                        'bhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvvasaraś ca pañcavidhaḥ |
                            tadya<lb n="5"/>thā vātapittakaphasannipātaviṣanimittaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.4">tatrāpi
                        tarppi<cb/>tasyārthamadhvagamanādatimātramabhyavaharato vā
                        piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya cātimāttramamlam upasevato
                        mṛtpaṅkaloṣṭakaṭaśarkkarānūpodakamāṃsasevino vā viruddhāhārasya
                        hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā dhātūn pradūṣayitvā śo<pb n="269r"
                            facs="272"/>phamāpādayanti akhilaśarīre |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.5">tatra
                        vātapittakaphasannipātaśvayathūnāmavayavasamutthe śophalakṣaṇāni
                        vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogād duṣṭatoyase<lb n="2"
                        />vanāt praku<add place="top-margin">pi</add>thitodakāvasekāt
                        saviṣasatvasañcūrṇṇanādvā |<cb/> saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānām
                        vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt | sa tu mṛduḥ kṣiprotthānaśca<lb
                            n="3"/>lāvalambīdāhapākaprayaś ca bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.6">doṣāḥ śvayathumūrddhaṃ hi<cb/> kurvvantayāmā<add
                            place="top-margin">sa</add>yāsritāḥ |
                        <caesura/>
                         pakvāśayasthā madhye tu varccasthānagatāstvadhaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.7">kṛtsnandehamanuprāptāḥ ku<lb n="4"/>ryuḥ
                        sarvvasarantathā |
                        <caesura/>
                         yo madhyadeśe svayathuḥ sakaṣṭaḥ sarvvaga<cb/>ś ca yaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.8">arddhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścorddham
                        parisarppati |
                        <caesura/>
                         śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurbbalyaṃ jva<lb n="5"/>ra eva ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.9">yasya cānne rucirnnāsti śvayathun tam
                        vivarjjayet ||
                        <caesura/>
                        <cb/>sāmānyato viśeṣāc ca teṣām vakṣyāmi bheṣajaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.10">tatra śophinaḥ sarvva e parihareyuḥ | amla<lb
                            n="6"/>lavaṇamadhuguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.11">tatra vātaśvayathau tṛvṛtameraṇḍatailam vā
                        māsamarddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi siddhaṃ sarppiḥ
                            pittaśvayathau<pb n="269v" facs="277"/> āragvadhādisiddhaṃ
                        tailaṃ śleṣmaśvayathau | sannipātaśvayathau snuhākṣīrapātratulyan
                        daśabhir amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī prativāyaṃ
                        sarppiḥ pācayitvā pāyayet | vi<lb n="2"/>ṣanimittasya kalpeṣu
                        pratīkāraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.12">ata ūrddhansāmānyān yogā<cb/>n vakṣyāmaḥ |
                        tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktānyudareṣu tato 'nyatamam
                        upayujyamānaṃ śvayathūn u<lb n="3"/> pahanti | mūtravarttikriyām
                        vā seveta | navāyasam vāharaha<cb/>rmmadhunā |
                        viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānām vā
                        dharaṇuṣṇāmbunā | tri<lb n="4"/> kaṭukakṣārayaścūrṇṇāni
                        triphalākvāthena | mūtram vā tu<cb/>lyakṣīraṃ harītakīm vā
                        tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīm vā | guggulum vā mūtreṇa |
                            varṣā<lb n="5"/> bhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ |
                        vyoṣaṃ varṣābhū<cb/>kaṣāyasiddhena vā |
                        sarppiṣāmudgastumvāmbhakṣayet ||
                            pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣā<lb n="6"/> bhūsiddham vā
                        kṣīram pibet | mahauṣadhamuruṅgīmūlasiddham vā |
                        trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddham vā |
                        varṣābhūśṛṅgaveradevadārusiddham vā |
                        tathālābuvibhītakaphalakalkam vā <pb n="270r" facs="273"/> |
                        pippalīmaricaśṛṃgaverānusiddhena mudgayuṣeṇa lavaṇenālpaṃ snehaṃ
                        bhojayet | yavagodhūmānnaṃ |
                        vṛkṣakārkkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ |
                        sarṣapasauva <lb n="2"/>rccalasaindhavaśārṅgaṣṭābhiś ca pradehaḥ
                        kāryaḥ | yathādoṣañ ca tī<cb/>kṣṇāni
                        vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau
                        ca | sirāccā<lb n="3"/>bhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet |
                        anyatrapāṇḍuśophāditi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.13"><cb/>piṣṭānnam amlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdan
                        divāsvapnam ajaṅgalañ ca |
                        <caesura/>
                         striyo guḍan telam atho gurūṇi śo<lb n="4"/>phaṃ jighānsuḥ
                        parivarjjayīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.trailer">|| cikitsāthaṃ tri<cb/> ||</l>
                </div>
                <div n="24" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3247 fol 269" unit="folio"/>


                    <!--         Missing verses

5cd, 7, 8, 9ab, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21cd, 22cd, 23ab, 24ab, 
27, 28, 37cd, 38, 43, 44ab, 45cd, 46, 47, 48, 49, 50ab, 53cd, 
54, 55, 56, 57, 59, 60, 61, 64ab, 74cd, 75cd, 76, 77ab, 79cd, 
99, 100, 101, 103ab, 104ab, 109cd, 120ab, 126ab, 130ab

Additions

10cd, 51(group of 5 verses), 75cd,

H

Metre Break

85cd

K

Metre Break

123
        -->

                    <l xml:id="SS.4.24.1">athāto nāgatāvādhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.3">utthāyotthāyātmavatā svasthenāroga<lb n="5"/>m
                        icchatā |
                        <caesura/>
                         yad anūṣṭheyam askannaṃ || || tat sarvvan sampravakṣya<cb/>te
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.4">tatrādito dantakāṣṭhaṃ <del>mvā</del><add
                            place="margin">dvā</add>daśāṅgulam āyataṃ |
                        <caesura/>
                         kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ<lb n="6"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.5">ayugmagranthiṃ yadi vā sakṣīrañ ca praśasyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.6">kaṣāyakaṭutiktam vā tat khādet prātar utthitaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         madhutrikaṭukā<unclear>ktam</unclear> vā gomūtreṇātibhāvitaṃ
                        |</l>





                    <l xml:id="SS.4.24.9">tad daurggandhyopadehau <add place="below"
                            >tu</add> śleṣmā<pb n="270v" facs="274"/>ṇaṃ cāpakarṣati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.10">vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca
                        ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">snigdhāṃ śuṣkāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca
                            lāghavaṃ |</add>
                        <caesura/>
                         na cātigalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.11">na khā<lb n="2"/>det mukhaśoṣī tu
                        śvāsahikkāvamīṣu ca |
                        <caesura/>
                         durvvalojīrṇṇa<cb/>bhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.12">śirorujārttas tṛṣitaḥ <add place="top-margin"
                            >śrāntayā</add>śrānta pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         ardditī ka<lb n="3"/>rṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.13">jihvānirllekhanaṃ rau<cb/> pyaṃ sauvarṇṇam
                        vārkṣam eva ca |
                        <caesura/>
                         tanmalāpaharaṃ śa<add place="top-margin">na</add>staṃ
                        mṛduślakṣṇaṃ daśāṅgulaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.14">mukhavairasya vaigandhya<lb n="4"
                        />śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣa<cb/>dhāraṇaṃ ||</l>













                    <l xml:id="SS.4.24.21">tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.22">mukhavaiṣadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakāra<lb
                            n="5"/>kaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.23">pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca
                        mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.24">rūkṣadu<cb/>rvvalama<unclear>rtyā</unclear>nāṃ
                        mahitañcāsyaśoṣiṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.25">keśabhūmigatān rogān śirobhyaṅgopakarṣati |
                        <caesura/>
                         keśānāṃ<lb n="6"/> mṛdutā snigdhaṃ dṛ<add place="below"
                            >ru</add><unclear>kpra</unclear>śāntiṅ karoti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.26">karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaścendriyāṇāṃ dalebhyaṅgas tu mūrddhni tu ||</l>






                    <l xml:id="SS.4.24.29">keśaprasādhanī keśyā rajojantu<pb n="271r"
                            facs="274"/>malāpahā |
                        <caesura/>
                         hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.30">abhyaṅgo mārddavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.31">sekaḥ śramaghno 'nilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣatāgnidagdhābhihatavi<cb/>ghṛṣṭānāṃ rujāpahāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.32">siktasyābhipravarddhante yathā puṣpoṅkarastaroḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tathā dhāturvivṛddhirhi<lb n="3"/>snehasiktasya jāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.33">śirāmukhair llomakūpair ddhamanībhiḥ<cb/>ś ca
                        tarppayan |
                        <caesura/>
                         śarīre valam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.34">tatra prakṛtisātmyart tu deśa<lb n="4"
                        />doṣavikāravit |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtam vā matimān yuṃjyādabhyaṅga<cb/>sekayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.35">kevalaṃ tvāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
                        <caesura/>
                         taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo<lb n="5"/> kadācana ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.36">tathā virikto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |<cb/>
                        <caesura/>
                         pūrvvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.37">śeṣāṇān tadahaḥ proktastvagnisā<add
                            place="below-margin">dā</add>dayo gatā<lb n="6"/>ḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.39">kānti śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā ||
                        <caesura/>
                         mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.40">śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ ||
                        <caesura/>
                         ārogyaṃ cāpi paramaṃ<pb n="271v" facs="275"/>vyāyāmenopajāyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.41">na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         na ca vyāyāminaṃ marttyaṃ marddayanttyarayo valāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.42">na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati ||
                        <caesura/>
                         sthi<lb n="2"/>rī bhavanti māṃsañ ca vyāyāmābhir atasya vai |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.44">vyāyāmaṅ kurvvato<cb/>nityam viruddham api
                        bhojanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.45">vidagdham api dagdham vā nirddoṣam paripacyate
                        |</l>









                    <l xml:id="SS.4.24.50">raktapittī kṛṣaḥ<lb n="3"/> śoṣī kāsī śvāsī
                        kṣatāturaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.51">bhuktavān strīṣu ca kṣīṇo<cb/> vyāyāyam
                        parivarjjayet |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vyāyāmo hi samam pathyo valināṃ
                            snigdhabhojināṃ ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">sa ca śīte vasante<lb n="4"/>ca teṣām
                            pathyatamaḥ smṛtaḥ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">sarvveṣvṛtuṣu sarvvair hi ma<add
                                place="top-margin">rtyai</add>nyair ātmahiteṣibhiḥ</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">śa<unclear>ktya</unclear>rddhanopakarttavyo
                            vyāyamo haṃnyato nyathā |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">hṛdisthānasthito vāyur yadā<lb n="5"/>nāsāṃ
                            prapadyate ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vyāyāmaṅ kurvvato jantos tac chaktyarddhasya
                            la<cb/>kṣaṇaṃ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vayovalaṃ dehavalan deśakālam athāpi ca
                            ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca<lb
                                n="6"/> vuddhimān |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ
                            ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyamasambhavāḥ |<pb
                                n="272r" facs="275"/></add>
                        <caesura/>
                         udvarttanam vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.52">sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādhakaraṃ tathā |
                        <caesura/>
                         sirāmukhaviviktatvaṃ tavkthasyāgneś ca dīpanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.53">udgharṣaṇotsādanā<lb n="2"/>bhyām bhaveyāt
                        āmasaṃśayaṃ |</l>









                    <l xml:id="SS.4.24.58">tandrāpāpmopaśamanaṃ
                        tuṣṭidaṃ<cb/>puṣṭivarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         raktaprasādanañcāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |</l>







                    <l xml:id="SS.4.24.62">tac cātisārajvaritakarṇṇa<lb n="3"
                        />śūlārdditodiṣu ||
                        <caesura/>
                         ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca<cb/> garhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.63">tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo valavarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghna<lb n="4"/>m anulepanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.64">rakṣoghnam atha caujasyaṃ saubhāgyakaram
                        utta<cb/>maṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.65">sumanomvararatnānān dhāraṇam prītivarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mukhālepād dṛḍhañcakṣuḥ pīnagaṇḍan tathā<lb n="5"/>nanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.66">kāntam avyaṅgapiḍakaṃ bhavaty amvujasannibhaṃ |
                        <caesura/>
                         pakṣma<cb/>lam viśadaṅ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.67">netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ |
                        <caesura/>
                         yaśa<lb n="6"/>syaṃ svarggyam āyuṣyan dhanadhānyābhivarddhanaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.68">gurudaivataviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛd dehadhāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.69">smṛtyāyuḥ paktitejojaḥ satvo<pb n="272v"
                            facs="276"/>tsāhābhivarddhanāḥ |
                        <caesura/>
                         pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.70">cakṣuḥ prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ
                        prītivarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         nidrākaro dehasukhañ cakṣuṣyaḥ pādarogahā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.71">pādatvaṅ mṛduka<lb n="2"/>rttā ca pādābhyaṅgaḥ
                        praśasyate |
                        <caesura/>
                         pādarogaharam vṛṣyam āyu<cb/>ṣyañ cakṣuṣe hitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.72">sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         anārogyam anāyuṣyam i<lb n="3"/>ndriyaghnam adṛṣṭikṛt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.73">pādābhyām anupānadbhyāṃ nṛṇāñ caṅkrama<cb/>ṇaṃ
                        sadā |
                        <caesura/>
                         pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjjanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.74">harṣalāghavasaubhāgyakaram utsāha<lb n="4"
                        />varddhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.75">pavitraṃ keśyam uṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">cha<cb/>tramvātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ
                            |</add></l>



                    <l xml:id="SS.4.24.77">satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivarddhanaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.78">ava<lb n="5"/>ṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnan
                        daṇḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         āsyāvarṇṇaśleṣmame<cb/>daḥ saukumāryakarī sukhā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.79">adhvāvarṇṇaśleṣamedaḥ
                        sau<unclear>ku</unclear>māryavināśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.80">yat tu caṅkramaṇannādi<lb n="6"/>dehapīḍakaram
                        bhavet ||
                        <caesura/>
                         tadāyurvvalamedhāgnipradamindriyavodhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.81">śramānilaharam vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ ||
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanantasmād viparītamatonyathā |<pb n="273r"
                            facs="276"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.82">vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |
                        <caesura/>
                         svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.83">prītinidrākaraṃ vṛṣyaṅ kaphavātaśramāpahaṃ ||
                        <caesura/>
                         samvāhanam māṃsarasaṃ tvakprasā<lb n="2"/>dakaran tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.84">pravātaṃ
                        raukṣyavaivarṇṇyastambhakṛddāhapaktinut<cb/> ||
                        <caesura/>
                         svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamato 'nyathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.85">sukham pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā ||
                        <caesura/>
                         ni<lb n="3"/>rāvātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvvadā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.86">ātapaḥ pitta<cb/>raktāgniḥ svedamūrcchā<add
                            place="top-margin">hṛṣāvahaḥ</add>kṛṣāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.87">agnir vvā<lb n="4"/>takaphastambhī
                        śītavepathunāśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         āmābhiṣyandaśama<cb/>no raktapittapradūṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.88">puṣṭivarṇṇavalotsāhamagnidīptir atandritāṃ ||
                        <caesura/>
                         karoti dhātusāmyañ ca nidrākālaniṣevitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.89">tatrādito nīcanakharomnā śucivā<cb/>sasā
                        laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā
                            kālahitamitamadhurapūrvvābhibhā<lb n="6"/>ṣiṇā vandhubhūtena
                        bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ |
                        tadapi na rātrau | na
                            keśāsśikakaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānava<pb
                            n="273v" facs="277"/>libhūmiṣu | na
                        viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.90">na rājadviṣṭapuruṣapaiśūnyānṛtāni vadet |
                        devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādām̐ś ca | na
                            narendradviṣṭonmattapati<lb n="2"/>ta<unclear>kṣuc ca
                            bhī</unclear> tān upāsīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.91"
                        >vṛkṣaparvvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭa<cb/>vājikuñjarārohaṇāni
                        pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca
                            |<lb n="3"/> bhinnā śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca |
                            grāma<cb/>ghātakalahaśastrasannipātāgni<unclear>sambhramavyāḍa</unclear>sarīsṛpaśṛṅgikaṣāṃś
                        ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.92">nāgnivrāhmaṇaprekṣādampa<lb n="4"/>tyor
                        antareṇātīyāt | na śavamanuyāyāt | devagovrāhmaṇaṃ<cb/>
                        caityadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyān nākrāmet | nāstaṃ
                        gacchantam udyantam ādityam paśyet | <lb n="5"/> gān dhayantīm
                        parasyaṃ vā cayantīm parasyai nācakṣīta |
                        nolkāpātā<cb/>tpātendradhanūṃṣi vā | nāgnim mukhenopadhamet | nāpo
                        bhūmim vā pāṇipādenābhihanyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.93">na vegāndhā<lb/>rayet | na
                        vahirvbhāgāgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān
                        utsṛjet | na vāyvagnisalilasomārkkagogurūnpratimukham vā</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.94">na bhūmim vilikhet | nāsaṃ<pb n="274r"
                            facs="277"/>vṛtamukhaḥ sadasi svāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna
                        sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau
                        kuryāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.95">na vā
                            karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇī<lb n="2"/>yāt | na
                        vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakha<cb/> vāditraḥ
                        kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnābhihanyāt | chindyād bhindyād vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.96"><del>nātipravāvā</del><lb n="3"
                        />nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrā'gnimupāsīta |
                        no<cb/>tkaṭukāsanālpāsanānyadhyāsīt | na grīvām viṣamaṃ haret | na
                        viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seve<lb n="4"/>d vased bhuñjīta vā | na
                        pratatam udīkṣeta | viśeṣājjotirbhāska<cb/>rasūṣmavalabhrāntāni |
                        na bhāraṃ śirasā <add place="top-margin">vahe</add>bhavet | na ca
                            svapnaprajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkrama<lb n="5"
                        />nayānavāhanapradhāvanalaṃghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāya<cb/>
                        vyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.97">ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam
                            anucita<lb n="6"/>m apy āseveta kramaśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.98">nāvākchirā śayīta | na bhinnapātre bhuñjīta |
                        nāñjalipuṭenāpaḥ pivet |
                        kālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāravaidyapratyavekṣitam aśnīyāt
                        | grāma<pb n="274v" facs="287"/>gaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni
                        pariharet | śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhaśavdasparśamānasāni
                        anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālo<lb
                            n="2"/>pahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta |
                        mūtroccārapī<cb/>ḍito vā | na saṃdhyayor nnāpāśrito
                        nātikālahīnamatimātraṃ veti ||</l>







                    <l xml:id="SS.4.24.102">yasmin yasmin ṛtau ye ye do<lb n="3"/>ṣāḥ
                        kupyanti dehināṃ |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijā<cb/>natā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.103">varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakam pivet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.104">uṣṇaṃ himaṃ vasante ca sīdhvariṣṭau pive<lb
                            n="4"/>nnaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.105">śritaśītam payogriṣme prāvṛṭkāle rasam pivet |
                        <caesura/>
                         yū<cb/>ṣam varṣati tasyānte prapivec chītalañ jalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.106">svastha eva mato nyas tu doṣāhāraga<add
                            place="below-margin">tānugaḥ</add>dāturāḥ |<lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.107">pived agnivi<cb/>vṛddhyarthan na ca vegān
                        vidhārayet |
                        <caesura/>
                         agnidīptir alan nṛṇāṃ rogāṇāṃ <unclear>sra</unclear>manam prati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.108">prāvṛcchara<lb n="6"/>dvasanteṣu samyak
                        snehādim ācaret |
                        <caesura/>
                         kaphe praccharddanam pitte vireko vastir īraṇe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.109">śasyate triṣva<unclear>pi</unclear>hito
                        vyāyāmo doṣanāśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.110">utsarggamaithunāhāraśodha<pb n="275r"
                            facs="278"/>ne syāt tu tanmanā ||
                        <caesura/>
                         necchet pratibhayāṃ prāptum pīḍāśārīramānasīṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.111">atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān
                        ||
                        <caesura/>
                         śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāsyāti pāṇḍutā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.112">ati<lb n="2"/>vyavāyājjāyante rogāś
                        cākṣepakādayaḥ |
                        <caesura/>
                         āyuṣmanto mandaja<cb/>rā āyurvvarṇṇavalādhikāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.113">sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu
                        saṃsthitāḥ ||
                        <caesura/>
                         tribhis tribhir ahobhi<lb n="3"/>s tu seveta pramadānnaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.114">sarvveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣā<cb/>d
                        vrajed budhaḥ ||
                        <caesura/>
                         rajasvarāmakāmāñ ca malinām aprajām api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.115">varṇṇavṛddhām vayovṛddhān tathā
                            vyādhiprapīḍi<lb n="4"/>tāṃ ||
                        <caesura/>
                         hīnāṅgīṃ garvbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.116">sago<cb/>trāṃ gurupatnīñ ca tathā pravrajitām
                        api ||
                        <caesura/>
                         sandhyayoḥ sarvvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.117">gosa<lb n="5"/>rgge cārddharātre ca tathā
                        madhyandine 'pi ca ||
                        <caesura/>
                         lajjāsamāvahe deśe<cb/>vivṛteśuddha eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.118">kṣudhito vyādhitaś caiva kṣuvdhacittaś ca
                        mānavaḥ ||
                        <caesura/>
                         prāptamūtrapurīṣaś ca pi<lb n="6"/>pāsīdūūrvvalas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.119">tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         duṣṭayonau visarggañ ca valavānapi varjjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.120">sthitānuttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.121">krīḍayā<pb n="275v" facs="279"/>nyaś ca
                        medhāvī hitārthaṃ parivarjjayet |
                        <caesura/>
                         rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.122">dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir adharmmaś ca tato
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         liṅginīṃ gurupatnīñ ca sago<lb n="2"/>trām atha parvvasu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.123">vṛddhāñ ca saṃdhyayoś cāpi gacchato
                        jīvita<cb/>kṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         garvbhiṇyāṃ garvbhīḍā syād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.124">hīnāṅgīm malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vaṃ<lb n="3"
                        />dhyām asaṃvṛte |
                        <caesura/>
                         deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo<cb/> bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.125">kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne
                        tṛṣitovalaḥ |
                        <caesura/>
                         sthitāyāṃ hānim āpnoti śukraṃ<lb n="4"/> vāyuś ca kupyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.126">vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś
                        ca<cb/>jāyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.127">pratyūṣe cārddharātre ca vātapittaprakupyataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau<lb n="5"/> tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.128">upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ
                        kṣa<cb/>yaḥ ||
                        <caesura/>
                         uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.129">uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāsmaryās tu
                            sambha<lb n="6"/>vaḥ ||
                        <caesura/>
                         tasmāt sarvvam pariharedetallokadvayāhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.130">vayor ūpaguṇopetāṃ kulyaśīlāṃ kulānvitāṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.131">abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         seveta<pb n="276r" facs="279"/>pramadānnityaṃ vyājīkaraṇapītavān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.132">śarkkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi
                        saśarkkarāṃ |
                        <caesura/>
                         vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.133">sukhamātraṃ samāsena sa<add place="top-margin"
                            >dvṛtasyeta</add>mudvṛttasya dīritaṃ |
                        <caesura/>
                         āyurāro<cb/>gyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.trailer">|| cikitsā<unclear extent="2"
                            unit="syllables"/></l>
                </div>
                <div n="25" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3253 fol 275" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.25.1">athāto miśrikam adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.25.3">pālyāmayā<cb/>s tu visrāvyā ya uktaḥ prāṅnibodha
                        tāṃ |
                        <caesura/>
                         paripoṭas tathotpādo 'vamantho duḥkhavarddhanaṃ ||<lb n="4"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.4">pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gatāḥ<add
                            place="margin">sadhā</add> smṛtāḥ ||<cb/>
                        <caesura/>
                         saukumāryāc cirotsṛṣṭā sahasābhipravarddhite | </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.5">karṇṇe śopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripo<lb
                            n="5"/>ṭavān ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇo 'ruṇanibhastabdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ<cb/> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.6">gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ ||
                        <caesura/>
                         śophaḥ pālyām bhavec chyāvo dāhapākarujā<lb n="6"/>nvitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.7">rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         karṇṇaṃ valād varddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.8">sakapham prāpya kurute śophaṃ stabdhamavedanaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         sova<pb n="276v" facs="280"/>manthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ
                        kaphavātajaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.9">varddhamāne tu durvviddhaḥ kaṇḍūdāharujānvitaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.10">kaphāsṛkkrimayaḥ kru<lb n="2"/>ddhāḥ
                            sarṣapā<add place="margin">bhā</add>vicāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ ka<cb/>ṇḍūdāharajānvitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.11">kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ savisarpānvitas tanuḥ ||
                        <caesura/>
                         lihet saṣaṣkuliṃ<lb n="3"/>pālim parilehīti sa smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.12">pālyāmayā hy amī ghorā<cb/> narasyāpratikāraṇaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         mithyāhāravihārasya pāliṃ hisyurupekṣitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.13">tasmād āśubhi<lb n="4"/>ṣak teṣu
                        snehādikramamācaret ||
                        <caesura/>
                         tathābhyaṅgaparīṣeka<cb/>pradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.14">sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanam prati
                        ||
                        <caesura/>
                         kharamañjariya<lb n="5"/>ṣṭyāhvā saindhavāmaradārubhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.15">supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca<cb/>
                        mūlakāvalgujāphalaiḥ ||
                        <caesura/>
                         sarppistailaṃṃ vasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.16">sakṣīrāṇyatha taiḥ<lb n="6"/>pālim pradihyāt
                        paripoṭake |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvā śārivotpalapadmakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.17">salodhraiḥ sakadamvaiś ca
                        valājamvvāmrapallavaiḥ ||<pb facs="280" n="277r"/>
                        <caesura/>
                         siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.18">tālapatryaśvagandhābhyāṃ
                        saindhavāvalgujāphalaiḥ ||
                        <caesura/>
                         tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.19">saralā lāṅgalī<lb n="2"/>bhyāñ ca
                        hitamutmanthanāśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         athāśmantakajamvvāmra<cb/> patrakvāthaniṣevitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.20">prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇair durggandhane pāliṃ<lb n="3"/> tailāktāmavacūrṇṇayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.21">cūrṇṇairvviḍaṅgalākṣābhyān taila<cb/>m
                        pakvāvacārayet ||
                        <caesura/>
                         svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.22">kṛṣṇairvviḍaṅgair atha<lb n="4"/>vā
                        parattrīmūtrapeṣimaiḥ ||
                        <caesura/>
                         karañjaiṅgudivījair vvā ku<cb/>ṭajāragvadhāyutaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.23">sarvvair vā sārṣapan tailaṃ siddhaṃ
                        maricasaṃyutaiḥ ||
                        <caesura/>
                         sanimvapattrairabhyaṅge ma<lb n="5"/>dhūcchiṣṭānvito hitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.24">vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvī<cb/>ṣu kaṭhināsu ca
                        ||
                        <caesura/>
                         puṣṭyartham mārddavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.25">lopākānūpajāmajjāvasā<lb n="6"/>tailaṃ navaṃ
                        ghṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         daśakṣīram pacet samyagbhāvāpya madhuraṅgaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.26">apāmārggāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |<pb n="277v"
                            facs="281"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.27">tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnāmabhimardditāṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         etena pālyo varddhante nirujā nirupadravā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.28">mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante
                        bhūṣaṇakṣamāḥ ||
                        <caesura/>
                         nīlīpa<lb n="2"/>traṃ bhṛṅgarajo 'rjjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ
                        sāhacarañ ca puṣpaṃ |<cb/>
                        <caesura/>
                         śyāmāpuṣpaṅkṛṣṇapiṇḍītakañ ca śūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvadeva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.29">tāvān deyaḥ karddamaḥ paṅkaṣaṇḍā<lb n="3"/>t
                        pakvañcaitat sthāpayel lohakumbhyāṃ |
                        <caesura/>
                         paced etat tilatailena<cb/> sārddhan datvā kvāthan
                        triphalāmārkkavābhyāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.30">māsādūrddham mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat
                            palitaṃ<lb n="4"/> snigdhanīlaṃ |
                        <caesura/>
                         jamvūpuṣpaṃ kāśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ<cb/>triphalā karddamañ
                        ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.31">dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau
                        nīlāstilāsrotrajañcotpalañ ca |
                        <caesura/>
                         āyaścū<lb n="5"/>rṇṇaṃ cūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkkavo
                        modayantī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.32">kā<cb/>sīsamagryaṃ sāraś cāsanasya
                        varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍuṃ |
                        <caesura/>
                         bhāgānetān kārṣikān pīṣayi<lb n="6"/>tvā sārodakenāsanasyaiva
                        vidvān ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.25.33">kalkāne etān sapta<add
                            place="below">suhyā</add>saptāḍhakeṣu sārodakasyākṣatailasya
                        bhāgaṃ |
                        <caesura/>
                         datvā samyag vipacellohapātre sthitampūrvvaṃ lohapātre daśāvahaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.34"><pb n="278r" facs="281"/>mṛdupākaṃ sādhitaṃ
                        cāvatārya nyaset pātre vījake vāyase vā |
                        <caesura/>
                         naraḥ śuddho nasyam etat prayuñjet yathā vatsyāt saṃyato
                        māsamekaṃ ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.25.35">bhavec ca nityaṃ
                        kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ<lb n="2"/>māsayūṣeṇa cāpi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.36">māsādūrddhvan tasya keśā bhavanti
                        yāva<cb/>jjīvam mṛduvat svañjanābhaṃ ||
                        <caesura/>
                         bhavanty ete nendralupte ca keśā jarā cainaṃ sahasā nābhyupaiti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.37">balaṃ<lb n="3"/>parañcendriyāṇāṃ labheta
                        sañjāyante nirvvalīkaṃ ca vaktraṃ<cb/> ||
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñe deyaṃ kṛṣṇatailam pradhānaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.38">manaḥśilāharitālaṃ haridre<lb n="4"/>
                        lākṣālodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
                        <caesura/>
                         surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭha<cb/>kalkāḥ sapataṅgārocanā kuṅkumañ ca
                        ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.25.39">suvarṇṇāhvāpāṇḍupatram
                        vaṭasya kāleyakam padmakam padma<lb n="5"/>madhyaṃ |
                        <caesura/>
                         kūcandanam pāratañ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaś ca sa<cb/>rvva</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.40">vasāmajjā || madhūcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ
                        kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
                        <caesura/>
                         etat sarvvam pakvam ekadhya<lb n="6"/>tas tu mukhābhyaṅge sarpir
                        uktapradhānaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.41">hanyād vyaṅgā nīlikāñ ca pravṛddhāṃ vaktre
                        jātāḥ piṭakāyāś ca kāścit |
                        <caesura/>
                         padmākāran nirvvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍam
                        manojñaṃ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.42"><pb n="278v" facs="282"/> rājñām etad yoṣitām
                        vāpi teṣāṃ kuryād e vaidyas tat samānāñ ca nityam </l>



                    <l xml:id="SS.4.25.trailer">iti || cikitsā<unclear extent="2"
                            unit="syllables"/></l>


                </div>
                <div n="26" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3256 fol 278" unit="folio"/>

                    <!-- Missing verses

2, 6, 8, 13cd, 14, 16ab, 30cd, 31ab, 35, 36, 38,

H

Additions

34cd

K

Missing verses

27-39 (Folio 122-124 are missing.) -->

                    <l xml:id="SS.4.26.1">athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ <lb
                            n="2"/> vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.3">kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ <cb/>ḥ|
                        <caesura/>
                         sarvveṣv ṛtuṣv aharahar vvyavāyo na nivāritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.4">strīṣv akṣāryyam mṛgayatāṃ vṛddhānāñ <add
                            place="top-margin">caritaṃ satāṃ |</add> riraṃśatāṃ |<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         klīvānām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.5">vilāsi<lb n="1"/>nām arthavatāṃ
                        rūpayauvanaśālināṃ |
                        <caesura/>
                         nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyājīkaro hitāḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.7">bhojanāni <lb n="4"/> ca citrāṇi pānāni
                        vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         vācaḥ srotonugāmi<cb/>nyas tvaksukhasparśanāni ca ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.9">gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
                        <caesura/>
                         manasaś cāpratīvā<lb n="5"/>to vyājīkurvvanti mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃ<lb/>sor mmanasi kṣate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.10">dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate
                        ||
                        <caesura/>
                         annair a<unclear>mtvo</unclear>ṣṇalavaṇair atimā<lb n="6"
                        />tropasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.11">saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyan tad aparaṃ
                        smṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.12">dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ ||
                        <caesura/>
                         meḍhraroge<pb n="279r" facs="282"/>ṇa mahatā marmmachedena vā
                        punaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.13">klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ
                        puṃstvopaghātajaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.15">asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmmacchedāc ca yad
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro<lb n="2"/> vidhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.16">tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāñ cūrṇṇam eva ca
                        |<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.26.17">rasair ikṣurasair vvāpi mardditaṃ
                        saindhavānvitaṃ ||
                        <caesura/>
                         varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikam pacet <lb n="3"/>|</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.18">tām bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim
                        aṅganāṃ ||
                        <caesura/>
                         vastrāṇḍa<cb/>siddhaṃ payasi bhāvitā na sakṛttilāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.19">śiśumāravasāpakva tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāḥ
                            ||<lb n="4"/>
                        <caesura/>
                         yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatam apūrvvavat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.20">pippa<cb/>līlavaṇopetau vastāṇḍau kṣīrasarppiṣi
                        |
                        <caesura/>
                         sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ<lb n="5"/>
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.21">māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
                        <caesura/>
                         cū<cb/>rṇṇabhāgaiḥ samastais tu ghṛte pūpalikām pacet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.22">tām bhakṣayitvā pītvā ca śarkkarāmadhuram pa<lb
                            n="6"/>yaḥ |
                        <caesura/>
                         naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.23">cūrṇṇam vidāryāḥ sukṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         sarppiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryo 'dhirohitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.24">evam āma<pb n="279v" facs="283"/>lakañ cūrṇṇaṃ
                        svarasenaiva bhāvitaṃ |
                        <caesura/>
                         śarkkarāmadhusarppirvbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.25">etenāśīti<add place="above">varṣāyur bhavec ca
                        </add> varṣo 'pi yute ca parihṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         pippalīlavaṇopetau vastā<lb n="2"/>ṇḍau ghṛtasādhitau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.26">śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīka<cb/>rau
                        bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         kulīrakūrmmanakrāṇām aṇḍāny evan tu bhakṣayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.27">mahiṣarṣabhavastānām pivec chu<lb n="3"/>krāṇi
                        vānaraḥ ||
                        <caesura/>
                         aśvatthaphalamūlatva<unclear>ṅ chu</unclear>ṅgasiddham pa<cb/>yo
                        pi vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.28">pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         vidārīmūlakalkan tu sritena<lb n="4"/> payasā naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.29">udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇā<cb/>yate
                        ||
                        <caesura/>
                         māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.30">tiṃ līḍhvānupive<unclear>t</unclear> kṣīraṃ
                        tena vyājī<lb n="5"/> bhavet naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.31">nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛ<cb/>taṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.32">pādābhyaṅgena kurute vyājī bhūmin tu na spṛśet
                        ||
                        <caesura/>
                         yāvan na spṛśate bhūmin tāvad ga<lb n="6"/>cchen nirantaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.33">svayaṃ guptekṣurakayo rvvījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         dhāroṣṇena<add place="below">nara</add> payaḥ pītvā payasā na
                        kṣayaṃ vrajet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.34">uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇo<pb n="280r"
                            facs="283"/>ttamam ucyate ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">śatāvaryuccaṭācūrṇṇam peya<add place="above"
                                >payaḥ</add>medo sukhārthinā |</add>
                        <caesura/>
                         svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.37">gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ<lb n="2"/>
                        māṣacūrṇṇabhṛtāṅgavāṃ |
                        <caesura/>
                         yat kṣīran tat praśansanti valakā<cb/>meṣu jantuṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.39">ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyavalapradāḥ |
                        <caesura/>
                         sevyā<add place="above">viśuddhāpacita</add> viśuddhā paricita
                            de<lb n="3"/>haiḥ kālādy apekṣayeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.trailer">|| cikitsāthaṃbhra || || ||</l>
                </div>

                <div n="27" type="adhyāya">

                    <pb ana="dscn3257 fol 279" facs="283" n="280r, line 3"/>

                    <l xml:id="SS.4.27.1">athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.27.3">pūrvve vayasi<lb n="4"/> madhye vā manuṣyasya
                        rasāyanaṃ |
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājña<cb/>ḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.4">aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
                        <caesura/>
                         na bhāti vāsa<lb n="5"/>si kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.5">śarīrasyopaghātā<cb/>ya doṣajā mānasās tathā |
                        <caesura/>
                         upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.6">śītodakam pa<lb n="6"/>yaḥ kṣaudraṃ
                        ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
                        <caesura/>
                         triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.7">tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya
                        yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathāvalaṃ śī<pb n="280v" facs="284"
                        />tatoyena upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | aharahar mmāsan tad
                        eva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā
                        madhusaṃyuktaṃ | madhvāmalakarasābhyām vā |<lb n="2"/>
                        guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañcaprayogā bhavanti | jīrṇṇe
                        mu<cb/>dgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃ<add place="margin">ntam odanam
                            aśnīyāditi </add>ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu
                        durnnāmānaḥ kṣayaṃ yānti<lb n="3"/>krimayaścopaśāmyanti |
                        grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati |<cb/> māsi māsi ca prayoge
                        varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhirvbhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.8">viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ pi<lb n="4"
                        />ṣṭapavanapiṣṭavadusvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam avatārya<cb/>
                        dṛśadi prapiṣṭamāyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā |
                        bhasmarāśau prāvṛṣya<unclear>bhya</unclear>tarataś ca catu<lb
                            n="5"/> ro māsānnidadhyāt | varṣāvyavāye
                        coddhṛtyopasaṃskṛtaśarī<cb/>raḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā
                        prātaḥ prātaryathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛta<lb
                            n="6"/>m odanam aśnīyāt | pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya
                        māsādūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tān
                        anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikā<pb
                            n="281r" facs="284"/>s tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet |
                        caturthe dantanakharomāṇyavasīryante | pañcame praśasta
                        guṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañcādityaprakāśam vapuradhigacchati
                        | dū<lb n="2"/>rācchravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī
                        cāpohya sa<cb/>tvamadhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo
                        vṛṣabhavalo 'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣa<lb n="3"
                        />śatānyāyuravāpnoti | tasyānutailamabhyaṅgārthe |
                        kaṣāya<cb/>mājakarṇṇamutsādanārthe | sauśīraṃ kū<add
                            place="margin"><unclear>nū</unclear></add>podakaṃ snānārthe |
                        candanamanulepanārthe | bhallāta<lb n="4"/>taka vidhānavadupayogaḥ
                        parihāraś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.9">kāśmarīṇānni<cb/>ṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ |
                        pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi payasā śritena bhokta<lb n="5"
                        />vyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa | śoṇitapittanimi<cb/>tteṣu
                        vikāreṣveteṣām upayogaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.10">yathoktamāgāram praviśya balāmūlārddhapalam
                        palam vā pa<lb n="6"/>yasyāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana
                        ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato varṣaśatam
                        vayastiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśa<pb n="281v"
                            facs="285"/> tāvarīṇām upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām
                        udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa | śatāvarīmapyevaṃ |
                        pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ | balakā<lb
                            n="2"/>mānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ
                        śoṇitañccharddayatā<cb/>m viricyamānānāñ copadiśyante ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.11">vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām
                        madhuyuktam pa<lb n="3"/>yasāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ
                        sarppirodana ity āhā<cb/>raḥ | prayogam imam upayevamāno
                        varṣaśatam āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena
                        payovacūrṇṇāśrita¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦<cb/>śritaśītam abhimathyājyam utpādya
                        | madhuyuktam upayuñjīta | jīrṇṇe pa<lb n="6"/>yaḥ sarppirodana
                        ity āhāraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.12">cakṣuḥ kāmaḥ prāṇakāmo vā jīva<add
                            place="below">vīja</add>kasārāgnimanthamūlāni
                        kvāthairmmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati
                            citrakamūlānāmakṣa<pb n="282r" facs="285"/>mātraṃ kalkan
                        dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya
                        śītībhūtam madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuṃjīta | jīrṇṇe
                        mudgayūṣeṇā lavaṇena ghṛtavantamodanam aśnīyāt | māsamātramevam
                        anena prayogena ca<cb/> kṣuḥ sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ
                        strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati || ||<lb n="4"/></l>



                    <l xml:id="SS.4.27.trailer">¦¦¦¦cikitsā tha<unclear extent="1"
                            unit="char"/></l>

                </div>


                <div n="28" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3259fol281.jpg_lower.jpg : 3" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.28.1"> athāto me<cb/>dhāyuḥ kāmīyaṃ rasāyanam
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.4.28.3"> mehāyuḥ kāsaḥ
                            svetāvalgujaphalā<unclear/>tapa<unclear>śu</unclear>ṣkā<lb
                            n="4"/>ṇyādāya cūrṇṇāni kṛtvā guḍe || || na sāhālo<cb/>ḍya
                        senhakumbhe nidadhyāt | tataḥ saptarātrād uddhṛtya hṛtadoṣasya
                        yathāvalam piṇḍam prayacchet | <lb n="5"/> anuditasūrye uṣṇodakañ
                        cānupivet | bhallātakavidhā<cb/>navac cāgārapraveśaḥ |
                        jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhve vihimābhir adbhiḥ | pariṣiktagātraḥ
                            śālī<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>nāṃ ṣaṣṭikānām vā
                        payasā śarkkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt | evaṃ ṣaṇmāsān upayujya
                        vigatapāpmā valāyetaḥ śrutanigādī bhavati | kuṣṭharogiṇām udariṇām
                        vā kṛṣṇā<pb ana="dscn3260 fol282" facs="286" n="282v"/>ni
                        gomūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍam uditasūrya pāyayet |
                        <unclear/>pā<unclear/> cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarppiṣm antamodanam
                        aśnīyāt | evam māsam upayujya smṛtimānarogo va<lb n="2"
                        />rṣaśatāyur bhavati | eṣa evopayogaḥ ścitrakamūlānāṃ rajanyā
                        <cb/>ś ca |</l>


                    <l xml:id="SS.4.28.4"> hṛtadoṣa evāgāram praviśya
                        maṇḍūkaparṇṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā ya<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>thāvalam payasālo<unclear/>
                        pivet | tilair vvā saha bhakṣayet | payo '<cb/>nupānaṃ | jīrṇṇe
                        payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | vilvamātram vā piṇḍam
                        payasālo<unclear/> pivet | <lb n="4"/> evan daśarātram upayujya
                        medhāvī varṣaśatāyur bhavati </l>



                    <l xml:id="SS.4.28.5"> hṛta<cb/>doṣa evāgāram praviśya
                        pratisaṃsṛṣṭabhaktau vrahmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ
                            kṛtvā<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/> yathāvalam upa<add
                            place="margin-lower">yu</add>ñjīta | jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhe
                        yavāgūmala<cb/>vaṇām pivet || kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta ||
                        evaṃ saptarātram upayuṃjya vrahmavarccasvīmedhāvī <lb n="6"/>
                        bhavati | dvitīyaṃ saptarātram upayujya grantham īpsitam utpādayti
                        naṣṭaś cāsya prādur bhavati | tṛtīyam uccāritaṃ śatam apy
                        upadhārayati | evam ekaviṃśatirātram upayujya la<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><pb ana="dscn3260fol282_lower"
                            n="281r" facs="286"/>kṣ<add place="margin-upper"
                        >m</add>īrapakrāmati | śarīrāt mūrtimatī cainam vāgdevīm
                        anupraviśati | sarvvāś cainaṃ śrutayo 'vatiṣṭhete | śrutidharaḥ
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati | </l>



                    <l xml:id="SS.4.28.6"> vrahmīsvarasaprasthadvaye ghṛtapra<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="2"/>stham viḍaṅgataṇḍulānāṅ
                        kuḍavam vacābhṛ vṛtayoḥ | dvāda<cb/>śa dvādaśa ca
                        harītakyāmalakavibhītakāni kalkapiṣṭānyavāpyaikadhyaṃ sādhayitvā
                        svanuguptan ni<lb n="3"/>dadhyāt | tataḥ pūrvvavad yathāvalam
                        upayuñjīta | jīrṇṇapūrvvava<cb/>d āhāraḥ parihāraś ca |
                        etenordhvam adhaś ca krimayogacchanti | alakṣmīra apakrāmati |
                            puṣkarava<lb n="4"/>rṇṇaḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati
                        | etad eva viṣa<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>kuṣṭhaviṣamajvaram
                        apasmāronmādabhūtagraheṣu saṃśodhanam upadiśanti | </l>



                    <l xml:id="SS.4.28.7"> hṛtadoṣa evāgāram pra<lb n="5"
                            /><unclear>ni</unclear>śya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam
                        āmalakamātram abhihuta<cb/>n kṛtvā payasālo<unclear/>pivet |
                        jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upa<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>yuṃjīta | tato 'sya śrotraṃ
                        vidhiyate | dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati | trirabhyasya śrutam
                        ādhatte | caturdvādaśarātram abhyasya tatas tārkṣyan darśanam
                        utpadyate | śatāyuś ca bhava<pb ana="dscn3261fol283_upper"
                            facs="287" n="283r"/>ti | dve pale itasyā vacāyāḥ kvāthyam
                        pivet payasā pūrvvaśāśiṣaś ca samānāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.8"> vacāśatapākam vā sarppir droṇam upayñjya
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati | galagaṇḍāpacīślīpadasvara<lb n="2"
                        />rabhedāṃś cāpahanti || bhavanti || </l>





                    <l xml:id="SS.4.28.26"> pāpmānam upahantyetāḥ śri<cb/>yaṃ dadyut
                        tathaauṣadhīḥ |
                        <caesura/>
                         kuryun nāgavalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ<g
                            ref="#newa-double-comma"/> || </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.27"> satatādhyayanam vādaḥ pa<lb n="3"
                        />ratantrāvalokanaṃ |
                        <caesura/>
                         tad vidyācāryasevā ca <g ref="#newa-double-comma"/>
                        vuddhimedhākarāḥ <cb/> gaṇaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.28"> āyuṣyaṃ bhojanañ jīrṇṇe vegānāñ ca vidhāraṇaṃ
                            <g ref="#newa-double-comma"/> |
                        <caesura/>
                         vrahmacaryam ahiṃsā ca <g ref="#newa-double-comma"/> sāhasānāñ ca
                            va<lb n="4"/>rjjanam iti || || </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.trailer"> sā tha<unclear/> || || </l>



                </div>



                <div n="29" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3261 fol 283" unit="folio"/>

                    <!--          Missing verses

5cd, 26ab, 27cd, 30ab, 32ab


K

Folios 122-124 are missing. -->

                    <l xml:id="SS.4.29.1">athā<cb/>taḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ
                        rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.29.3">vrahmā yadajṛt pūrvvamamṛtaṃ so<lb n="5"
                        />masaṃjñitaṃ |
                        <caesura/>
                         jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate<cb/>||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.4">eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir
                        vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā bhidyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.5">tadya<lb n="6"/>thā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva
                        candramārajataprabhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.6">pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
                        <caesura/>
                         svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.7">gāyatryas trai<pb n="284r" facs="287"/>ṣṭubhaḥ
                            pāṃ<unclear>ktyo</unclear> jāgrataḥ sātkaras tathā ||
                        <caesura/>
                         agniṣṭomo revataś ca yaś co<unclear>ktha</unclear> iti saṃjñitaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.8">gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
                        <caesura/>
                         ete somāḥ samākhyātā vedo<lb n="2"/>ktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.9">sarvveṣām eva caiteṣāmeko vidhir upāsa<cb/>ne ||
                        <caesura/>
                         sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.10">atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopa<lb
                            n="3"/>karaṇaparicārakopetaḥ | praśaste deśe
                        trivṛtamagāraṅkā<cb/>rayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ
                        praśaste tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvaraka<lb n="4"
                            />lpenābhi<unclear>ṣṭu</unclear>tya yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ
                        | somacandraṃ<add place="top-margin"
                        >kandaṃ</add>su<cb/>varṇṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe
                        rājate pātreñjalimātraṃ tato sakṛdevopa<lb n="5"/>
                            yu<unclear>ṇjī</unclear>to nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam
                            a<unclear>psv a</unclear><add place="below-margin">stv
                        a</add>vasādya yam aniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato
                        'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamā<lb n="6"/>no viharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.11">rasāyanam pītavām̐s tu nirvvāte niyatātmanā
                        <caesura/>
                         śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.12">sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ<pb n="284v"
                            facs="288"/>kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir
                        anvāsyamānaḥ śayīta | tṛṣito vā śītodakaṃ mātrām pivet | tataḥ
                        prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ<lb n="2"/> spṛṣṭvā
                        tathaivāsīt | tasya jīrṇṇe some ccharddirutpadyate<cb/> | tataḥ
                        śoṇitāktaṅ krimivyāmiśrañ chardditavataḥ | sāyaṃ sritaśītaṃ kṣīram
                        vitaret tatas tṛ<lb n="3"/>tīye 'hani krimivyāmiśram atisāryate |
                        sa tenāti<cb/>sṛṣṭapratigrahabhuktaprabhṛbhir viśaiṣaiḥ
                        pratimuktaḥ śuddhatanurvbhavati | tataḥ sāyaṃ snā<lb n="4"/>tasya
                        pūrvvavadeva kṣīram vitaret | kṣaumavastrāstṛtāyā<cb/>ñcainaṃ
                        śayyāyāṃ śāyayīta | tataś caturthe 'hani tasya śvayathurupajāyate
                        | tataḥ sarvvāṅge<lb n="5"/>bhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tadahaś ca
                        pāṃśu śayyāyāṃ pāṃ<cb/>śubhir avakīryamāṇaḥ śayīta | tataḥ
                        sāyampūvvavadeva kṣīram vitared evaṃ pañcamaṣaṣṭha<lb n="6"/>yor
                        ddivasayor vvarteta | kevalannūbhayataḥ kālamasmai kṣīram vitaret
                        tataḥ | saptamehani nirmmāṃsatvagastibhūtaḥ | somapratigrahād
                        evocchasiti | tadahaḥ kṣī<pb n="285r" facs="288"/>kṣīreṇa
                        sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet
                        | tato 'ṣṭamehani prātareva kṣīraṣiktaścandanaparidigdhagātraḥ
                        payaḥ pītvā<lb n="2"/> pāṃśuśayyāmutsṛjya kṣaumāstṛtāyāṃ śayīta |
                        tasya māṃsā<cb/>nyāpyāyyante tvak cāvadalati | dantanakharomāṇi
                        cāsyaśīryante | tasya navama diva<lb n="3"/> sāt
                        prabhṛtyanutailamabhyaṅgaḥ | somavalkakaṣāyaḥ pari<cb/>ṣekaḥ |
                        tato 'sya daśamehanyetad eva vitaret tatosya tvaksthiratām upaiti
                        | eva mekāda<lb n="4"/> śadvādaśayor vvartteta | tatastrayodaśāt
                        prabhṛtinaiva soma<cb/>valkakaṣāyo dātavyaḥ | evamāṣoḍaśādvartteta
                        | tatas saptadaśāṣṭādaśayor ddaśayor ddantājā<lb n="5"/> yeta
                        śikhariṇaḥ snigdhāvajravaidūryasphaṭikasannikā<cb/>śāḥ sthirāḥ
                        samāḥ sahiṣṇavaḥ | tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ
                            kṣīrayavāgūmu<lb n="6"/> paseveta | yāvadāpañcaviṃśatiriti |
                        tato 'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdumubhayataḥ kālaṃ | tatosya nakhā
                        jāyante vidrumendrago<lb n="285v"/>pakataruṇāditya prakāśāḥ
                        snigdhāḥ sthirāḥ | lakṣaṇasampannāḥ keśāś ca śūkṣmā jāyante | tvak
                        ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśāḥ | urddhvañca<lb n="2"/>
                        māsāt keśān vāpayeta | vāpayitvā cośīracandanatila<cb/>kalkaiḥ
                        śiraḥ pradideta | payasā ca snehayīta | tatosyānantaraṃ
                        saptarātrāt keśā jāyante<lb n="3"/> | añjanavaidūryabhramaranibhāḥ
                        kuñcitāgrāḥ | snigdhāśira<cb/>sopabhogānāmāharttāraiḥ | tatas
                            trirātrāt<add place="top-margin">tatra śirā</add>
                        prathamaparisarānniṣkramya muhūrttaṃ sthitvā punarevā<lb n="4"
                        />ntaḥ praviśet | tato 'sya valātailamabhyaṅgo 'vacārya
                        ya<cb/>vapiṣṭamudvarttanārthe | sukhoṣṇampayaś ca pariṣekārthe |
                        kaṣāyam ājakarṇṇam utsādanārthe<lb n="5"/> | āmalakamiśrāś cāsya
                        yūṣavikalpāḥ | kṣīramadhusi<cb/>ddhañ ca kṛṣṇatilam̐<add
                            place="below-margin">taila</add> mabhihārāṇārthe | evaṃ
                        daśarātraṃ dvitīye parisare<lb n="6"/>vartteta | tatastṛtīye
                        parisare sthirīkurvvann ātmānamany addeśarātramāsīta | kiñcid
                        dātātapapavanam āseveta | punaś cāntaḥ praviśet | na cātmānam
                        ādarśe <pb n="286r" facs="289"/><sic>spu</sic> vā nirīkṣeta |
                        rūpaśālitvāt tato 'nyad addaśarātraṃ krodhādīn pariharet | eṣa
                        sarvveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu
                            vallīpratāna<unclear>kṣu</unclear>pādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ
                        | bhavanti<lb n="2"/> teṣām arthacaturthāmuṣṭayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.13">aṃśumantaṃ sauvarṇṇapātre
                        'bhiṣuyā<cb/>yāccandramasaṃ rājate | tāv upayojyāṣṭaguṇam
                        aiśvaryam avāpyaiś ānandevam paśyati | śeṣās tu tāmra<lb n="3"/>
                        maye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca | <unclear>bha</unclear>bhir
                        vvarṇṇaiḥ soma upayoktavya<cb/>ḥ | tataś caturthe māsi
                        paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇānarccayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭam
                            vrajedi<lb n="4"/>ti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.14">auṣadhīnām patiṃ somamam upayujyaivamakṣata |
                        <caesura/>
                         daśavarṣasa<cb/>hasrāṇi navān dhārayate tanuṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.15">nāgnirn na tejaṃ na viṣaṃ na śastran nāśastram
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         tasyālam āyuḥ<lb n="5"/>kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.16">bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇām pra<cb/>sūtānām
                        anekadhā |
                        <caesura/>
                         kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhigacchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.17">kṣīrodaṃ śakrasadanamu<lb n="6"/>ttarāś ca
                        kurūnapi |
                        <caesura/>
                         yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.18">kandarppa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb n="286v" facs="290"/> prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa
                        mahādyutiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.19">sāṅgopāṅgāś ca nikhilāṃ vedān vindati tatvataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṃkalpo<lb n="2"/> devavac cākhilañ jagat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.20">sarveṣām eva somānām patrāṇi daśa<cb/>pañca ca
                        |
                        <caesura/>
                         tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.21">ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāhara<add
                            place="above">ha</add>sta<lb n="3"/>thā |
                        <caesura/>
                         śuklasyāpūrṇṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.22">diva<cb/>se divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇe kṛṣṇadvayañcāpi latā bhavati kevalā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.23">aṃśumā<lb n="4"/>nājyagandhas tu
                        kandavānrajataprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         kadalyākārakandastu<cb/> muñjavānlaśunacchadaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.24">candramā rajatābhāso jale carati sarvvadā |
                        <caesura/>
                         garuḍāhṛtanāmā ca śye<lb n="5"/>nākhyau cāpi pāṇḍurau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.25">sarppanirmmokasadṛśau tau
                        vṛkṣā<cb/>grāvalamvinau |
                        <caesura/>
                         athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.26">kṣīrakandalatāvanto mantrairnnā<lb n="6"
                        />nāvidhairvvṛtā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.27">himavaty arvvude sahye mahendre malaye tathā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28">pāriyātre ca vindhye ca devasūtre hṛde tathā |
                        <caesura/>
                         uttareṇa vitastāyāḥ prabhava<unclear>tya</unclear>mahīdharāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28.add">pañca<add cert="low" place="margin"
                            >patre</add><!-- patre is written at below, don't know where to add --><pb
                            n="287r" facs="290"/>teṣām ato madhye sindhur nnāma mahāhradaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.29">haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.30">kaśmīre ca saro yantu nā<lb n="2"/>mnā
                        kṣudrakamānasaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.31">gāyatryas traiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ
                        sa<cb/>tkaras tathā |
                        <caesura/>
                         tatra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.32">na tām paśyanty adharmmiṣṭhāḥ kṛta<lb n="3"
                        />ghnāś cāpi ye narāḥ ||
                        <caesura/>
                         bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇa<cb/>s tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.trailer">||cikitsā <unclear>thaü</unclear></l>
                </div>
                <div n="30" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3264 fol 286" unit="folio"/>
                    <!--               Addition

39cd, 40.1


K

Metre Break

40.1cd-->

                    <l xml:id="SS.4.30.1">athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanam vyākhyā<lb
                            n="4"/>syāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.30.3">yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         ta<cb/>thauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.4">atha khalu saptavidhāḥ puruṣāḥ rasāyanan nopa<lb
                            n="5"/>yuñjīran || tad yathā || anātmavānalaso daridraḥ
                        pramādī vya<cb/>sanīpāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ
                        kāraṇairnna sampadyante || tad yathā || ajñānādanāraṃ<lb n="6"
                        />bhādasthiracittatvād dāridryādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.5">athauṣadhīn vakṣyāmaḥ || tatrājagarī svetakāpotī
                        gonasī kṛṣṇakapotī vārāhī cchatrāticchatrā kanyā ka<pb n="287v"
                            facs="291"/> reṇu ajā takraka ādityaparṇṇinī vrahmasuvarccalā
                        mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somavīryā
                        mahauṣadhayo vyākhyāḥ | tatra tāsāṃ somavat kri<lb n="2"
                        />yāsīstutayaḥ śāstre 'bhihitāḥ | tāsāmagāre 'bhihitānāṃ<cb/> yāḥ
                        kṣīravatyas tāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta |
                        yāstvakṣīrāmūlavatyastāsām pradeśi<lb n="3"/>nī pramāṇī triṇi
                        kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotī<cb/>
                            samūlavṛ<unclear>ttā</unclear>bhakṣayitavyā |
                        gonasyājagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhammuṣṭiṅ kāṇḍasaḥ kalpa<lb n="4"
                        />yitvā kṣīreṇa visrāvya pratisāritamabhighāritamabhihu<cb/>tañ ca
                        sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ <add place="inline">yānyāpayasā
                            sakṛdeva vrahmasuvarccalā saptarātram upa<lb n="5"/>yoktavyā |
                            bhakṣakalpena | śeṣāṇām pañca pañca<unclear>palāni</unclear>
                            kṣīrā<cb/>ḍhaka kathitā<unclear reason="faded">ni</unclear>
                            prasthevasiṣe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta |</add> somena
                        cāravihārā vyākhyātā<lb n="6"/> || kevalan tu
                        navanītamabhyaṅgārthe śeṣaṃ somavadānirggamāditi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.6">bha || yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ
                        sakṛcchrubhanigāditaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ<pb n="288r" facs="291"
                        />naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.7">aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ |
                        <caesura/>
                         caratyamoghasaṃkalpo nabhasyamvudanirggame ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.8">vrajanti pakṣiṇo yena ¦¦¦ jalalamvāś ca toyadāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         gati<lb n="2"/>stvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.9">atha vakṣyāmi vijñā<cb/>namoṣadhīnām pṛthak
                        pṛthak |
                        <caesura/>
                         maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarppābhā pañcaparṇṇinī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.10">pañcārannipramā<lb n="3"/>ṇā ca
                        vijñeyājagarīrvvudhaiḥ |
                        <caesura/>
                         niḥpatrāḥ kanakābhāsā mū<cb/>linyaṅguṣṭhasammitā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.11">sarppākārā lohitākṣī svetakāpotirucyate |
                        <caesura/>
                         dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṅ kṛṣṇamaṇḍalā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.12">dvirannipramāṇāñjānīyāṅ gonasīṅ
                        go<cb/>nasākṛtiṃ ||
                        <caesura/>
                         sakṣīrāṃ romasām mṛdvīṃ rasecekṣurasopamāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.13">evaṃ rūparasaṃ cāpi kṛṣṇakāpoti<lb n="5"
                        />mādiśet ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇasarppasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.14">ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā ||
                        <caesura/>
                         chatrāticchattrike vidyādrakṣoghnā kandasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.15">jarāmṛtyunivā<pb n="288v" facs="292"/>riṇyau
                        svetakāpotisaṃsthite ||
                        <caesura/>
                         kāntair dvādaśabhiḥ pattrair mmayūravarahopamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.16">kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhīḥ |
                        <caesura/>
                         kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpi<lb n="2"/>ṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.17">hastikarṇṇapalāsaḥ syāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
                        <caesura/>
                         ajāna<cb/>nābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.18">ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
                        <caesura/>
                         svetā vici<lb n="3"/>trā kusumā kākādani samacchadāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.19">takrakāmauṣadhīm vidyājja<cb/>rāmṛtyuvināśanīṃ
                        |
                        <caesura/>
                         mūlinīṃ pañcabhiḥ pattraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.20">ādityaparṇṇinī jñeyā sa<lb n="4"/>dād ity
                        ānuvarttinī |
                        <caesura/>
                         kanakābhā jalānteṣu sarvvataḥ parisarppati<cb/> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.21">sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarccalā ||
                        <caesura/>
                         ratnipramāṇākṣupavat pattrair dvyaṅgulasammitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.22">pu<lb n="5"/>ṣpair nnīlotpalākāraiḥ phalaiś
                        cāñjanasaprabhaiḥ ||
                        <caesura/>
                         srāvaṇī mahatī<cb/> jñeyā kanakābhā payasvinī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.23">srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇīlakṣaṇā ||
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī<lb n="6"/> ca romaśe kandasambhave |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.24">haṃsapādī ca vicchinnaiḥ pattrair
                        mmūlasamudbhavaiḥ ||
                        <caesura/>
                         athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānā sarvvarūpataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.25">vegena ¦¦¦¦¦¦ mahatāviṣṭā sarppani<pb n="289r"
                            facs="292"/>rmmokasannibhāḥ ||
                        <caesura/>
                         eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.26">saptādau sarpparūpiṇyo yastvauṣadhyaḥ
                        prakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         tāsāmuddharaṇaṃ kāryam mantreṇānena sarvvadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.27">mahendrarāmakṛ<lb n="2"/>ṣṇānāṃ vrāhmaṇānāṃ
                        gavām api |
                        <caesura/>
                         tapasā tejasā caiva praśāmya<cb/>dhvaṃ śi<add place="top-margin"
                            >vā</add>tāya vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.28">anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapediti ||
                        <caesura/>
                         aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpa<lb n="3"/>karttṛbhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.29">na śakyamāsādayituṃ somāḥ somasamāstathā<cb/>
                        ||
                        <caesura/>
                         pītāvaśeṣamamṛtan devair vrahmapurogamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.30">nihitaṃ somavīryāsu some cāpyauṣadhīpatau ||
                        <caesura/>
                         deva<lb n="4"/>sūtre hradavare tathā sindhu mahānade |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.31">dṛśyate ca jalānteṣu<cb/> devī vrahmasuvarccalā
                        ||
                        <caesura/>
                         ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.32">dṛśyate 'jagarī nityaṃ go<lb n="5"/>nasī
                        cāmvudāgame ||
                        <caesura/>
                         kaśmīre tu sadā yantra mānasannāmavi<cb/>śrutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.33">kareṇus tatra kanyā ca chattrāticchatrike tathā
                        ||
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī ta<lb n="6"/>thā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.34">hemante kṛṣṇasarppābhā vasante cātra dṛśyate ||
                        <caesura/>
                         nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayam̐nyā<add place="below"
                            >vaijayantyā</add>s tu pūrvvataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.35">kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
                        <caesura/>
                         vidheyā tatra kāpotī<pb n="289v" facs="293"/>sveta
                        valmīkamūrddhasu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.36">malaye nalasetau ca vegavaty auṣadhī dhruvā ||
                        <caesura/>
                         kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāṃ tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.37">somavaccātra vartteta vidhinā nirggamāditi
                            ||<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         sarvvā vidheyāstvauṣadhyaḥ somaś cāpyarvvude girau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.38">sa śṛṅgair dde<cb/>vacaritair
                        amvudānīkabhedibhiḥ ||
                        <caesura/>
                         vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.39">guhābhi<lb n="3"/>rvbhīmarūpābhiḥ
                        siṃhonnāditanādibhiḥ ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">gajāloḍitato<cb/>yābhir āpagābhiḥ samantataḥ
                            |</add>
                        <caesura/>
                         vividhair ddhātubhiś citraiḥ sarvvatraivopaśobhitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40">nadīṣu śaile<lb n="4"/>ṣu sarassu cāpi puṇyeṣv
                        araṇyeṣu tathāśrameṣu |
                        <caesura/>
                         sarvvatra sa<cb/>rvvāḥ parimārggitavyāḥ sarvvatra bhūmir hi vasūn
                            nidha<unclear>ttā</unclear> iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40.add">śūkam mukhaṃ śophamanāgatañ ca mi<lb n="5"
                        />śran tathā kṣīṇavalendriyañ ca |
                        <caesura/>
                         āvādhasarvva pratiṣedhamedhā sva<cb/>bhāvasantāpanivṛttakañ ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.trailer">cikitsiteṣu tṛtīyodaśa || ||cikitsāla ||
                        ||</l>
                </div>
                <div n="31" type="adhyāya">

                    <milestone n="dscn3267 fol 289" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.1">athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>





                    <l xml:id="SS.4.31.4">dviyoniścaturvvikalpo 'bhihitaḥ snehaguṇāś ca ||
                        tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhānatamaṃ | sthāvarebhyas
                        tilasneha i<pb n="290r" facs="293"/>ti || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.5">ata ūrdhvaṃ yathā prayojanato yathā pradhānataś
                        ca | sthāvarasnehaṃ vakṣyāmaḥ || tatra tilvakair
                            araṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṃkhinīviṣāṇikāgavākṣīkaṃpillyakaśampāka<lb
                            n="2"/>nīlinīsnehā viracayanti |
                        jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvāku<cb/>madanasnehā vāmayanti |
                            viḍaṅgasthūlamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatī<lb
                            n="3"/> snehāḥ śiro virecayanti |
                        karañjapūtīkalavaṇamātulu<cb/>ṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ |
                        duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ | turavakakapitthaka bhallātakapaṭolasnehā
                        mahāvyādhiṣu |
                        trapuṣervvārukerkkārutumvurukūṣmāṇḍasnehā<cb/>mūtrasaṅgeṣu |
                        kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkkarāśmariṣu |
                        kusumbhasarṣapātasīpicumarddātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu |
                        nālikerapanasapiyāla<cb/>bilvamadhūkaśleṣmāntakasnehāḥ
                        pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ
                        pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇī<lb
                            n="6"/>karaṇeṣu | sravaṇakaṃgukā snehāḥ pāṇḍūkaraṇeṣu |
                        saralāpītadāruśiṃsapāsanaśānasārasnehāḥ | darddrūkiṭibheṣu |
                        sarvva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena<pb n="290v"
                            facs="294"/> vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.6">ata ūrdhvaṅ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ |
                        tatra kecidāhus tvakpatrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgas tat caturgguṇam
                        udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet ityeṣa ka<lb n="2"
                        />ṣāyakalpaḥ || tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.7">palakuḍavā<cb/>ḍīnām ityetat ca upadekṣyāmaḥ |
                        tatra dvādaśadhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakas te
                        ṣoḍaśasuvarṇṇaḥ |<lb n="3"/> ataś ca ūrdhvañcaturgguṇam
                        abhivarddhayataḥ | palakuḍavaprasthāḍhakadro<cb/>ṇā
                        abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśatan tābhir vviṃśatirbbhāraḥ |
                        śuṣkāṇām ādrāṇām dravāṇāñ ca dvi<lb n="4"/>guṇam iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.8">snehakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheyas
                        tat catu<cb/>rguṇam udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet
                        ityeṣa kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍave sādhye<lb n="5"/>
                        bheṣajapalaṅkalkapiṣṭañcaturgguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipace<cb/>t
                        ityeṣa snehapākakalpa iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.9">bhava ||snehabheṣajatoyānām mānayantraṃ tu
                        neritaṃ |
                        <caesura/>
                         tatrāyaṃ vi<lb n="6"/>yaṃ vidhirāstheyo nirddiṣṭe tadvat eva tu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.10">anukte dravakārye tu sarvvatra salilaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         kalkakvāthyāvanirddeśe gaṇāt tasmāt samāvayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.11">ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ ||<pb
                            n="291r" facs="294"/>sa tu pākas trividho mṛduś cikkanaḥ
                        kharacikkana iti || snehauṣadhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa
                        mṛduḥ | madhūcchiṣṭamiva lepayati yatra<lb n="2"/>bheṣajaṃ sa
                        cikkanaḥ | phenātimātra tailasya śeṣaṃ ghṛtavadā<cb/> diśet |
                        kṛṣṇamavasannamīṣadviṣadaṃ cikkanañ ca yatra sa kharacikkaṇa iti |
                        ataūrdhvam prada<lb n="3"/>gdhasnehe bhavati | tam punas sādhayet
                        | tatra <add place="top-margin">pā</add>yānābhya vahāra<cb/>yor
                        mmṛduḥ || nasyāñjanīyaścikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.12">śabda<unclear>vyū</unclear>parame prāpte<lb
                            n="4"/> phenasyopadame tathā |
                        <caesura/>
                         gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddha<cb/>mādiśet ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.14">|| ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ || atha
                        laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃ<lb n="5"
                        />galāyodayagiriśikarasamprasthite prataptakanakapīta<cb/>lohite
                        savitari yathāvalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātram prayacchet ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.19">kevalam paittike sarppir vvā<lb n="6"/>ti<add
                            place="below">ke</add> lavaṇānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         deyam bahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.21">snehaḥ sātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
                        |
                        <caesura/>
                         acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.22"><pb n="291v"
                            facs="295"/>śīte kāle divā sneham uṣṇakāle piven niśi |
                        <caesura/>
                         vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.23">vātapittādhikasyoṣṇe mūrcchotsāda tṛṣāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         śeta vātakaphā<lb n="2"/>rttasya gauravāru ca śūlakṛt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.24">snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ pi<cb/>ved uṣṇodakan
                        naraṃ ||
                        <caesura/>
                         evañ cānu<add place="top margin">pa</add>śāmyantī sneham
                        uṣṇāmvunoddharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.25cd">yā mātrā parijīryeta caturvbhā<lb n="3"
                        />gagate na hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.26">sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |<cb/>
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta tatrārddhadivase gate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.27">sā vṛṣṇāvṛṃhanīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |<lb
                            n="4"/>
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta caturvbhāgāvaśeṣite ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.28">snehanīyā<cb/> ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate
                        |
                        <caesura/>
                         yā snehamātrā jīryeta jantoḥ pariṇatehani ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.29">glānimūrcchā<lb n="5"/>madā hitvā sā mātrā
                        snehanī matā |
                        <caesura/>
                         ahorātrādasaṃtuṣṭā<cb/> yā mātrā parijīryati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.30">sā tu kuṣṭhaviṣonmāda grahāpasmāranāśanī |
                        <caesura/>
                         yathāgnim pratimām mā<lb n="6"/>trāṃ yāpayeta vicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.31">pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaḥ |
                        <caesura/>
                         mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.32">viṣṭa¦bhya vāpi jīryeta vā<pb n="292r"
                            facs="295"/>riṇoṣṇena vāmayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ snehaṃ punar ddadyāllaghukoṣṭhāya dehine ||
                        <caesura/>
                         jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ piveduṣṇodakan naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.33ab">tenodgāro bhavec chuddho ruciś cānnam bhavet
                        prati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.34">pa<lb n="2"/>riṣicyādbhir uṣṇābhir jīrṇṇe sneho
                        tatonaraṃ |
                        <caesura/>
                         yavāgūm pāya<cb/>yed uṣṇāṃ suklinnām alpataṇḍulāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.35">deyau yūṣarau syātām akṛtau saindhavānvitau |
                        <caesura/>
                         kṛtau cāpy alpa<lb n="3"/>sarppiṣkau vilepītā vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.36">pived dvyahaṃ tryaham vāpi<cb/> pañcāhaṃ
                        ṣaḍahāni vā |
                        <caesura/>
                         saptarātrāt paraṃ snehaḥ sām̐tmībhāvāya kalpate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.37">snehadviṣaḥ kṛṣām vṛddhāṃ<lb n="4"/>sukumārān
                        śiśūn api |
                        <caesura/>
                         kṛ<add place="below-margin">tṛ</add>ṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca saha
                        bha<cb/>ktena pāyayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.38">pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca
                        |
                        <caesura/>
                         pītamekadhyametat tu sadyaḥ sne<lb n="5"/>hanam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.39">bhṛṣṭamāṃsarasasnigdhā yavāgū sūpakalpitā |<cb/>
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyaḥ snehanam ucyate ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.42">śarkkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṅkalaśetha
                            tat<lb n="6"/> |
                        <caesura/>
                         pāyayed ṛkṣam etad dhi sadyaḥ snehanam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.43">yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
                        <caesura/>
                         payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamam bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.44">siddham etad ghṛtaṃ pī<pb n="292v" facs="297"
                        />taṃ sadyaḥ snehanam ucyate |
                        <caesura/>
                         nṛpānān tat samānānān deyam etad ghṛtottamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.45">valahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīmahātmani |
                        <caesura/>
                         alpadoṣeṣu yojyāś ca ye yogāḥ samyag īri<lb n="2"/>tāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.46">vivarjjayet snehapānam ajīrṇṇī taruṇajvarī |
                        <caesura/>
                         durvvalā<cb/> rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.47">charddyābhibhūtas tṛṣitaḥ śrāntaḥ
                        pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         vastidatto virekāś ca vānyo yaś cāpi mānavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48ab">akāle<cb/> durddine caiva na sneham pāyayed
                        bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48cd"> akāle ca prasūtā strī snehapānam vivarjayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.49">sneha<lb n="4"/>pānād bhavanty eṣāṃ nṝṇāṃ
                        nānāvidhā gadāḥ |
                        <caesura/>
                         gadā vā kṛcchra<cb/>tāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.51cd">rūkṣam purīṣaṃ grathitaṃ bhuktaṅ kṛcchreṇa
                        pacyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.52cd">durvvarṇṇo durvva<lb n="5"/>laś caiva rūkṣo
                        bhavati mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.53">glāniḥ sadanam aṅgānā<cb/>madhastāt
                        snehadarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.54">bhaktadveṣo mukhā<lb n="6"/>srāvo gudadāha
                        pravāhikāḥ |
                        <caesura/>
                         purīṣātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.55">rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         śyāmākakoradūṣānnatakra<pb n="293r" facs="297"/>piṇyākaśaktubhiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.56">dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ
                        pratyagradhāturvvalavarṇṇayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhendriyo mandarujaḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.57">sneho hito du<lb n="2"/>rvvalavahnidehe
                        sandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
                        <caesura/>
                         valānvi<cb/>nvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardditun tau sahasā na
                        śakyau</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.trailer">iti || || cikitsā ekaviṃśa<lb n="3"/>t
                            ||<unclear extent="2" unit="syllables"/>||</l>
                </div>
                <div n="32" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3271 fol 292" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.32.1">athātaḥ svedāvacāraṇīyam vyā<cb/>khyāsyāmaḥ
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.32.3">tatra caturvvidhāḥ svedā bhavanti || tad yathā
                        || tāpasvedo, bāṣpasvedaḥ | upanāha<lb n="4"/>svedo dravasvedaś
                        ceti || tatra svedavikalpāvarodhaḥ |<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.32.4">tatra tāpasvedo nāma pālikāṃ
                        sakandaphalavālikāvastraiḥ prayujyate | śayānasya bāṣpa<lb n="5"
                        />tāpoṅgāraiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.5">bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇeṣṭakaloha<cb/>piṇḍān
                        agnivarṇṇān adbhir āsicyate rādravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed
                        aṅgapradeśān | evam māṃsara<lb n="6"
                        />sapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapattrabhaṅgakvāpūrṇṇam vā
                        kumbhīm abhiprataptām prāvṛtyoṣmāṇaṅ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
                        kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukham abhi<pb n="293v" facs="298"
                        />sandhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākāraṃ nāḍīm praṇidhāya śayānaṃ
                        svedayet </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.6">sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā || bha ||
                        <caesura/>
                         hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātaroginaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ<lb n="2"/>sarvvānugā hyeṣā na ca
                            saṃ<unclear>ṅkle</unclear>śayen na<add place="top-margin"
                            >ra</add>ṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.7">vyāmārddhamātratriva<cb/>krahastihastasamākṛtiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.8ab">puruṣāyā<lb n="2"/>mamātrām vā bhūmim utkīrya
                        khādiraiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.4.32.8cd"> kāṣṭair avadāhya<cb/>bhyukṣya vātahara</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.32.9">patrabhaṅgairavacchādya
                        śayānaṃ svedayet
                        <caesura/>
                         śilātalamavadāhyāpohya bhasma<lb n="4"/>ñ ca pūrvvavat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.10">kuṭīm vā caturdvārāṅ kṛtvā tasyām
                        upaviṣṭasyā<cb/>ntaś caturdvārān anuparidhāya svedayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.11">kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kili<lb
                            n="5"/>ñjenyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ
                        pāṃśu<cb/>gośakṛttuṣavuṣapalālosmabhiḥ svedayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.12">upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkaira<lb
                            n="6"/>mlapiṣṭair llavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca
                        pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya
                        tilātasīsarṣapakalkair vvā kṛsaraveśavārapāyaso<pb n="294r"
                            facs="298"/>tkārikābhir vvā etābhir eva vāyo dūlikām vadhvā
                        svedayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.13">dravasvedas tu
                        vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya svedayet |
                        evaṃ payomāṃ<lb n="2"/>sarasayūṣatailaghṛtadhānyāmlamūtreṣvetair
                        eva sukhoṣṇaiḥ<cb/> pariṣiñcediti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.14">tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau |
                        upanāhasvedo vātaghnaḥ<lb n="3"/> | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe
                        dravasveda iti |</l>



                    <l xml:id="SS.4.32.16">caturvvi<cb/>dho yobhihito dvidhā svedaḥ
                        prayujyate ||
                        <caesura/>
                         sarvvasmin eva dehe tu dehasyāvayave tathā |<lb n="4"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.32.17">yeṣān nasyam vidhātavyam bastiś cāpi<add
                            place="below-margin">hi</add> dehināṃ ||
                        <caesura/>
                         śo<cb/>dhanīyāś ca ye kecit pūrvvasvedās tu te matā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.18">paś cāt svedāhṛte śalye mūḍhagarvbhānupa<lb
                            n="5"/>dravā ||
                        <caesura/>
                         samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jāna<cb/>tāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.19">pūrvvā svedyāś ca paś cāc ca bhagandaryarśasas
                        tathā ||
                        <caesura/>
                         aśmaryāñcāturo jaṃtu śeṣā<lb n="6"/>ñcāstre pravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.20">nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe yojyaḥ
                            svedyaḥ<add place="below">da</add> svedavidbhiḥ kathañcit |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśu yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair
                        ggṛhītaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.21"><pb n="294v" facs="299"
                        />sveda<del>ḥ</del>klinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye
                        ca mārggeṣu līnāḥ |
                        <caesura/>
                         samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair
                        yātyaśeṣāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.22">agner ddīpim mārddavaṃ<lb n="2"/>tvak prasādam
                        bhaktaśraddhāṃ srotasān nirmmalatvaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryāt sveda<cb/>standrinidre ca hanyāt | sandhīkatvāṃśceṣṭayed
                        āśuyuktaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.23">svedāsrāvo vyādhihānirllaghutvaṃ śī<lb n="3"
                        />tārthitvam mārddavañcāturasya |
                        <caesura/>
                         samyaksvinne lakṣaṇam
                        prāhure<unclear>tan</unclear><cb/>mithyāsvinne viparītantad eva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.24">sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo
                        madāmūrcchābhramadāho klama<lb n="4"/>ś ca |
                        <caesura/>
                         atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca<add place="top-margin">tṛṣṇā</add>
                        śītā kriyās tatra kuryā<cb/>dvidhijñaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.25">pāṇḍumehī raktamehī tṛṣārttaḥ kṣu<add
                            place="top-margin">kṣa</add>takṣīṇo durvvalo jīrṇṇabhoktāḥ |
                        <caesura/>
                         dakodarīgarvbhiṇī<lb n="5"/>pānapañca naitesvedyā yaścamartyo
                        'tisārī ||
                        <caesura/>
                         svedā teṣāṃ<cb/> yānti dehāvināśaṃ masādhyatvaṃ yānti caiṣām
                        vikārāḥ |
                        <caesura/>
                         svedaiḥ sādyo durvvalojīrṇṇabhaktā ya<lb n="6"/>di syātāṃ
                        svedanīyau tatastau ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.32.27">sarvva svedān nivāte tu jīrṇṇān <add
                            place="below">jīrṇṇe na vā</add>cāvacārayet |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.28">atisvinnamathāsvābhya śītāmvutrāsanaṃ hi<pb
                            n="295r" facs="299"/>taṃ |
                        <caesura/>
                         snānam uṣṇāmbunā caiva vivātaṃ cālayan nayet ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.32.29cd">bhojayec cānabhiṣyandi sarvvam
                        vācāramādiśediti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.trailer">|| cikitsāladvi||</l>
                </div>
                <div n="33" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3273 fol 294" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.1">athāto vamana<lb n="2"
                        />virecanasādhyopakramacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.3">do<cb/>ṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ | calitāḥ
                        praśamayitavyāḥ | pravṛddhānirharttavyāḥ |
                            svasthānasthānarakṣyā<lb n="3"/>iti siddhāntaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.4">prādhānyena vamanavirecane nirharaṇe
                        vartta<lb/>te | tasmāt tayor vvidhānam ucyamānam upadhārayasva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.5">tad yathāturaṃ snigdhasvinnamanabhiṣyandibhir
                            ā<lb n="4"/>hārairanavabaddhadoṣamālocya svo<add
                            place="below-margin"><unclear>sto</unclear></add> vamanam
                        pāyayitāsmīti<cb/>sambhojayet | sambhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān
                        bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.33.6">peśalair vvividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         snigdhasvi<cb/>nnāya vamanan dattaṃ samyak pravarttate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.7">athāparedyuḥ pūrvvāhṇe sādhāraṇe kāle
                            vamanadravyakaṣāya<lb n="6"/>kalkacūrṇṇasnehenānyatamasya
                        mātrām pāyayitvā vāmayet | asātmyabībhatsadurddarśanadurggandhāni
                        vāmanīyāni vidadhyāt ato viparītāni virecanāni | tatra suku<pb
                            n="295v" facs="301"/>mārāṃ kṛśāṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā
                        vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭham
                        pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañ ca pāṇibhir agni<lb n="2"/>taptair
                        upaspṛśyamānaṃ muhūrttamupekṣeta | tatra pravṛttaṃ hṛllāsaṃ<cb/>
                        jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyām upari
                            gṛhītamaṅguligandharvvaha<lb n="3"
                            />stapattra<unclear>vṛtyet</unclear>nā lānām anyatamena
                        kaṇṭhamanabhis pṛśa<cb/>n vāmayet yāvat samyagvāntalakṣaṇāni
                        bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.8">kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca
                            duścha<lb n="4"/>rdditaliṅgam āhuḥ |
                        <caesura/>
                         pittātiyogañ ca visaṃjñatāñ ca hṛtka<cb/>ṇṭhapīḍām api cātivānte
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.9">pitte kaphasyāndramukham pravṛtte śuddheṣu
                        hṛtkamṭhaśirassu cāpi |<lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣam
                        vyava<cb/>syet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.10">samyagvāntañcainamabhis amīkṣya
                        snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyatamaṃ<lb n="6"/>
                        sāmarthyataḥ pāyayitvācārikam upadiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.11">tato 'parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhi vahniḥ
                        pariṣiktagātraṃ |
                        <caesura/>
                         kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yuṣairasairvvāpyupabho<pb n="296r"
                            facs="300"/>jayīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.12">kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā
                        nidrāsyadaurggandhyaviṣopasarggāḥ |
                        <caesura/>
                         gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantorvvamataḥ kadācit ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.13">chinne tarau puṣpaphalaprarohā<lb n="2"/> yathā
                        vināśaṃ sahasā vrajanti |
                        <caesura/>
                         tathā hṛte śleṣmaṇiccharddanena<cb/> tajjā vikārā vilayam
                        vrajanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.14">na vāmayet taimirikannagulminaṃ na
                            caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ<lb n="3"/> |
                        <caesura/>
                         sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā narśordditā kṣepakapīḍi<cb/>tāś ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.15">rūkṣampramehe taruṇe ca garbbhe
                        gacchatyadhorddhaṃ rudhire ca tīvre ||
                        <caesura/>
                         duṣṭe ca koṣṭhe krimibhir ma<lb n="4"/>nuṣyan na vāmayed varccasi
                        cātivṛddhe ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.17">etepyajīrṇṇavyathitā<cb/> vāmyā ye ca viṣāturāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         atīva colbaṇakaphāste ca syur mmadhukāmbunā ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.19">virecanam api snigdha<lb n="5"/>svinnāya ca
                        deyaṃ | avāntasya hi samyagviriktasyāpi satova<cb/>srastaḥ
                        śleṣmagrahaṇīñcādayati | gauravamāpādayati | pravāhikām vā kurute
                        | tasmāt snigdha<lb n="6"/> svinnāya vāntāya ca deyam</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.20">athāturaṃ || svo virecanam pāyayitāsmīti
                        pūrvvāhṇe laghu bhojayet | phalāmlamuṣṇodakañcainam anupāyayet |
                        athāpare 'hani vigataśle<pb n="296v" facs="301"
                        />ṣmadhātāvāturopakramaṇīyādapekṣyāturamathāsmai virecanam mātram
                        prayacchet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.21">tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho
                        bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā<lb n="2"/> viricyate
                        || bahuvātaśleṣmā krūro durvviricyaḥ | samado<cb/>ṣo madhyaḥ
                        sādhāraṇa iti || tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇa krūre madhye
                        madhyā karttavyeti || pītauṣadhaśca<lb n="3"/> tanmanāḥ
                        śayyābhyāse viricyeta <add place="inline">na prāptavegam
                            vidhārayet | <cb/>na cāprāptam prāṇenākāṃkṣeta |</add></l>



                    <l xml:id="SS.4.33.23">yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ
                        pittānilā gacchantyevam vire<lb n="4"/>cane
                        vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.24">bha || hṛtkukṣyā<add place="top-margin"
                            >kṣi</add><cb/>śuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgaś ca na
                            sidvi<add place="top-margin">sadvi</add>rikte |
                        <caesura/>
                         mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ śūlodga<lb n="5"/>māś
                        cātiviriktaliṃgaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.25">gateṣu doṣeṣu kaphānttrakeṣu
                        glā<cb/>nyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
                        <caesura/>
                         gate 'nile cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ puruṣam vyavasyet
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.26"><lb n="6"/>mandāgnimakṣīṇamasadvirikten na
                        pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇantṛṣārttaṃ sucirecitañ ca tanvīṃ sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.27">buddheḥ prasādam balamindriyāṇān dhātusthira<pb
                            n="297r" facs="301"/>tvaṃ <unclear>jva</unclear>lanābhivṛddhiṃ
                        |
                        <caesura/>
                         cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.28">yathodakānāṃ <unclear>su</unclear>vijaṅgamānāṃ
                        rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte hṛtendhevam upadra<lb n="2"/>vāṇām pittātmi<add
                            place="top-margin">kā</add>nām vihito vināśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.29">kṣīṇākṛśārūkṣi<cb/>tabālavṛddhādīnotha śoṣī
                        bhayaśokataptaḥ |
                        <caesura/>
                         śāntastṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbbhiṇyadho gaccha<lb n="3"/>ti
                        yasya cāsṛk ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.30">navapraviśyāya parītadeho navajvarīyā ca<cb/>
                        navaprasūtā |
                        <caesura/>
                         kaṣāyanityā na vire<add place="top-margin">ca</add>nīyā
                        snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.31">atyarthapittābhiparīta<lb n="4"/>dehān
                        virecayet tān api mandamandaṃ |
                        <caesura/>
                         virecanair yānti narā vinā<cb/>śam ajñaprayuktair avirecanīyāḥ
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.33">saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇe vikāśitvād
                        virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         vamanan tu hare<lb n="5"/>ddoṣān samyagu<add place="below-margin"
                            >gyu</add>ktam vṛthānyathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.34">yātyadharddoṣamādāya pacyamā<cb/>nam virecanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         guṇodrekād vrajedūrddhvam apakvam vamanam punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.35">mṛdukoṣṇasya dīptāgner dattan tīkṣṇam vi<lb
                            n="6"/>recanaṃ |
                        <caesura/>
                         na samyaṅ nirhared doṣān<add place="below">santy agnir ddahe iti
                            pāṭhaḥ |</add> ativegapradhāvitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.36">prātar yad auṣadham pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe
                        |
                        <caesura/>
                         paktiṅ gacchati doṣām̐s tu nirhared avaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.37">durbbalasya calān doṣāma<pb n="297v" facs="302"
                        />lpān alpān punaḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         prabhūtān alpatāṃ yāntu samayet pracyutānatha ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.38">hareddoṣāñcalān pakvaṃ balino durbbalasya vā |
                        <caesura/>
                         calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.33.39">mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇair
                        ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         sandhukṣitā<cb/>gniṃ snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.40">snigdhasvinnasya bhaiṣajyair ddoṣas tu kleśito
                        bhavet |<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         na cālīyeta mārggeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.41">na cā<cb/>tisnigdhakāyāya dadyāt snehavirecanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmmasu <lb n="4"/>||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.43">virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya
                        recayet |
                        <caesura/>
                         te<cb/>na doṣā hṛtāstasya bhavanti snehabandhanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.44">prāgapītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛda śo<lb
                            n="5"/>dhanaṃ |
                        <caesura/>
                         tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanam punaḥ<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.45">sukhan dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātram mahāguṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vyāpat svalpātyayañcāpi piben nṛpatirau<lb n="6"/>ṣadhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.46">snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanam pibet |
                        <caesura/>
                         dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.47">snehasvedapra<add place="below">ca</add>valito
                        rasaiḥ snigdhair udīritāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ<pb n="298r" facs="302"/> koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ harttum
                        viracanairiti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.trailer"><unclear extent="1" unit="char"/>||
                        cikitsālatri ||</l>
                </div>
                <div n="34" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3276 fol 297" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.34.1">athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam
                        vyākhyāsyāmaḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.34.3">vaidyāturani<lb n="2"/>mittam vamanam virecanañ
                        ca || <add place="below">pañcadaśadhā vyāpadyate</add> tatra
                        vamanasyādho gacchaty ūrddhva<cb/>m virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ
                        sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūla<lb
                            n="3"/>m ayogātiyogau jīvādānamādhmānam parikarttaḥ
                        parisrā<cb/>vaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.4">tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner
                        mmṛdukoṣṭhasya vā<lb n="4"/>vatiṣṭhamānaṃ durvvāntasya vā
                        guṇasāmānyād vamanam adho gaccha<cb/>ti | tatrepsitān avāptir
                        ddoṣo kleśaś ca tam āśusnehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vvāmayet iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.5">apa<lb n="5"/>riśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ
                        sāvaśeṣān nasya vā'<cb/>hṛdyam bahudhāvacāritam vā virecanam
                        ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān a<add place="below"
                        >vāpti</add>bastidoṣān kleśatamulba<lb n="6"/>ṇaśleṣmāṇamāśu ||
                            <unclear>1</unclear>|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair
                        vvirecayet iti | āmāśaye tvāmavat samvidhānaṃ | ahṛdyetiprabhūte
                        ca hṛdyam pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭha<pb n="298v"
                            facs="303"/>ti tṛtīye nna pāyayet ataś cainam
                        madhughṛtaphāṇitayuktair llehayitvā virecayet iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.6">doṣavigrathitamalpamauṣadham
                        avasthitamūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na sraṃsayati<lb n="2"
                        />doṣān | tatra
                        tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllā<cb/>sorucirudgarāviśuddhiś
                        ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam
                            adhobhāgi<lb n="3"/>kam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam
                        atibalamasamya<cb/>g viriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evam
                        vāmayet iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.7">krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpama<lb n="4"
                        />pyauṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra
                        samudīrṇṇa<cb/> doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ
                        kurvvanti | tamanalpamamandañcauṣadham pāyayet |<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.34.8">snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam
                        upayuktam alpān<cb/> doṣān harati | taddoṣaśeṣam vamanagauravam
                        upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca ka<lb n="6"/>roti
                            <unclear>roga)</unclear>| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed
                        dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ
                        gauravamanisaraṇam vāyor vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapā<pb
                            n="299r" facs="303"/>dya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed
                        dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.9">asnigdhasvinne rūkṣamauṣadham
                        upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati<lb n="2"/> | tatra vāyuḥ
                        prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma <cb/>muśūlaṃ mūrcchā
                        bhrama saṃjñānāśañ ca karoti | tadvātaśūlam ity ācakṣate |
                        tamabhyajya dhānyasve<lb n="3"/>dena svedayitvā
                        yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā <add place="top-margin">vāmayed
                            iti pāṭhaḥ |</add>saya<cb/>ti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.34.10">snehasvedābhyām avibhāvita
                        śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vā pītamūrddhamadho vā nābhye<lb n="4"
                        />ti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayamāpādaya<cb/>ti |
                        tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogam
                        ity ācakṣate |<lb n="5"/>tam āśu vāmayed virecayed vā durvvāntasya
                        tu samutkli<cb/>ṣṭā doṣāḥ | vyāpyaśarīraṃ
                        kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān a<lb
                            n="6"/>śeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu
                        stabdhapūrṇṇodaratā bastiśūlomeḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ
                        kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca bhavati | tamāstha<pb n="299v"
                            facs="304"/>pya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti |
                        nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham
                        uṣṇodakam pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ
                        pravarttate doṣāḥ | anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇe<cb/>cauṣadhe ca
                        bahudoṣam antaḥ śailam balañ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ<del>ñ ca</del>
                        vidadhyād anupravṛtta <unclear>bhenyūbhaṃ</unclear> vā<lb n="2"/>
                        daśajātrādūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed
                        durvvirikta<cb/>māsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet |
                        hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ<lb n="4"/>striyo
                        rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti |<cb/> tasmād etair
                        ddurvvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataścaināṃ susvinnasnigdhān
                        virecayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.11">snigdha<lb n="5"
                        />svinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam
                        vā<cb/>bheṣajamatiyogaṅ kuryāt | tatra vamanātiyoge
                        pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātako<lb n="6"/>po balavām̐ś ca
                        bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā svapsu śītaiḥ śarkkarāmiśrair
                        llehair upacared iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttiruttarakālañ
                        ca sara<pb n="300r" facs="304"/>ktasya tatrāpi balavisraṃsā
                        vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ
                        pariṣicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet |
                        picchābastiñ cāsmai<lb n="2"/> dadyāt | kṣīrarasayoścainam
                        anyatamena bhojayet kṣīrasarppi<cb/>ṣā cainam anuvāsayet |
                        priyaṅgvādiñcāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.12">tasmin eva ca vamano<lb n="3"/>tiyoge
                        tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā raktaṃ ta<cb/>tra
                        jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā
                            hikkā<unclear>ṅga</unclear>rau visaṃ jñatva<lb n="5"/>m ity
                        upadravā bhavanti | tam ativisrutaśoṇitavidhānena no<cb/>pacaret |
                        jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet
                        praviṣṭāyām anye<lb n="5"/>mlamasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte
                        cākṣiṇī ghṛtābhyaktai<cb/>ḥ pīḍayet | hanusaṃhanane
                        vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca
                            yathāsvaṃ<lb n="6"/>pratikurvvīta | visaṃjñam vā
                        veṇuvīṇāgītasvenaṃ srāvayed iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.13">virecanātiyoge sacandrakaṃ<pb n="300v"
                            facs="305"/>salilam adhaḥ sravati tato
                        māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra
                            gudaniḥsaraṇaṃ<lb n="2"/> vepathur vvamanātiyogopadravāś ca
                        bhavanti | tam atisruta<cb/>vidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅ
                        gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsi<lb n="3"
                        />te gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ
                        kurvvīta | jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā
                            nyagrodhādikaṣā<lb n="4"/> yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiścainaṃ
                        bastir upācaret |<cb/>śoṇitaniṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś
                        cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñcāsya<lb n="5"
                        />pānabhojaneṣūpayuñjīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.14">jīvaśoṇitaraktapittayo<cb/> jijñāsārtham picu
                        plotam vātra prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj
                            jīvaśoṇita<lb n="6"/> m ity avagantavyam
                            <unclear>amṛgbhoktum</unclear> vā śune dadyāt sa yady
                        upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti | tayoś ca
                        raktipittātīsārakriyām vidadhīta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.34.15">sa śe<pb n="301r" facs="305"
                        />ṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham ādhmāpayati |
                        tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo
                        gudabastitudanañ ca bhavati | tamā<lb n="2"/>dhmānam ity ācakṣate
                        | tam upasvedyānāha varttidīpanabastikri<cb/>yābhir yojyā iti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.16">kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇamatyuṣṇam atilavaṇ
                        atirūkṣam vā bheṣajam u<lb n="3"/>payuktam pittānilau pradūṣya
                        nātibastigudaparikarttanam ā<cb/>pādayati | tām
                        parikarttiketyācakṣate || taṃ
                        yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābasti<lb n="4"/>bhir
                        āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañcainaṃ payasā bhuktavantaṃ<cb/>
                        ghṛtam aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.17">krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya<lb n="5"/> vā
                        mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleśya doṣānna niḥśe<cb/>ṣān
                        apaharati | pākañcopaiti | tatra
                        daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti |<lb n="6"/>
                        sa vedanau cāsyapittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti
                        ācakṣate | tamajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair
                        āsthāpayet | upaśāntadoṣam bhūyaḥ<pb n="301v" facs="306"/>
                        saṃśodhayed</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.18">atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam
                        aprāptaṃ purīṣam udīrayato vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra
                            sadā<add place="above">ha</add> śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā
                        bhṛśaṃ pravāhamā<lb n="2"/>ṇaḥ kapham upaviśati | tam
                        pratisrāvavidhānenopacaret</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.19"><cb/>yastūrddhamadhovā bheṣajaṃ
                        vegapravṛttamajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas
                        tatra pra<lb n="3"/>dhānamarmmasantāpād vedanābhir atyartham
                        pīḍyamādantāṃ kaṭaka<cb/>ṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati
                        pratāmyamānacetā ca bhavati | tamabhyajya dhānasvedena
                            svedayitvā<lb n="4"/> tīkṣṇena <add place="left-margin"
                            >dvi</add>śiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa<cb/>
                        cainan taṇḍulāmbunā vāmayed yathā doṣaguṇocchreyaścainam bastibhir
                        upācared iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.20">yas tūrddham adho<lb n="5"/> vā pravṛttadoṣaḥ
                        śītāṅgāram udakam anilam anyad vā seveta<cb/> tasya doṣāḥ srotaḥsv
                        avalīyamānā ghanībhāvam āpannā vātamūtrapurīṣagraham āpādya
                            viba<lb n="6"/>dhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca tīvrā
                        bhavati | tamāśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed
                        iti || adho bhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlala<pb n="302r"
                            facs="306"/>vaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsanañ
                        ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrddhvabhāge
                        tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.21">yā tū<add place="above">tu</add> virecane<lb
                            n="2"/> gudaparikīrttitā tadvamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ
                        parisrava<cb/>ṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikā
                        sa ūrddhaṅ śuṣkoṅkā<add place="top-margin">dgāra</add> iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.22">bha<ex>vati cātra</ex> || yās tv etā vyā<lb
                            n="3"/>padaḥ proktā daśapañca ca tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         etā virekāti yogā<cb/> duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.trailer">|| cikitsā lahya ||</l>
                </div>
                <div n="35" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3280 fol 301" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.1">|| athāto neetrabastipra<lb n="4"
                        />māṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.3">atra snehā<cb/>dīnāṅkarmmaṇām
                        bastikarmmapradhānatamam ācakṣate | kasmād anekakarmmaprakāratvāt
                        | ba<lb n="5"/> stirihakhalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ
                        saṃśo<cb/>dhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti
                        | kṛśaṃ bṛṃhayati | sthūlaṃ<lb n="6"/> karṣayati | cakṣuḥ
                        prīṇayati | balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.4">śarīropacayaṃ varṇṇabalamārogya<pb n="302v"
                            facs="307"/>māyuṣaḥ
                        <caesura/>
                         parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.5">tathā
                            jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthā<lb n="2"/>rdditā
                        kṣepakāghātaikāṅga sarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛ<cb/>
                            ddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrā<lb
                            n="3"
                        />rttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhaga<cb/>rbbhaprabhṛtiṣu
                        ca vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.6">bastirvvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pū<lb
                            n="4"/><unclear>rya</unclear>te |
                        <caesura/>
                         saṃsargge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.35.7">tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ
                        ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kanīnikānāmikā<lb n="5"
                        />madhyamāṅgulipariṇāhāni
                        agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgu<cb/>lasanniviṣṭakarṇṇikāni
                            śyenabarhikaṅka<del>gṛdhra</del>patranāḍītulya praveśānāni
                            mudgamāṣaka<lb n="6"/> lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyānnetrāṇīti |
                        teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasammitau<add place="inline"
                            >sanmiśrau</add> prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.8">varṣānta<add place="below">re</add>ṣu netrāṇāṃ
                        bastimānasya cā<pb n="303r" facs="307"/>py atha |
                        <caesura/>
                         vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.9">pañcaviṃśativarṣādūrddhvan
                        dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham agre
                        tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhra<lb n="2"/>
                        patranāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātraṃ cchidraṃ
                        klinnakalā<cb/>yamātracchidram ity eke || āsthāpanamātrapramāṇaṃ
                        dvādaśaprasṛtā iti | sapta<add place="top-margin"
                                ><unclear>saptyā</unclear></add>nyās tu
                            ūrddhannetrapramā<lb n="3"/>ṇametad eva |
                        āsthāpanamātrāpramāṇantu dviraṣṭavarṣava<cb/>d iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.10">mṛdurbbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
                        <caesura/>
                         tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu basti<lb n="4"/>hiṃsyādbalaujasī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.11">vraṇanetrāṅgulaṃ
                        <unclear>suṅgatu</unclear>lyasroto vā<cb/> hi vraṇam avekṣya ca
                        snehakaṣāyo vidadhīta iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.12">tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadanta<lb
                            n="5"/>śṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni
                        gopucchākṛtīni<cb/> | guṭikāmukhāni ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.13">bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā
                        dṛḍhāḥ pramāṇavanto ma<lb n="6"/>hiṣagovarāhāḍorabhrāṇāmanyatamam
                        āsādyeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.14">netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
                        <caesura/>
                         bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||<pb n="303v"
                            facs="308"/></l>



                    <l xml:id="SS.4.35.18">tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca
                        || āsthāpano nirūha ityanarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ
                        | tasya paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddhabastiriti | sarvvado<lb
                            n="2"/>ṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūhaḥ sthāpanād<cb/>āyuḥ
                        sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān
                        upadekṣyāmaḥ || tatra yathā pramā<lb n="3"/>ṇaguṇavihitaḥ
                        snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabasti<cb/>
                        vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ| anavasannapi na duṣyata
                        ityanudivasam vā dīyata i<lb n="4"/>tyanuvāsanaḥ | tasyātivikalpo
                        ' <add place="below-margin">rddha</add>rthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo
                        <cb/>mātrābastiriti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.19">nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūhaśodhitair mmārggaiḥ<lb n="5"/> samyak sneho visarppati ||
                        <caesura/>
                    </l>



                    <l xml:id="SS.4.35.21">tatronmāda<pc> </pc>bhaya<pc
                            > </pc>śoka<pc> </pc>pipāsāro<cb/>cakājīrṇṇa<pc
                            > </pc>pāṇḍuroga<pc> </pc>bhrama<add place="below-margin"
                            >ma</add>da<pc> </pc>mūrcchā<pc> </pc>ccharddi<pc> </pc>kuṣṭha<pc> </pc>mehodarasthaulya<pc> </pc>kāsa<pc> </pc>śvāsa<pc> </pc>śoṣa<pc> </pc>śophopasṛ<lb
                            n="6"/>ṣṭa<pc> </pc>kṣata<pc> </pc>kṣīṇa<pc
                            > </pc>nyūna<pc> </pc>trimāsagarbbhiṇī
                        durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā <add place="below"
                        >nā</add>nuvāsyānāsthāpyāś ca bhavanti iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.22">udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         avasthāsthāpa<pb n="304r" facs="308"/>nīyā<del>śca</del>ste
                        nānuvāsyāḥ kathañcana ||</l>

                    <l met="ab is hypermetrical" xml:id="SS.4.35.23">anuvāsanād bhavanty
                        eṣām vikārāṇām asādhyatā |
                        <caesura/>
                         asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.25">pakvāsayādbastivīryaṃ khairddehama<pb n="2"
                            facs="309"/>nusarppati ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.35.26">sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
                        <caesura/>
                         pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.27">vī<lb n="3"/>ryeṇa bastirādatte
                        doṣānāpādamastakān |
                        <caesura/>
                         pakvāsayasthaḥ<cb/>khastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.28">sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇā<add
                            place="top-margin">lo</add>ḍya sañcayān |
                        <caesura/>
                         utkhātamū<lb n="4"/>lān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.30">vāyor vviṣahate ve<cb/>gān nānyā bastimṛte
                        kriyā |
                        <caesura/>
                         pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.35.trailer">|| ciki<lb n="5"/>tsā lahṛ</l>
                </div>
                <div n="36" type="adhyāya">

                    <!--          H

Missing verses

2, 12-29, 30ab, 34, 49, 50

 

Additions

2.1 

- Folio no. 305 is missing in NAK 5-333
          -->
                    <milestone n="dscn3282 fol 303" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.1">athāto netrabastivyāpacciki<cb/>tsitam
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.36.2.add">tatra netrañ calitam vivarttitam
                        pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan ti<lb n="6"/>ryakkṣiptam
                        iti <unclear>ṣaghraṇi</unclear>dhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ
                        karkkaśāgram avanatam anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ
                        śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham atihrasvam ity
                        ekādaśanetradoṣāḥ ||<pb n="304v" facs="309"/> bahalatālpatā
                        cchidratā <unclear>prastdhānatā</unclear> durbbala<add
                            place="above">durbbaddheti</add> tveti pañca bastidoṣāḥ |
                        atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti
                        catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ |<lb n="2"/> āmaṃ hīnam atimātram atiśītam
                        atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddha<cb/>m atisnigdham atirūkṣm
                        atisāndram atidravam ity ekādaśadravyadoṣāḥ |
                            avā<unclear>ṅcī</unclear>rṣo cchīrṣo nyubjau<lb n="3"
                            />ttānasaṅkucitotthita<unclear>sa</unclear>tthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam
                        ava<cb/>natapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ
                        pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti |<lb n="4"
                        />āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante |
                        sne<cb/>has tv aṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad
                        yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyā<lb n="5"/>miśro
                        dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato lpāṃśa<cb/>ś cetyetāḥ
                        | vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ | ādhmānaṃ
                        parikarttaḥ parisrāvaḥ<lb n="6"/>pravāhikā hṛdayopasaraṇam
                        aṅgapragraho tiyogo jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā
                        eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |<pb
                            n="305r" facs="309"/>tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca
                        tadanantaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.3">netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
                        <caesura/>
                         rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.4">atyu<lb n="2"/>tkṣipte 'vasanne ca netre pāyau
                        ca vedanā |
                        <caesura/>
                         bhavatyatrāpi pitta<cb/>ghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.5">pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
                        <caesura/>
                         bastir nna kramate rukca<lb n="3"/>gude siddhiś ca pūrvvavat
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.6">atisthūle karkkaśe ca tathāśrimati<cb/>gharṣaṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.7">nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpya<lb n="4"
                        />pārthakaḥ |
                        <caesura/>
                         avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayet<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.8">prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
                        <caesura/>
                         kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchila<lb n="5"/>ḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.9">hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pra<cb/>tyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.10">dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍa<lb
                            n="6"/>vat |
                        <caesura/>
                         prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.11">jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
                        <caesura/>
                         durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.12">atiprapī</l>
                    <milestone facs="dscn3283 fol 304.jpg" n="305r_end" unit="folio"/>

                    <!-- Folio no. 305 is missing -->


                    <l xml:id="SS.4.36.30"><pb n="306v" facs="310"/>yaḥ |
                        <caesura/>
                         snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ parā<del>ḥ</del> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.31">snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         anuṣṇo<add place="above">lpau</add>ṣadhī hīno bastir nneti
                        prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.32">viṣṭambhādhmānaśūlai<lb n="2"/>ś ca tam ayogam
                        pracakṣa¦¦te |
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇa<cb/>ñ cāpi virecanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.33">hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
                        <caesura/>
                         atyāsitañ cātibahur bbasti<lb n="3"/>r mmandoṣṇa eva ca ||</l>




                    <l xml:id="SS.4.36.35">hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |<lb n="3"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.36.36">atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sapittaṃ ko<cb/>payed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.37">nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         picchābasti<lb n="5"/>r hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.38">atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ pa<cb/>risrāvāya kalpate |
                        <caesura/>
                         daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.39">parisravaty adhaḥ pittaṃ dāhaḥ<lb n="6"/>
                        sañjanayed gude ||
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.40">pravāhikā bhavet tīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
                        <caesura/>
                         sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphan tatropaveśyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.41">picchāba<pb n="307r" facs="310"/>stir hitas
                        tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.42">atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
                        <caesura/>
                         hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.43">doṣais tatra rujā<cb/>stīvrā mado mūrcchāṃ
                        sagauravaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.44">rūkṣasya bahu<lb n="3"/>vātasya syād duḥkhaṃ
                        śayitasya vā ||
                        <caesura/>
                         bastipragraham aṅgānāṃ<cb/> kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.45">tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ sve<lb n="4"/>dābhyañjanabastayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.46">atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisvedi<cb/>tasya
                        vā ||
                        <caesura/>
                         alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.47">virecanātiyogena samānan tatra la<lb n="5"
                        />kṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         picchābastiḥ samābhyāsa<del>ḥ</del>s tasya śītaḥ sukhāvaha<cb/>ḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.48">atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
                        <caesura/>
                        <add place="below-margin">dehaṃ</add> deyāṃs tatra hitānāhuḥ
                        picchābastiṃ saśo<lb n="6"/>ṇitaṃ |</l>





                    <l xml:id="SS.4.36.51">pakṣād vireko vāntasya nirūha<add place="below"
                            >hya</add>ś cānuvāsitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sadyo niruho 'nuvā<add place="above">sa</add>sya saptarātrād
                        virecita iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.trailer">o || cikitsā
                        la<unclear>mtra</unclear>||</l>

                </div>

                <div n="37" type="adhyāya">

                    <!--               
        Missing verses:  2, 7-42, 51, 69, 98, 102, 103, 105cd, 107cd, 112ab, 116cd, 117ab, 124cd
		Additions:  104
		Notes: 123ab is given at 114cd 
		-->

                    <milestone n="dscn3284 fol 306" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.1">athāto 'nuvā<pb n="307v" facs="311"
                        />sanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.3">virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
                        <caesura/>
                         kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.4">yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrā<lb n="2"
                        />samprakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu de<cb/>dehināṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.5">utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapa<lb n="3"/>dyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.6">snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sneha<cb/>vīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.37.43">aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         ahorātra<lb n="4"/>sya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.44">rūkṣasya bahuvātasya<cb/>dvau trīnvāpy
                        anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.45">asnigdham api vā<lb n="5"/>tena
                        kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         snehapragāḍhair mmatimān ni<cb/>rūhaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.46">atha samyaṅ nirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         bilvayaṣṭyāhvamadanapha<lb n="6"/>latailair yathākramaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.47">rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi
                        rātrijaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.48">agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |<pb
                            n="308r" facs="311"/>
                        <caesura/>
                         sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.49">pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
                        <caesura/>
                         rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.50">uṣṇe pittedhike<lb n="2"/>vāpi divādāhādayo
                        gadāḥ |
                        <caesura/>
                         sambhavanti tadā stvenam prado<cb/>ṣe yojayed bhiṣak ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.52">ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
                        <caesura/>
                         tīvrāyāṃ rucijīrṇṇā<lb n="3"/>nnam bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.53">na cābhuktavataḥ snehaḥ pra<cb/>ṇidheyaḥ
                        kathañcana |
                        <caesura/>
                         sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.54">sadānuvāsa<lb n="4"/>yedbhuktam ārdrapāṇin
                        naram bhiṣak |
                        <caesura/>
                         jvaram vidagdhabhuktasya<cb/> kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.55">na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
                        <caesura/>
                         madaṃ mūrcchāñ ca<lb n="5"/> janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.56">rūkṣam bhuktavato hy anna<cb/>m balam varṇṇañ
                        ca hīyate |
                        <caesura/>
                         yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57">yūṣakṣīrarasais ta<lb n="6"/>smād yathāvyādhim
                        avekṣya hi |
                        <caesura/>
                         yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.1">na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         viśūcikāṃ sañjanaye<pb n="308v" facs="312"/>cccharddim vāpi
                        sudāruṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.2">niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ ||
                        <caesura/>
                         na cāsthāpanavikṣiptam anna<lb n="2"/>m agniḥ pradhāvati |
                        <caesura/>
                         tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jā<cb/>natā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.58">athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkra<lb n="3"/>maṇan tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.59">visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabasti<cb/>nā
                        |
                        <caesura/>
                         praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.60">tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākcha<lb n="4"
                        />tam bhavet |
                        <caesura/>
                         prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.61">tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipe<lb n="5"/>t punaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.62">evam praṇihite bastau mandāyāmo '<add
                            place="below">tha</add> mandavāk |
                        <caesura/>
                         svā<cb/>stīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.63">tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavet su<lb n="6"/>khoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.64">yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamāvrajet |
                        <caesura/>
                         atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ
                            ||<unclear>'</unclear> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.65">savātodhikamātro vā guru<pb n="309r" facs="312"
                        />tvād vā<unclear>'</unclear>tibheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.66">viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīnenuvāsane |
                        <caesura/>
                         dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.67">sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
                        <caesura/>
                         oṣācoṣau vinā<cb/>śīghran na samyag anuvāsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.68">jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         laghvannam bhojayet kāma<lb n="3"/>n dīptāgnin tu naro yadi
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.70">snehabastikraman tv etad evam āhur
                        mma<cb/>nīṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.71">vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirū<lb n="4"
                        />haṇāt |
                        <caesura/>
                         dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.72">sa<cb/>myag datte dvitīyas tu koṣṭhastham
                        anilaṃ jayet |
                        <caesura/>
                         balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.73">caturthaḥ<lb n="5"/> snehanirasaṃ raktaṃ
                        snehati pañcamaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ<cb/> medaḥ snehati saptamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.74">aṣṭamo navamaś caiva sārammajjā<add
                            place="below-margin">rasāmajjana</add>meva<del>me</del> ca
                        <caesura/>
                         evaṃ śukragatān doṣān dvi<lb n="6"/>guṇenātha sādhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.75">aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
                        <caesura/>
                         yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.76">sakuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ
                            |<pb n="309v" facs="313"/>
                        <caesura/>
                         vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.77">snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
                        <caesura/>
                         snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.78">tasmānnirūḍho 'nuvāsyo<lb n="2"/> nirūḍhaś
                        cānuvāsitaḥ |
                        <caesura/>
                         naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanā<cb/>vanādbhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.79">rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
                        <caesura/>
                         dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādha<lb n="3"/>bhayātryahāt
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.80">sneholpamātro rūkṣāṇān
                        dīrghakālamananya<cb/>yaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.81">ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehaba<lb
                            n="4"/>stijaḥ |
                        <caesura/>
                         balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.82">alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivartta<lb n="5"/>te ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.83">tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
                        <caesura/>
                         jṛmbho vāta<cb/>rujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.84">pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         jvaradāhaḥ<lb n="6"/> s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.85">śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
                        <caesura/>
                         gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.86">tatra doṣābhibhūte tu sneha<pb n="310r"
                            facs="313"/>bastin nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.87">atyāsitetvā<add place="above">nā</add>bhibhavāt
                        sneho naiti yadā tadā |
                        <caesura/>
                         gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāprati<lb n="2"/>sañcaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.88">hṛtpīḍāmukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro
                        'ru<cb/>ciḥ |
                        <caesura/>
                         tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.89">aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti ya<lb n="3"
                        />dā punaḥ |
                        <caesura/>
                         tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāya<cb/>te ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.90">pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anu<lb n="4"/>vāsanaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.91">śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ<cb/>
                        |
                        <caesura/>
                         gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.92">snehasandhimukhañ cāpi kāsaśvā<lb n="5"
                        />sāvarocakaḥ |
                        <caesura/>
                         atipīḍitavat tatra siddhirāsthā<cb/>panan tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.93">asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śīto mṛduś ca nā<lb n="6"/>bhyeti tato mandam pravāhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.94">vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
                        <caesura/>
                         tatrāsthāpanam evāśu<pb n="310v" facs="314"/> prayojyaṃ
                        sānuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.95">alpam bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
                        <caesura/>
                         datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.37.96">tatrāpyāsthāpanaṃ<lb n="2"
                        /> kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
                        <caesura/>
                         anuvāsanañ ca snehena śo<cb/>dhane naiva śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.97">ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
                        <caesura/>
                         kuryād bastiguṇām̐ś cāpi<lb n="3"/> jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.99">anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśo<cb/>dhanair
                        haret |
                        <caesura/>
                         snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.100">ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇa<lb n="4"
                        />cikitsitāḥ || o ||
                        <caesura/>
                         basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyā<cb/>myataḥ paraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.101">caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā
                        ||
                        <caesura/>
                         mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchi<lb n="5"/>dram eva ca |</l>





                    <l xml:id="SS.4.37.104">meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||<cb/>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ
                            |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpi<lb
                                n="6"/>taṃ</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ
                            |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ
                            ||</add>
                        <caesura/>
                         tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.105">dvyaṅgulam mū<pb n="311r" facs="314"
                        />tramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.106">snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
                        <caesura/>
                         param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.107">aurabhraḥ saukarovāpi bastirājaś ca pūjatiḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.108">tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛ<cb/>to pi
                        vā ||
                        <caesura/>
                         athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.109">yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ ya<lb n="3"
                        />thābalaṃ ||
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ<cb/> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.110">svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
                        <caesura/>
                         tataḥ samaṃ sthāpayitvā nāla<del>masya</del>masya praha<lb n="4"
                        />rṣitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.111">pūrvvaṃ salākayānvisya mārggannetram anantaraṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         śa<cb/>naiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.112">tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca
                            nirharet<lb n="5"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.113">tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayet pa<cb/>yasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.114">anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi
                        vā |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">anuvāsa<lb n="6"/>nasiddhiñ ca vīkṣya karmma
                            prayojayet ||</add>
                        <caesura/>
                         uttānāyai striyai dadyā<cb/>d ūrdhvajātvai samāhitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.115">kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
                        <caesura/>
                         vikarṇṇikena netreṇa dadyādyo<pb n="311v" facs="315"/>nimukham
                        prati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.116">garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.117">apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.118">bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ
                        śodhanauṣadhaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pāyau varttiḥ<lb n="2"/> nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.119">praveśayed vā matimān nā<cb/>bastidvārameṣaṇīṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.120">āragvadhasya patreṣu nirggu<lb n="3"/>ṇḍyāḥ
                        surasasya ca ||
                        <caesura/>
                         kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhave<cb/>na vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.121">mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
                        <caesura/>
                         basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalā<lb n="4"/>kayā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.122">agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
                        <caesura/>
                         kṛtā<cb/> vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.123"><note xml:lang="en">This hemistich is given at
                            114cd</note>
                        <caesura/>
                         śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.124">ba<lb n="5"/>stau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau
                        bastim pradāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.125">śukran duṣṭaṃ<cb/> śoṇitañcāṅganānām
                        asṛgdarantasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
                        <caesura/>
                         mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau ro<lb n="6"/>gān aparāyāś
                        ca saṅgāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.126">śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau
                        vaṃkṣaṇe mehane ca |
                        <caesura/>
                         ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.127">samyag datta<pb n="312r" facs="315"/>sya
                        vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.trailer">cikitsā lañ ||</l>
                </div>
                
                
                <div n="38" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3289 fol 311" unit="jpeg"/>

                    <!--        Missing verses

7cd, 9, 10, 11ab, 12, 13, 14ab, 16, 21, 22, 33-76, 86, 93-95, 99ab, 106-111,

 Additions

38a-38l, 8.1ab, 8.2ab, 8.3ab,

 
Notes

11cd is given at 8.2cd

15cd is given at 8.3cd

16 is given at 8.4

17ab is given at 8.5

14cd is given at 8.6ab

15ab is given at 8.6cd

82 is given at 87.1

83 is given at 87.2

84 is given at 87.3

85 is given at 87.4

 

Additions

89.1-89.20  -->


                    <l xml:id="SS.4.38.1">athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyā<lb n="2"
                        />khyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add1">dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭham
                        amṛtodbhavaṃ |<cb/>
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add2">bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya
                        ca |
                        <caesura/>
                         pra<lb n="3"/>māṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
                        <caesura/>
                         tasya tad vacanaṃ<cb/> śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add3">śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge
                        ca tathānukūle |
                        <caesura/>
                         vivi<lb n="4"/>ktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte
                            vicitrapuṣpā<unclear>stṛ</unclear>tabhūpradeśe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add4">su<cb/>varṇṇarūpyāya satāmrajo vā
                        mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sadhānyaratnādi samālyagandhair va<lb n="5"/>strādibhiś cāpy atha
                        svastikaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add5">taccāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃ<cb/>
                        pūrvvāt tatonyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
                        <caesura/>
                         saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca
                            dakṣiṇābhi<lb n="6"/>ḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add6">dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni
                        kalkān atha dakṣiṇe tu |
                        <caesura/>
                         tanmadhya saṃsthā<add place="below">yabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ
                            |</add>bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||<pb
                            n="312v" facs="316"/>
                        <caesura/>
                         suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'pyatha rājate vā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add7">datvād au saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ
                        prasṛtam mitaṃ |
                        <caesura/>
                         pātre talena mathnīyāt tadvat sne<lb n="2"/>haṃ śanaiḥ śanaiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add8">gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ
                        kalkamāva<cb/>pet |
                        <caesura/>
                         datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add9">tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān śla<lb n="3"
                        />kṣṇapeṣimān |
                        <caesura/>
                         gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add10">yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ
                        samaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||<lb n="3"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add11">rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya
                        ca |
                        <caesura/>
                         evam añjalayaḥ ṣa<cb/><unclear>ḍtaiḥ</unclear> kuryād
                        vyādhitapāṇinā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add12">dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan
                        tathā |
                        <caesura/>
                         dvātriṅśat palikām̐ścai<lb n="5"/>va triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ su<cb/>mahānabhūt || o ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.38.3">āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ
                        svinnaśarīram utsṛṣṭa bahi<lb n="6"/>rbbhāgamapravāte śucau deśe
                        samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe
                        suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati cātra ślokaḥ ||
                        savyam prasārayet sa<pb n="313r" facs="316"/>kthi dakṣiṇaṃ
                        cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno
                            <unclear>vāgyato</unclear><add place="above">naraḥ</add>yataḥ
                        || tato vāmapādopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ
                        karṇṇikopari nipīḍya bastāv auṣadhamā<lb n="2"
                        />sicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ
                        cāturā<cb/> ya ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed
                        anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam anusukham ākarṇṇikam i<lb n="3"/>ti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.4">bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
                        <caesura/>
                         eke<cb/>naiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.5">tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād
                            upetyottiṣṭhe<lb n="4"/>tyāturam brūyāt |
                        utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.6">ane<cb/>na vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.7">samya<lb n="5"/>ṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastin
                        nivārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8">api hīnaṃ kramaṅ ku<cb/>ryān na ca kuryād
                        atikramaṃ ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ</add>
                        <caesura/>
                         alpālpavego vi<lb n="6"/>nvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.1"><add place="inline">mūrcchāśūlakaphaprāyo
                            mahāvegātiśabditaḥ |</add>
                        <caesura/>
                         yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.2"><add place="inline">krameṇa laghutā caiva
                            sunirūhaḥ samānavaḥ |<pb n="313v" facs="317"/></add>
                        <caesura/>
                         sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.3"><add place="inline">yathoktena vidhānena
                            yojayet snehabastinā |</add>
                        <caesura/>
                         tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.4">rasodanastena śastas tadahaś cā<lb n="2"
                        />nuvāsanaṃ |
                        <caesura/>
                         paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.5">a<cb/>nnopastambhite kāṣṭhe
                        snehabastirvvidhīyate || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.6">viviktatāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhini<lb
                            n="3"/>grahaḥ ||
                        <caesura/>
                         āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||</l>

















                    <l xml:id="SS.4.38.17">a<cb/>nāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair
                        haret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.18">nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
                        <caesura/>
                         vigu<lb n="4"/>ṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.19">śūlāratijvarā<cb/>ṭopāt maraṇam vā pravarttayet
                        ||
                        <caesura/>
                         na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.20">āmaṃ hi tad hare<lb n="5"/>dbhuktaṃ ccharddim
                        vā janayed bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         kopayet sarvvadoṣān vā ta<cb/>smād dadyād anāsite |</l>





                    <l xml:id="SS.4.38.23">āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         malepahṛtadoṣāṇām ba<lb n="6"/>lavattvanna vidyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.24">kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā
                        ||
                        <caesura/>
                         lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.25">kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
                        <caesura/>
                         raja<pb n="314" facs="317"/>ne madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.26">kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīra¦¦¦ñ candanaṃ
                        śaṭhīṃ ||
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.27">bilvamadhyaṃ yavānīñ ca<lb n="2"/>phalinī
                        śakrajā yavān ||
                        <caesura/>
                         kākolī kṣīrakākolī jīvaka<cb/>rṣabhakau tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.28">medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
                        <caesura/>
                         nirūheṣu yathālābham eṣa<lb n="3"/> varggo vidhīyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.29">kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca
                        <cb/>pañcamaḥ ||
                        <caesura/>
                         svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.30">sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ<lb n="4"
                        />lavaṇam punaḥ ||
                        <caesura/>
                         kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasasta<cb/>thā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.31">yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanātviyaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.32">klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhi<lb n="5"
                        />ṣagvaraiḥ |
                        <caesura/>
                         bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārtha<add
                            place="below-margin">va</add>kṛ<cb/>t</l>



                    <l xml:id="SS.4.38.77">vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ ku<lb n="6"/>pitenile ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.78">nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
                        <caesura/>
                         vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.79">āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |<pb
                            n="314v" facs="318"/>
                        <caesura/>
                         sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.80">śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.81">śodhanadravyaniḥ<lb n="2"/>kvāthās
                        tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         khajena mathitā deyā ba<cb/>stayaḥ śodhane matāḥ ||</l>











                    <l xml:id="SS.4.38.87">priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ saghṛtā<lb n="3"/>ś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.1"
                        >triphalākalkagomūtra<cb/>kṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.2">bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥ<lb n="4"/>kalkair
                        mmadhurasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃha<cb/>ṇā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.3">caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
                        <caesura/>
                         ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājī<lb n="5"/>karā nṛṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.4">badaryairāvatīśelū śālmalī
                        dhanvanāṅkurā<cb/>ḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.88">eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛtha<lb
                            n="6"/>k pṛthak |
                        <caesura/>
                         tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89">vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
                        <caesura/>
                         balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||<pb
                            n="315r" facs="318"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.1"><add place="inline">siddhān ataḥ pravakṣyāmi
                            bastīn nānāgadāpahān |
                            <caesura/>
                             daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.2"><add place="inline">siddhān ataḥ pravakṣyāmi
                            bastīn nānāgadāpahān |
                            <caesura/>
                             daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.3"><add place="inline">phalaṃ saindhavam amlañ
                            ca saṃyojya khaja<cb/>mūrcchitaṃ |
                            <caesura/>
                             sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.4"><add place="inline">bastirnniratyayamimaṃ
                            vidadhyād daśamū<lb n="3"/>likaṃ |
                            <caesura/>
                             trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.5"><add place="inline">balāya<cb/>vaiś ca
                            niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
                            <caesura/>
                             chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.6"><add place="inline">prastha<lb n="4"/>śeṣan
                            tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
                            <caesura/>
                             sarppistailasamā<cb/>kṣīrasaindhavair mmadanena ca
                        ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.7"><add place="inline">cakṣuṣyan dīpanam bastin
                            dadyāt māṃsabalapradaṃ |
                            <caesura/>
                             eraṇḍan triphalāṃ<lb n="5"/>mūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire
                            ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.8"><add place="inline">aśvagandhāmṛtā gandhā
                            palāśā<cb/>suradāru ca |
                            <caesura/>
                             rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.9"><add place="inline">paktvā jalāḍhakaṃ
                            cāmladvyāḍhake pā<lb n="6"/>daśoṣite |
                            <caesura/>
                             piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.10"><add place="inline">mustendrayavaṣaḍgranthā
                            madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
                            <caesura/>
                             sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.11"><add place="inline">sandhyasthi<pb n="315v"
                                facs="319"/>pārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
                            <caesura/>
                             śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.12"><add place="inline"
                            >aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
                            <caesura/>
                             eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekha<lb n="2"/>nadīpanaḥ
                        ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.13"><add place="inline">mustā pāṭhāmṛtātiktā
                            balā rāsnā punarnnavā |<cb/>
                            <caesura/>
                             mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.14"><add place="inline">sahālpapañcamūlena
                            palikāṃ madanāṣṭakāṃ<lb n="3"/> |
                            <caesura/>
                             jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.15"><add place="inline">kṣīrapra<cb/>sthena
                            saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
                            <caesura/>
                             jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.16"><add place="inline">śatāhvāpha<lb n="4"
                            />linīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
                            <caesura/>
                             kārṣikaiḥ saindhavayu<cb/>taiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ
                            ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.17"><add place="inline">vātāsṛkmohaśophārśo
                            gulmamūtravibandhanut |
                            <caesura/>
                             visarppajvara<lb n="5"/>viḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ
                            ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.20"><add place="inline">valyaḥ
                                sandīpano<unclear>vṛ</unclear>ṣyaś ca<cb/>kṣuṣyaḥ
                            śūlanāśanaḥ |
                            <caesura/>
                             yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||</add></l>


                    <l xml:id="SS.4.38.90">narasyottamasatvasya tī<lb n="6"/>kṣṇaṃ bastīn
                        pradāpayet |
                        <caesura/>
                         madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.91">evaṅ kālam balandoṣam vikārañ ca vikāravit |
                        <caesura/>
                         bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.92"><pb n="316r" facs="319"/>dadyādutkleśanaṃ
                        pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||</l>







                    <l xml:id="SS.4.38.96">|| nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ tathā vasumatām api |
                        <caesura/>
                         nārīṇāṃ sukumārā<lb n="2"/>ṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.97">doṣanirharaṇārthāya balava<cb/>rṇṇodayāya ca |
                        <caesura/>
                         samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.98">yānastrīpānabhojyeṣu parihāro<lb n="3"/> na
                        rocyate |
                        <caesura/>
                         phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.99">yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.100">madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         ka<lb n="4"/>rṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.101">phalanaikena<cb/> saṃyuktaḥ khajena
                        suviloḍitaḥ ||
                        <caesura/>
                         deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.102">vacā ma<lb n="5"/>dhu ca tailañ ca kvāthaḥ
                            sa<unclear>ca</unclear>sasaindhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         phalapippalisaṃyu<cb/>kte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.103">suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         hiṃgusaindhavasaṃyukto<lb n="6"/>bastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.104">pañcamūlīkaṣāyantu tailam māgadhikā madhuḥ ||
                        <caesura/>
                         bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.105">yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhi320 n="316v"
                            facs="369"/>kāyutaḥ ||
                        <caesura/>
                         sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |</l>













                    <l xml:id="SS.4.38.112">avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit
                        ||
                        <caesura/>
                         bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.113">ajīrṇṇe<lb n="2"/>na prayuñjīta divāsvapnañ ca
                        varjjayet ||
                        <caesura/>
                         āhārañ cārikaṃ<cb/> śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.114">yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra
                        varttate ||
                        <caesura/>
                         mādhutailika i<lb n="3"/>tyeṣa saṃjñito basticintakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.115">ratheṣv api ca yukteṣu ha<cb/>styaśve vāpi
                        kalpite ||
                        <caesura/>
                         yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.116">bastau yuktarathe yasmā<lb n="4"
                        />ddhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         siddhabastiriti proktā muni<cb/>bhir nnaigamaiṣibhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.117">sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ<lb n="5"/> vidheyā mādhutailikaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.118">mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavi<cb/>dhisevanāt
                        ||
                        <caesura/>
                         ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.trailer">|| cikitsāsthānam aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||</l>
                </div>
                <div n="39" type="adhyāya">

                    <milestone n="316v6" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.1"> athāta āturopadravacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.4.39.3"> snehapī<unclear reason="eccentric_ductus"
                            >ḍa</unclear>sya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūḍhasya ca kāyāgniṃ <pb n="317r" facs="320"/><lb n="1"/>maṃdo
                        bhavati dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.4"> so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati
                        |
                        <caesura/>
                         alpo mahadbhir vvasudhācchādite 'gnir ivendhanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.5"> sa cālpair llaghubhiś cānnair upayuktair
                        vvivarddhate |
                        <caesura/>
                         kā<lb n="2"/>ṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.6"> hṛtadoṣapra<cb/>māṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         trīṇi cātra pramāṇāni prastho 'rddhāḍhakam āḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.7"> tatrā<lb n="3"/>varaṃ prasthamātraṃ dve śeṣe
                        madhyamottame |
                        <caesura/>
                         prasthe <unclear ana="can also be tye" reason="overinking">tv
                            e</unclear>ke gate de<cb/>yā yavāgūsvalpataṇḍulā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.8"> dve caivārddhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake
                        gate |
                        <caesura/>
                         vilepīmuci<subst><del rend="three dots above">rā</del>
                            <add place="top margin">tā<metamark
                                    function="line_number_from_top"
                            >3</metamark></add></subst>dbha<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="4"/>ktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.9"> dadyāt klinnan tataḥ paś cāt mu<cb/>dgayūṣeṇa
                        bhojanaṃ |
                        <caesura/>
                         tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.39.10a"> arddhāṃśam ucitād bhaktād akṛtā<lb n="5"
                        />khyena buddhimān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.10b"> tatas tu kṛtasaṃjñena
                        hṛdyenendriyabodhi<cb/>nā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.11"> trīn aṃśād vitared bhoktu<del
                            rend="crossed out">ṃ</del>m āturāyodanam prati ||
                        <caesura/>
                         tato yathocitam bhaktam bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ <lb n="6"/>| </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.12"> lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasair ddadyāt susaṃskṛtaiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13a"> ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.4.39.14b"> vedanālābhaniyama<pb n="317v" facs="321"/><lb
                            n="1"/>śokavaicityahetubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.15"> narān upoṣitām̐ś cāpi viriktavad upācaret ||
                        <caesura/>
                         āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.16"> śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecana
                        |
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.17"> balaṃ ya<cb/>t trividham proktaṃ matas tatra
                        kramas tridhā |
                        <caesura/>
                         tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.18"> madhyame dvau kra<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="3"/>mau kuryāt trīn vārān durbbale tathā |
                        <caesura/>
                         kecid evaṃ kramam prāhur ma<cb/>ndamadhyottamāgniṣu || </l>





                    <l xml:id="SS.4.39.21"> kevalaṃ snehapīto vā vānto yaś cāpi kevalam |
                        <caesura/>
                         sa saptarātram manujo bhu<lb n="4"/>ñjīta laghu bhojanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.22"> śirāvedhakṛto yaś ca vivikto yaś ca<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         māsam parihared agnir yāvan na balavān bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.23"> tryahan tryaham parihared ekaikam basti<lb
                            n="5"/>m āturaḥ ||
                        <caesura/>
                         tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.24">
                        <cb/>tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmmāṇo vraṇāturāḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.25">
                        <lb n="6"/>krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāt tām̐s tān upadravān |
                        <caesura/>
                         āyā<g n="5" ref="#newa-old-gap-filler"/>syataḥ śocato vā cittam
                        vibhramam arcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.26"> maithunopagamād ghorān vyādhīn arcchati
                        durmmatiḥ |
                        <caesura/>
                        <pb n="318r" facs="321"/><lb n="1"/>ākṣepakaṃ pakṣaghātam
                        aṅgapragraham eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.27"> guhyapradeśe śvayathuṅ kāsaśvāsau ca dāruṇau |
                        <caesura/>
                         śukravac cāsya rudhirāṃ sarujaṃ sampravarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.28"> divāsvapnāt tu labhate tām̐s tān <lb n="2"
                        />vyādhīn kaphātmakān |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyañ jvaraṃ śopham pāṇḍuro<cb/>gaṃ plihodaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.29"> mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
                        <caesura/>
                         tamasā cābhibhūtā<unclear confidence="0.5">m̐</unclear>ś ca
                        svapnam e<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>vābhinandati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.30"> uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādaye<cb/>d
                        rujaṃ |
                        <caesura/>
                         āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31a"> ardditaṃ sahanurmmokṣam adhīmanthañ ca dā<lb
                            n="4"/>ruṇaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.39.32"> labhate dantacālañ ca tām̐s tām̐ś cānyān
                        upadravān ||
                        <caesura/>
                         yānayānāt tu labhate cchardim mūrcchām bhramaṃ klamaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.33"> tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca
                        vibhramaṃ ||
                        <caesura/>
                         ci<lb n="5"/>rāsanān tathā sthānāc chroṇyām bhavati vedanā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.34"> aticaṅkrama<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ṇād
                        vāyur jjaṃghorvvoḥ kurute rujāḥ ||
                        <caesura/>
                         sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35a"> śīta<lb n="6"/>sambhogatoyānāṃ sevā
                        mārutavṛddhaye ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.39.36"> vātātapābhyāṃ vaivarṇṇyaṃ jvaram vāpi
                                ni<subst><del rend="no mark                 for deletion"
                                >ga</del>
                            <add place="below">ya</add></subst>cchati |
                        <caesura/>
                         niruddhādhyaśanāt mṛtyum vyādhim vā ghoram arcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.37"> asātmyabhojanād dhanyā<pb n="318v" facs="322"
                            /><lb n="1"/>d balavarṇṇā<unclear reason="looks like ca"
                            >va</unclear>saṃśayaṃ |
                        <caesura/>
                         anātmavantam paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ ||
                        <caesura/>
                         rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti ha || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.38"> vyāpadāt kāraṇam vīkṣya vyāpatsv eteṣu
                        buddhimān <lb n="2"/>|
                        <caesura/>
                         prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.39"> viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca
                        sevyāḥ samayūratittirāḥ |
                        <caesura/>
                         saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas ta<lb n="3"/>thaiva mudgā laghu yac
                        ca kīrttitam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.trailer"> || cikitsāsthāne ekonacatvāriṃśattamo
                        dhyāyaḥ ||</l>


                    <milestone n="318v3" unit="folio"/>

                </div>
                <div n="40" type="adhyāya">

                    <milestone n="318v3" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.4.40.1"> athāto dhūmanastakavalacikitsitam vyā<lb n="4"
                        />khyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.4.40.3"> pañcavidho dhūmo bhavati || tad yathā ||
                            prāyogi<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>kaḥ snaihiko
                        vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.4"> tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena
                            ślakṣṇapiṣṭe<lb n="5"/>na dvādaśāṃgulaṃ śarakāṇḍaṃ
                        daśāṅgulagarbbham aṃguṣṭhodarapari<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>ṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ
                        prāyogikaḥ || snehaphalasāramadhūcchi<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="6"/>ṣṭasarjjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ
                        snaihikaiḥ | śirovirecanadravyair vvairecanikaiḥ |
                            bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamarddahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilā<pb
                            n="319r" facs="322"/><lb n="1"
                        />chinnaruhākarkkaṭakaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiś ca kāsaghnaiḥ |
                        snāyucarmmakhuraśṛṅgakarkkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir
                        vvāmanīyaiś ca vāmanīya iti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.5"> tatra basti<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="2"
                        />netradravyair ddhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti |
                        dhūmanetra<cb/>n tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle
                        ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto <lb n="3"/>ṅgulāni
                        catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike |
                        <cb/>caturvviṅśati vairecanike | ṣoḍaśa kāsaghne | daśa vāmanīya
                        iti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.6"> atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā <lb n="4"
                        />ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām
                        varttinetrasro<cb/>trasi praṇidhāya dhūmam pibed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.7"> mukhena tam pibem pūrvvan nāsikābhyān tataḥ
                        pibet |
                        <caesura/>
                         mukhapītaṃ mu<lb n="5"/>khenaiva vamet pītañ ca nastataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.8"> yo vamen nastato dhūman na<cb/>stapītam mukhena
                        vā |
                        <caesura/>
                         sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśra<metamark rend="dots above śra"/>yāl
                        labhate gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.9"> viśeṣatas tu prāyogi<lb n="6"/>kaṃ
                        ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ
                        vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti | </l>



                    <l xml:id="SS.4.40.11"> tatra
                            śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><pb n="319v" facs="323"/><lb n="1"
                            />tāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskā<del
                            rend="two dots above">ḥ</del> madhughṛtad adhidu<lb n="2"
                        />gdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.12">
                        <cb/>akālapīto bhramarī śirorogaṅ karoti hi |
                        <caesura/>
                         nāsāsrotro 'kṣijihvānām upaghātañ ca dāruṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.13">
                        <lb n="3"/> dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ | prāyogiko dvādaśasu
                        kāle<cb/>ṣūpayogo bhavati | tad yathā
                            kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunaccharddana<lb
                            n="4"/>mūtroccārābhir uṣitaśastrakarmmānteṣv iti | tasya
                        vibhāgo <cb/>mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ |
                        divāsvapnaccharddanāntayor vvairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya
                        snānabhojanaśastrakarmmānteṣu prāyogika <cb/>iti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.14"> tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād
                        upalepayitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkli<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>śyāpakarṣati raukṣyāt
                        taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty
                        utkliṣṭañ cāpakarṣati | śamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvvābhyām iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.15"> dhūmaprayogāt pu<pb n="320r" facs="323"/><lb
                            n="1"/><g ref="#newa-placeholder-mark"/>ruṣaḥ
                        prasannendriyavāṅmanāḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhakeśadvijaśmaśrusugandhiviśadānanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.16"> tathā
                            kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="2"
                        />srāvakṣavathuvamathukrathatandrīhanumanyāstambhapīnasaśi<cb/>rorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś
                        cāsya mukharogā<subst><del rend="dots above">n apahanti</del>
                            <add place="top margin">na bhavanti</add></subst> | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.17"> tasya yogāyogāti<lb n="3"/>yogā vijñātavyā
                        bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | a<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>yogo yogānirjjayaḥ | atiyogas
                            tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣvela<lb n="4"
                        />dṛṣṭirogādaurbbalyayuta <subst><del rend="dots above">i</del>
                            <add place="bottom margin">m i</add></subst>ti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.18"> tatra prāyogikaṃ trīm̐s trīn u<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>cchvāsān ādadyāt paryāgatām̐s
                        trīm̐s trīm̐ś caturo veti | snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ |
                        vairecanikam ā<lb n="5"/>doṣadarśanāt | grāsāntareṣu kāsaharaṃ |
                        vairecanikava<cb/>t tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.19"> tatra vraṇanetrabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ
                            <lb n="6"/>vyākhyātam bhavati || śarāvasampuṭayutaṃ
                        vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.20"> vidhir eṣa samāsena dhū<subst><del
                                rend="dots above">pa</del>
                            <add place="bottom margin">ma</add></subst>syābhihito mayā |
                        <caesura/>
                         nasyasyā<pb n="320v" facs="324"/><lb n="1"/>taḥ pravakṣyāmi
                        vidhiṃ kuśalasammitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.21"> auṣadham auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ
                        pradīyate | nasyan tatpañcavikalpam bhavati || tad yathā || nasyaṃ
                            <metamark function="insertion">‸˅</metamark><add
                            place="top margin">śirovirecanam pratimarśo vapīḍaḥ
                            pradhamanam iti || teṣān nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ yena
                            nasya <metamark function="unknown">x</metamark> iti <metamark
                                function="unknown">x</metamark> vikalpaḥ pratimarśaḥ |
                        </add> śirovirecanavikalpo vapī<lb n="2"/>ḍaḥ pradhamanañ ceti |
                        tato nastaśabdaḥ pañcavidhā nipatati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.22">
                        <cb/>tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasām
                        balajananārthan dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha <lb n="3"
                        />upādīryate | tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyaṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>vātābhipanne śirasi | tad yathā | tathā
                            dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropa<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"
                            />ghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalī<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>palitaprabodheṣu vātapaittikeṣu
                        ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.23"> śiro<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"
                        />virecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasān tathā<g
                            ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv
                        anyeṣu corddhva<lb n="6"/><g ref="#newa-placeholder-mark"
                        />jatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena snehenaiveti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.24"> ta<unclear reason="overwriting">t tv
                            e</unclear>tad dvividham apy uktaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.25"> tatroccārita<subst><del n="1" rend="erasing"
                                unit="syllable"/>
                            <add place="overwriting"
                        >vā</add></subst>tamūtrapurīṣāyābhuktavate dravyatre kāle pāṇi<pb
                            n="321r" facs="324"/><lb n="1"
                        />tāpopasveditamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne
                        veśmani uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase
                        vastrāvacchāditanetrāya vā<lb n="2"
                        />mahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrota<cb/>se
                        dakṣiṇahastena śuktyā <unclear reason="looks like yi"
                        >pi</unclear>cunā vā sukhoṣṇam adrutam a<subst><del
                                rend="two dots above">va</del>
                            <add place="top margin">vi<metamark function="line_number"
                                    >2</metamark></add></subst>cchinnadhārā sā siñced iti
                        | <lb n="3"/>yathā ca netreṇa prāpnoti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.26"> snehe 'vasicyati śiro na <cb/>kañ cana
                        kampayet |
                        <caesura/>
                         na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣudhān na sahed api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.27"> etair hi vihataḥ sneho <lb n="4"/>na samyak
                        pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāsa<unclear reason="unusual mark above pra, overinking?"
                            >pra</unclear>tiśyāyaḥ śi<cb/>rokṣigadasambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.28"> tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ ||
                        pradeśinīparvvadvayaniḥsrutāḥ | <lb n="5"/>eṣā mātrā prathamā |
                        dvitīyā śuktiḥ | tṛtīyā pāṇiśu<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ktir
                        ity etās tisro mānāḥ | yathābalam prayojyā bhavantīti | </l>



                    <l xml:id="SS.4.40.30"> śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti <lb n="6"
                        />vadanād yathā |
                        <caesura/>
                         kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved abhidhārayan || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.31"> dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam
                        āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyan<subst><del rend="no mark"
                                >ti</del>
                            <add place="below">di</add></subst> | <subst><del
                                rend="no mark">ya</del>
                            <add place="below">a</add></subst>thā<pb n="321v" facs="325"
                            /><lb n="1"/>syācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca |
                        rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.32"> tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.33"> lāghavaṃ śi<lb n="2"/>raso yoge
                        sukhasvapnaprabodhanaṃ |
                        <caesura/>
                         vikāropaśamaḥ śu<cb/>ddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.34"> ayoge rogānirjjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso
                            gurutendriya<lb n="3"/>vibhramaḥ | atiyoge
                            tāluśoṣapipāsābhramamadamū<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>rcchā ceti || lakṣaṇam mūrddhny atisnigdhe rūkṣan
                        tatrāvacārayet | </l>



                    <l xml:id="SS.4.40.36"> śirovirecanasyāpi catvāro bi<lb n="4"/>ndavaḥ
                        ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam śirovirecakasnehasya <cb/>pramāṇam
                        abhinirddiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.37"> tasya trīṇy abhivarṇṇyante <metamark
                            function="yati">,</metamark> lakṣaṇāni prayogataḥ ||
                        <caesura/>
                         śuddhihīnātisaṃjñā<lb n="5"/>ni viśeṣāc chāstracintakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.38"> lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ <cb/>srotrasāṃ
                        vyādhinirjjayaḥ || cittendriyaprasādaś ca , <subst><del
                                rend="dots above">śirasaḥ</del>
                            <add place="bottom margin">manasaḥ <metamark
                                    function="line_number_from_bottom"
                            >2</metamark></add></subst> śuddhilakṣaṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.39"> kaṇḍūpradehagurutā <metamark function="yati"
                            >,</metamark> srotrasāṅ kaphasambhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.40"> mastuluṅgāgamo vā ta<metamark function="yati"
                            >,</metamark>d dṛṣṭir indriyavibhramaḥ ||
                        <caesura/>
                         śūnyatā śirasaś cāpi <metamark function="yati">,,</metamark>
                        mūrdhni gāḍhavi<pb n="322r" facs="325"/><lb n="1"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>recite | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.41"> hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret ||
                        <caesura/>
                         samyak virecite cāpi <metamark function="yati">,</metamark>
                        sarppir nnaste 'nuṣecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.42"> nasye tu pariharttavyā bhavanti || tad yathā
                        || </l>





                    <l xml:id="SS.4.40.47">
                        <lb n="2"/>bhuktavān apatarppitotyarthan taruṇapratiśyāyī
                        garbbhiṇī madyadrava<cb/>pīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho
                        rāgārttaḥ | tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ <lb
                            n="3"/>śirasnātukāmaś ceti || </l>



                    <l xml:id="SS.4.40.49"> nasye śirovireke ca vyāpado dvivi<cb/>dhāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.50"> tatrotkleśanimittāsu yuñjyā<subst><del
                                rend="dots above                                 cchā">c
                                    chāmana<lb n="4"/>śodhane</del>
                            <add place="top margin">c chamanakopane <metamark
                                    function="line_number_from_top"
                            >3</metamark></add></subst> |
                        <caesura/>
                         atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhanaṃ hitaṃ <metamark
                            function="yati">,,</metamark>|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.51"> pratima<cb/>rśas tu caturddaśasu kāleṣūpadeyo
                        bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhā
                            nirgga<lb n="5"/>cchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena |
                        mūtroccārakavalāñjanānā<cb/>nte bhuktavatā | chardditavatā |
                        divāsvapnotthitena sāyañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.52"> tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratima<lb n="6"
                        />rśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotrogatam malam upahanti |
                        prakṣālitadantena dantānān dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati |
                        gṛhān nirggacchatā nāsāsrotrasāṃ snehaklinnatayā | rajo<pb
                            n="322v" facs="326"/><lb n="1"/>dhūmo vā na prabādhate |
                        vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte
                        dṛṣṭigurutvam apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭim prasādayati |
                        bhuktavatā srotro <lb n="2"/>viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati |
                        chardditavatā srotrovilagnaṃ <cb/>śleṣmāṇam apohya bhaktacchandaṃ
                        kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahṛtya cittai<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>kāgryañ janayati | sāyaṃ
                        sukhanidrāprabodham āpādayatīti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.53">
                        <cb/>īṣad ucchiṅghanāt sneho yadā vaktum prapadyate |
                        <caesura/>
                         naste niṣiktan tam vidyāt pratimarṣam pramāṇataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.54">
                        <lb n="4"/>tena rogāḥ praśāmyanti <metamark function="yati"
                            >,</metamark> narāṇām ūrddhvajatrujāḥ |
                        <caesura/>
                         indriyā<cb/>ṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.55"> hanudantaśirogrīvā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>trikabāhūrasām balaṃ<metamark function="yati"
                            >,,</metamark> |
                        <caesura/>
                         valīpa<lb n="5"/>litakhālityavyaṅgānāñ cāpy asambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.56"> tailaṅ kaphe ca vāte ca<metamark
                            function="yati">,,</metamark>
                        <cb/>kevalam pavane vasāṃ <metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         dadyān nastaḥ sadā pitte <metamark function="yati">,</metamark>
                        sarppirmajjāsamārute <metamark function="yati">,,</metamark>|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.57"> caturvidhasya snehasya <metamark
                            function="yati">,,</metamark>
                        <lb n="6"/>vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailam viśiṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.44"> avapīḍan tu śirovirecanavad
                        abhiṣyaṇṇasarppadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecana<pb
                            n="323r" facs="326"/><lb n="1"/>dravyāṇām anyatamam
                        āsādyāvapīḍam iṣyateti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.46"> cetovikārakrimiviṣābhipannānāñ cūrṇṇaṃ
                        pradhamed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.44a"> śarkarekṣurasakṣīrā <metamark function="yati"
                            >,</metamark> ghṛtamāṃsarasam pṛthak |
                        <caesura/>
                         kṣīṇānān nastato <lb n="2"/> dadyād raktapittagadeṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.58"> || ataḥ param pravakṣyāmi <metamark
                            function="yati">,</metamark> ka<cb/>vaḍagrahaṇe vidhiṃ
                            <metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         caturddhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau <metamark
                            function="yati">,</metamark>|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.59"> sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte <metamark
                            function="yati">,</metamark>
                        <g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="3"/>svāduśītaiḥ prasādanaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte kaṭvamlalavaṇai <metamark function="yati">,</metamark>
                        rūkṣaiḥ saṃśo<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>dhanaḥ kaphe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.60"> kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe
                            <metamark function="yati">,</metamark>
                        <caesura/>
                         || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.61"> tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakaka<lb
                            n="4"/>lkam āloḍya tailamūtrakṣārasurāśukramadhūnām anyatamena
                        salava<cb/>ṇam abhiprataptam
                        upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.62"> sukhaṃ sañcāryate yā tu <lb n="5"/>sā mātrā sā
                        kavalāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         asañcāryā tu yā mātrā <metamark function="yati"
                        >,</metamark>gaṇḍūṣa<cb/>ḥ sā prakīrttitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.63"> tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena
                        yāvad doṣapratipūrṇṇagalaka<lb n="6"/>polatvan
                        nāsāsrotronayanapariplavaś ca bhavati | tadā vimoktavyaḥ punaś
                        cānyo grahītavyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.64"> evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         kasāyoṣṇodakābhyāñ ca<g ref="#newa-gap-filler"/><pb n="323v"
                            facs="327"/><lb n="1"/> kavaḍā doṣato hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.65"> vyādher apacayas tuṣṭi<metamark
                            function="yati">,</metamark>r vviṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
                        <caesura/>
                         indriyāṇām prasādaś ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.66"> hīne jāḍyakaphotkleśā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>varasajñānam e<lb n="2"/>va ca |
                        <caesura/>
                         atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.67">
                        <cb/>śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tilān nīlotpalā<unclear
                            reason="not sure if it is just a drop of ink">ṃ</unclear>
                        sarppiḥ śarkkarā kṣīram eva <lb n="3"/>ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.68"> sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo
                            dāhanāśana<metamark function="yati">,</metamark>ḥ |
                        <caesura/>
                         kava<cb/>lasya samāsena vidhir eṣa prakīrttitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.69"> vibhajya bheṣajam buddhyā kurvvīta
                        pratisāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         ka<lb n="4"/>lko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇaṃ ceti caturvvidhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.70"> aṅgulyagrapraṇītan tu <metamark
                            function="yati">,</metamark> yathāsvam mukharogiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         tasya yogam ayogañ ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        kavaloktam vibhāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.71"> bhojaye<lb n="5"/>c cānabhiṣyandi <metamark
                            function="yati">,</metamark> doṣaghnam aśanan naram iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.trailer0"> || cikitsāsthāne catvāriṃśattamo
                        'dhyāyaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.72"> snehasvedo<add place="bottom margin">tha
                                <metamark function="line_number_from_bottom"
                            >2</metamark></add> vamana<metamark function="yati"
                            >,</metamark>m virekam vyāpadaṃ <g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="6"/>tathā |
                        <caesura/>
                         netre pramāṇam vyāpac cā<metamark function="yati"
                        >,</metamark>nuvāsanasahottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.73"> nirūhottarapīḍā ca <metamark function="yati"
                            >,,</metamark> dhūmanastena vai daśa || 0 || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.trailer1">yad uktañ catvāriṅśac cikitsitānīti tat
                        sarvvaṃ samāptam iti || ❈ ||</l>

<pb n="323v" facs="327"/>

                </div>
            </div>
        </body>
    </text>

    <facsimile>
        <!--        <graphic url="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva1/nak_5-333_manifest.json"/>-->
        <graphic url="https://iiif.archive.org/iiif/5-333/manifest.json"/>
    </facsimile>
    <!-- folio images  266 - 326 -->
</TEI>
