<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">

        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Cikitsāsthāna, adhyāyas
                    1-20, based on the Nepalese MSS</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>The Suśruta Project</authority>
                <idno>SS.ka.2021-06</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <address>
                    <name>University of Alberta</name>
                </address>
                <authority>
                    <name>The Suśruta Project</name>
                </authority>
                <date>2020-2023</date>
                <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
                <publisher>The Suśruta Project (<ptr
                        target="http://sushrutaproject.github.io"/><ref
                        target="http://sushrutaproject.github.io"
                        >https://sushrutaproject.github.io</ref>
                    <ptr target="http://sushrutaproject.github.io"/>)</publisher>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>

                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">NE</idno>
                    </msIdentifier>

                    <msContents>
                        <summary xml:lang="en">
                            <p>This part of the Nepalese version of the
                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title> is supported from
                                beginning to end by witness H.</p>
                            <p>Witness K supports SS.4.2.24 - 78, where the MS breaks off.
                                K resumes at SS.4.19.22 and continues to the end of the
                                chapter at SS.4.20.63.</p>
                            <p>Witness Kb is a single leaf that duplicates material in the
                                main manuscript K and is written by a different scribe. It
                                supports SS.4.19.44 - 4.20.30.</p>
                        </summary>

                        <msItem defective="true" n="1">

                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>

                            <textLang mainLang="sa-Newa">Sanskrit in Nepalese
                                script|</textLang>

                        </msItem>

                    </msContents>

                    <physDesc> </physDesc>
                </msDesc>

            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2022-04-01" who="Jason Birch">Began this file.</change>

            <change when="2022-10-22" who="Dominik Wujastyk">Added first draft of adhyāya
                1. Removed most MS transcription codes.</change>
            <change when="2023-10-26" who="Dominik Wujastyk">Added first draft of adhyāyas
                3, 6-14, 16-18, 27, 28 (missing), 34-38, all from H. Removed MS
                transcription codes.</change>
            <change when="2023-10-29" who="Dominik Wujastyk">Transcribed 28 from
                H.</change>
            <change when="2023-10-29" who="Dominik Wujastyk">Revised TEI header to not
                refer to a particular MS.</change>
            <change when="2023-11-14" who="Dominik Wujastyk">split the file from adhyāyas
                1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations.</change>
            <change when="2025-08-03" who="Dominik Wujastyk">Put caesuras after each
                lable, for clarity when reading on screen.</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva" type="edition">
        <body>
            <div n="4" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 1: draft based on MS H 2023-10-22]</head>

                    <l xml:id="SS.4.1.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.3</label>
                        <caesura/>
                         dvau vraṇau bhavataḥ | śarīrasamutthaś cāgantuś ca tayoḥ
                        śarīrasamuttho vātapittakaphaśoṇitasannipātanimitta āgantukaḥ
                            puruṣa<pc> </pc>mṛga<pc> </pc>paśu<pc> </pc>pakṣi<pc
                            > </pc>vyāḍasarīsṛpa<pc> </pc>patanapīḍana<pc
                            > </pc>prahārāgniviṣāsthi<pc
                            > </pc>sakalakapālakhaḍga<pc> </pc>cakreṣu
                        paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥ | tatra tulye
                        vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīyaḥ ity
                        ucyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.4</label>
                        <caesura/>
                         sarvvasminn eva cāgantau vraṇe tat kālam eva kṣatoṣmaṇaḥ |
                        prasṛtasyaupaśamārtham pittavacchītakriyāvibhāgaḥ | sandhānārthañ
                        ca madhughṛtopayoga iti | etad vikāraṇotthānaprayojanam
                        uttarakālan tu doṣopaplavaviśeṣā<hi>d avasthāntaraviśeṣāḥ</hi>
                        śārīravat pratīkāraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.5</label>
                        <caesura/>
                         doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāro bhavati |
                        yathokte vraṇapraśnādhyāye prasaraṇasāmarthyāc chaddhaś ceti
                        ṣoḍaśaprakāra ity ucyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.6</label>
                        <caesura/>
                         tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ | sāmānyalakṣaṇam viśeṣalakṣaṇañ ca |
                        tatra vraṇe vṛṇotīti vraṇaḥ |
                        viśeṣalakṣaṇampunarvvātādisvalakṣaṇaviśeṣaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra śyāvāruṇābhabhastanu
                        śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyām
                        atodabhedavedanābahulo nirmmāṃsaś ceti vātāt || kṣiprajaḥ
                        pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākavikārī
                        pītapiṭakājuṣṭaś ceti pittāt || pratataḥ kaṇḍubahulaḥ sthūloṣṭhaḥ
                        stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvāvabhāso mandavedanaḥ
                        | śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruś ceti kaphāt ||
                        pravālānalanicayaprakāśaḥ
                        kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhī savedanaḥ |
                        pradhūpanaśīlo raktasrā vī pittaliṅgaś ceti raktāt ||
                        pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇṇasrāvī ceti
                        vātapittābhyāṃ || kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodavātrūkṣaḥ kharastaddho
                        muhurmmuhuḥ śītapicchalāsrāvī ceti vātaśleṣmābhyāṃ || guruḥ
                        sadāhoṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmābhyāṃ ||
                        tanurūkṣastodabahulaḥ prasupta iva ca kṛṣṇāruṇā
                        bhastadvvarṇṇasrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ || ghṛtamaṇḍābho
                        mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ
                        || rakto gurusnigdhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilaḥ saraktasrāvī ceti
                        śleṣmaśoṇitābhyāṃ | sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ
                        pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ ||
                        kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥ pāṇḍutanuraktasrāvī ceti
                        vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ || dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ
                        pāṇḍūraktapītāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
                        vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ ||
                        nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūvāṃsvāpabahulo
                        nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhya
                        iti || jihvātalābho mṛdu ślakṣṇaḥ snigdho vigatavedanaḥ
                        suvyavasthito nirāsrāvaś ceti śuddho vraṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.8</label>
                        <caesura/>
                         tasyaitasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tad
                        yathāpatarpaṇam ālepanaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimlāyanam
                        upanāho visrāvaṇaṃ sneho vamanam virecanaṃ | cchedyaṃ
                        bhedyandāraṇaṃ lekhya meṣyamāhāryaṃ vyadhyaṃ sevyaṃ pīḍanaṃ
                        sandhānam visrāvyaṃ śoṇitasthāpanannirvvāpaṇa mūtkārikā kaṣāyo
                        varttiḥ kalkaḥ sarppistailam piṇḍīkaraṇaṃ rasakriyācūrṇṇam
                        vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarmma dāruṇakarmma
                        kṣārakarmmāgnikarmma kṛṣṇakarmma pāṇḍūkarmma
                        samavarṇṇalomasañjananaṃ lomasaṃharaṇaṃ
                        bastikarmmottarabastikarmma vandhena patradānaṃ krimighnaṃ
                        vṛṃhaṇam viṣaghnaṃ śirovirecanannasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūpo
                        madhusarppiryantram āhāro rakṣāvidhānam iti</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.9</label>
                        <caesura/>
                         teṣu kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailaṃ rasakriyācūrṇṇam iti |
                        śodhanaropaṇāni | evam ete ṣaṣṭirupakramā bhavanti || teṣv aṣṭau
                        śastrakṛtyāḥ śoṇitasthāpanaṃ kṣārāgniryantram āhāro rakṣāvidhānam
                        ity uktāḥ |
                        snehasvedavamanavirecanavastyuttarabastividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhānāny
                        uttaratra vakṣyāmaḥ | yad anyad avasiṣṭam upakramajātaṃ tad atra
                        vakṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra ṣaḍvidhaḥ prādiṣṭaḥ śophastasyaikādaśopakramā bhavanti |
                        apatarppaṇādayo virecanāntāḥ | viśeṣeṇa vraṇapratīkāre varttante
                        vraṇabhāvam upagatasya na virudhyante śeṣās tu prāyeṇa
                        vraṇapratīkārahetava eva |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.11</label>
                        <caesura/>
                         apatarppaṇa ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ sāmānyataḥ
                        pradhānatamaś ca || bha ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.12</label>
                        <caesura/>
                         doṣocchrāyopaśāntyarthan doṣānaddhasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         avekṣya doṣaṃ prāṇañ ca kāryaṃ syād apatarppaṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.13</label>
                        <caesura/>
                         tad dhi mārutakṣuttṛṣṇā mukhaśoṣasramānvite |
                        <caesura/>
                         kāryaṃ na bālavṛddhe vā na garbbhiṇyāṃ na durvvale ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.14</label>
                        <caesura/>
                         śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca |
                        <caesura/>
                         yathoktair auṣadhair llepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.15</label>
                        <caesura/>
                         yathā prajvalite veśmany ambhasā pariṣecanaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣipraṃ praśamayaty agnim evam ālepanaṃ rujaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.16</label>
                        <caesura/>
                         prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā |
                        <caesura/>
                         utsādane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.17</label>
                        <caesura/>
                         vātaśephe tu vedanopaśamārthaṃ
                        sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthair aśītaiḥ
                        pariṣekaṃ kurvvīta | pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
                        kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtamadhurauṣadhaniḥ kvāthair
                        anuṣṇaiḥ | śleṣmaśophe tu
                        tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthair aśītair</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.18</label>
                        <caesura/>
                         yathāmvubhiḥ sicyamānaḥ śāntim agnir nniyacchati |
                        <caesura/>
                         doṣāgnir evaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.19</label>
                        <caesura/>
                         abhyaṅgas tu doṣam ālocyopayukto doṣopaśamo mṛdutāṃ ca karoti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.20</label>
                        <caesura/>
                         svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate |
                        <caesura/>
                         paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.21</label>
                        <caesura/>
                         rujāvatān dāruṇānāṅ kaṭhinānān tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevamvidhā vraṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.22</label>
                        <caesura/>
                         sthirāṇāṃ rujatām mandaṃ kāryaṃ vimlāpanam bhavet |
                        <caesura/>
                         abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.23</label>
                        <caesura/>
                         vimarddayed bhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā |
                        <caesura/>
                         śophayor upanāhan tu kuryād āmavidagdhayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.24</label>
                        <caesura/>
                         praśāmyaty avidagdhas tu vidagdhaḥ pākameti ca |
                        <caesura/>
                         nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.25</label>
                        <caesura/>
                         tatra saṃpācanadravyāṇy āhṛtyoktāni pivya ca |
                        <caesura/>
                         dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.26</label>
                        <caesura/>
                         snigdhāni lavaṇī kṛtvā paced utkārikān tataḥ |
                        <caesura/>
                         sairaṇḍapatrayā śophan nāhayed uṣṇayā tayā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.27</label>
                        <caesura/>
                         hitaṃ saṃbhojanañcāpi pākāya vimukho yadi |
                        <caesura/>
                         vedanopaśamārthāya tathā pākabhayāya ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.28</label>
                        <caesura/>
                         acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.29</label>
                        <caesura/>
                         saṃravdhe viṣame cāpi vraṇe viśrāvaṇaṃ hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.30</label>
                        <caesura/>
                         sopadravādravāṇāṃ rūkṣāṇāṅkṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.31</label>
                        <caesura/>
                         yathā svauṣadhasaṃsiddhaṃ snehapānamvidhīyate |
                        <caesura/>
                         utsannamāṃsaśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.32</label>
                        <caesura/>
                         saṃsṛṣṭadhyāmarudhire vraṇe praccharddanaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.33</label>
                        <caesura/>
                         virecanampraśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
                        <caesura/>
                         apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.34</label>
                        <caesura/>
                         snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptam ucyate |
                        <caesura/>
                         antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.35</label>
                        <caesura/>
                         gatimatsu ca rogeṣu bhedanamprāptamucyate |
                        <caesura/>
                         vālavṛddhakṣatakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.36</label>
                        <caesura/>
                         marmmopari ca jāteṣu rogeṣūktañ ca dāruṇaṃ |
                        <caesura/>
                         supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.37</label>
                        <caesura/>
                         pākoddhateṣu doṣeṣu tat tu kāryam vijānatā |
                        <caesura/>
                         supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.38</label>
                        <caesura/>
                         kaṭhinasthūlavattauṣṭhān dīryamānān punaḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanair ācared bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.39</label>
                        <caesura/>
                         samaṃ likhetsulikhitaṃ likhen niravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         carmmaṇān tu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.40</label>
                        <caesura/>
                         kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavaṃ |
                        <caesura/>
                         karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.41</label>
                        <caesura/>
                         nāḍīvraṇaṃ śalyagarbbham unmārgyutsaṃginaṃ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         karīravālāṅgulibhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.42</label>
                        <caesura/>
                         netravarmmagudābhyāsagatyo vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
                        <caesura/>
                         cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.43</label>
                        <caesura/>
                         saṃvṛtāvivṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimānbhiṣak |
                        <caesura/>
                         yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.44</label>
                        <caesura/>
                         roge vyadhanasādhyeṣu yathādeśaṃ pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.45</label>
                        <caesura/>
                         apākopadrutā ye ca māṃsasthāvivṛtāś ca ye |
                        <caesura/>
                         teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhānam eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.46</label>
                        <caesura/>
                         pūyagarbbhānanudvārān vraṇānmarmmagatānapi |
                        <caesura/>
                         yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.47</label>
                        <caesura/>
                         śuṣyamāṇamupekṣeta pradehampīḍanamprati |
                        <caesura/>
                         na cāpi mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.48</label>
                        <caesura/>
                         tais tair nnimittair bbahudhā śoṇite prasrute bhṛśaṃ |
                        <caesura/>
                         kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.49</label>
                        <caesura/>
                         dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāmpittakopataḥ |
                        <caesura/>
                         raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.50</label>
                        <caesura/>
                         yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
                        <caesura/>
                         dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.51"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.52</label>
                        <caesura/>
                         vātābhibhūte valayāḥ kākolyādīgaṇe tathā |
                        <caesura/>
                         snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.53</label>
                        <caesura/>
                         yeṣāṃ svedanaṅkāryaṃ sthirāṇāmvedanāvatāṃ |
                        <caesura/>
                         durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.54</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ śodhanaṅkāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
                        <caesura/>
                         antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrā māṃsasaṃśritān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.55</label>
                        <caesura/>
                         śodhanadravyayuktābhir vvarttibhiḥ samupāyaret |
                        <caesura/>
                         putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.56</label>
                        <caesura/>
                         varttidravyaiḥ kalkakṛtairyathālābhena śodhayet |
                        <caesura/>
                         pittapraduṣṭāṃ gaṃbhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.57</label>
                        <caesura/>
                         kārppāsīphalamiśreṇa yuñjyācchodhanasarppiṣā |
                        <caesura/>
                         utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.58</label>
                        <caesura/>
                         sarṣapasnehayuktena dhīmāntaile śodhayet |
                        <caesura/>
                         vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.59</label>
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ śodhanīyāṅ kuryād dravyair udīritaiḥ ||
                        <caesura/>
                         kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.60</label>
                        <caesura/>
                         surāṣṭrajāṃ sakāśīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilāṃ ||
                        <caesura/>
                         haritālañcamatimān tatastānavacārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.61</label>
                        <caesura/>
                         mātuluṅgarasopetāḥ sakṣaudrāḥ supramardditāḥ ||
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐ś ca divasān parān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.62</label>
                        <caesura/>
                         medopasṛṣṭāndurggandhāṃ gambhīrāñcūrṇṇaśodhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanabastijaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.63</label>
                        <caesura/>
                         śuddhalakṣaṇasaṃyukte kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitaṃ ||
                        <caesura/>
                         tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.64</label>
                        <caesura/>
                         avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.65</label>
                        <caesura/>
                         apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatāṃ ||
                        <caesura/>
                         kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.66</label>
                        <caesura/>
                         sa mādhuryāttathaivoṣṇyātsnehāccānilanāśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.67</label>
                        <caesura/>
                         auṣṇyātkaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ ||
                        <caesura/>
                         śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.68</label>
                        <caesura/>
                         nimvapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ ||
                        <caesura/>
                         pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyuparopaṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.69</label>
                        <caesura/>
                         tilavadyavakalkan tu kecid āhur mmanīṣiṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         avidagdhaṃ praśamayed vidagdham vāpi pācayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.70</label>
                        <caesura/>
                         pakvañ ca bhindyādbhinnaś ca śodhayed ropayīta ca ||
                        <caesura/>
                         pittaraktaviṣāgantūn gambhīrān api ca vraṇān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.71</label>
                        <caesura/>
                         ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarppiṣā ||
                        <caesura/>
                         kaphavātārdditānān tu vraṇānāntailaropaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.72</label>
                        <caesura/>
                         kuryāt tatra yathokteṣu dravyeṣu matimān bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.73</label>
                        <caesura/>
                         dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇīyai rasakriyā ||
                        <caesura/>
                         samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.74">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.74</label>
                        <caesura/>
                         prāptamvidadhyāt matimān prāk sa ukto vidhiryathā ||
                        <caesura/>
                         śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.75">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.75</label>
                        <caesura/>
                         sarvvavraṇānāṃ sāmānye nokto doṣaviśeṣataḥ ||
                        <caesura/>
                         eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.76">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.76</label>
                        <caesura/>
                         mantravatsaṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathaṃcana ||
                        <caesura/>
                         svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.77</label>
                        <caesura/>
                         doṣocchrāyeṇauṣadhāni yānyuktāni purā mayā ||
                        <caesura/>
                         ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.78</label>
                        <caesura/>
                         sa vātaduṣṭe deyas tu kaṣāyādiṣu saptasu ||
                        <caesura/>
                         nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.79</label>
                        <caesura/>
                         tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
                        <caesura/>
                         āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.80</label>
                        <caesura/>
                         tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyutāgaṇāḥ ||
                        <caesura/>
                         vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.81</label>
                        <caesura/>
                         sakṣaumayavasarppirbbhirddhūpanāṅgais tu pūrayet |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.82">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.82</label>
                        <caesura/>
                         kuryād utsādanīyāni sarppīṃṣyālepanāni ca ||
                        <caesura/>
                         māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.83">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.83</label>
                        <caesura/>
                         viśuddhamanasastasya māṃsammāṃsena varddhate ||
                        <caesura/>
                         utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.84">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.84</label>
                        <caesura/>
                         kuryād dravyair yaktais tu cūrṇṇitairmmadhunā saha ||
                        <caesura/>
                         kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.85">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.85</label>
                        <caesura/>
                         mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitañcāpi mokṣayet ||
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.86">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.86</label>
                        <caesura/>
                         mṛdutvamāśurohañ ca gāḍhavandhaṅkaroti hi ||
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.87">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.87</label>
                        <caesura/>
                         triphalāpuṣpakāsīse tathāsarjjarasaṃ samaṃ |
                        <caesura/>
                         kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.88">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.88</label>
                        <caesura/>
                         utsannamānsān kaṭhinān kaṇḍūyuktām̐ścirotthitān |
                        <caesura/>
                         duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayet kṣārakarmmaṇā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.89</label>
                        <caesura/>
                         sravato 'śmarijānmūtraṃ yecānye raktavāhinaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed agnikarmmaṇā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.90</label>
                        <caesura/>
                         durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarmma hitam bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.91"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.92"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.93">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.93</label>
                        <caesura/>
                         bhallātakavidhānena sā ca snehān prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.94">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.94</label>
                        <caesura/>
                         ye ca kecitphalasnehā vidhānanteṣu vakṣyate ||
                        <caesura/>
                         durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.95">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.95</label>
                        <caesura/>
                         saptarātrasthitaṃ kṣīre vārkkare rohiṇīphalaṃ ||
                        <caesura/>
                         tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.96</label>
                        <caesura/>
                         navaṃ kapālikācūrṇṇaṃ vaidalaṃ sarjjam eva ca ||
                        <caesura/>
                         kāsīsamadhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.97">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.97</label>
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhurantathā ||
                        <caesura/>
                         tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.98">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.98</label>
                        <caesura/>
                         kapitthānmānsamuddhṛtya mūtreṇājasya pūrayet |
                        <caesura/>
                         kāsīsaṃ rocanā caiva haritālammanaḥ śilā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.99">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.99</label>
                        <caesura/>
                         veṇunirllekhanañcaiva prapunāṭañ ca dāpayet |
                        <caesura/>
                         adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.100">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.100</label>
                        <caesura/>
                         māsādūrddhantatastena kṛṣṇam ālepayed vraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.101">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.101</label>
                        <caesura/>
                         hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyañcaiva rasāñjanaṃ |
                        <caesura/>
                         romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.102">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.102</label>
                        <caesura/>
                         catuṣpadānāntvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmanā |
                        <caesura/>
                         tailāktā cūrṇṇitā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.103">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.103</label>
                        <caesura/>
                         kāsīsannaktamālasya pallavām̐ś cāpi saṃharet |
                        <caesura/>
                         kapittharasapiṣṭāni romasañjananamparaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.104">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.104</label>
                        <caesura/>
                         romākīrṇṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
                        <caesura/>
                         kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.105">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.105</label>
                        <caesura/>
                         śaṃkhacūrṇṇañ ca bhāgauṣṭau haritālaṃ ca bhāgikaṃ |
                        <caesura/>
                         śuktena saha piṣṭan tu romaśātanam uttamaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.106">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.106</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīrantathaiva ca |
                        <caesura/>
                         vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.107"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.108"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.109">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.109</label>
                        <caesura/>
                         vātaduṣṭo vraṇo yastu rūkṣasyātyarthavedanaḥ |
                        <caesura/>
                         adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.110">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.110</label>
                        <caesura/>
                         mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         tathaivārttavadoṣeṣu bastir apy uttaro hitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.111">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.111</label>
                        <caesura/>
                         vraṇaḥ śudhyabhivandhena mṛdutvañ copagacchati |
                        <caesura/>
                         rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.112">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.112</label>
                        <caesura/>
                         sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatāṃ |
                        <caesura/>
                         patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.113">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.113</label>
                        <caesura/>
                         eraṇḍabhūrjjapūtīkakāśmaryāṇāñ ca vātajaḥ |
                        <caesura/>
                         patramāśvavalaṃ yac ca haridrāpatram eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.114">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.114</label>
                        <caesura/>
                         patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakānāntathaiva ca |
                        <caesura/>
                         dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.115">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.115</label>
                        <caesura/>
                         pāṭhāmūrvvāś ca gandhānāṃ kākamācīharidrayoḥ |
                        <caesura/>
                         patraṃ śukanasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.116">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.116</label>
                        <caesura/>
                         akarkkaśamavicchinnamajīrṇṇamviṣavarjjitaṃ |
                        <caesura/>
                         ajan tu jagdham mṛdu ca patraṃ guṇavad ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.117">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.117</label>
                        <caesura/>
                         sneham auṣadhasāram vā paṭṭapatrāntarīkṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         tad dadāti yatas tasmād auṣadhopari dāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.118">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.118</label>
                        <caesura/>
                         śītoṣṇajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
                        <caesura/>
                         dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.119">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.119</label>
                        <caesura/>
                         makṣikāvraṇamāgatya nikṣipanti yadā krimiṃ |
                        <caesura/>
                         śvayathurbbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.120">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.120</label>
                        <caesura/>
                         tīvrā rujo vicitrāś ca raktasrāvaṃ sravedapi |
                        <caesura/>
                         svasurasādihitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.121">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.121</label>
                        <caesura/>
                         saptaparṇṇakarañjārkka nimvarājādanatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.122">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.122</label>
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ pracchādayitvā ca māṃsapeṣyām vinirharet |
                        <caesura/>
                         viṃśati krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.123">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.123</label>
                        <caesura/>
                         dīrghakāturāṇān tu kṛṣāṇām vraṇaśoṣiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.124">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.124</label>
                        <caesura/>
                         viṣaduṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayam eva ca |
                        <caesura/>
                         cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhāgaśaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.125">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.125</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmantaḥ saśophaś ca jatrūṇopari ye vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.126">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.126</label>
                        <caesura/>
                         rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye corddhvajatrujāḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu teṣu karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.127">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.127</label>
                        <caesura/>
                         doṣam pracyāvaṇārthāya rujādāhakṣayāya ca |
                        <caesura/>
                         jihvādantasamutthasya haraṇārtham malasya ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.128">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.128</label>
                        <caesura/>
                         śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai |
                        <caesura/>
                         uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.129">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.129</label>
                        <caesura/>
                         ūrddhvajatrugatān trāgān vraṇān vā kaphavātajān |
                        <caesura/>
                         śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.130">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.130</label>
                        <caesura/>
                         kṣatoṣmaṇāṃ nigrahārthaṃ sandhānārthantathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.131">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.131</label>
                        <caesura/>
                         avagāḍhastvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.132">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.132</label>
                        <caesura/>
                         laghumātro laghuś caiva snigdhāṣṇo vahnidīpanaṃ |
                        <caesura/>
                         sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vijānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.133">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.133</label>
                        <caesura/>
                         niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.134">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.134</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṇmūloṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭyāvidhānaiḥ prāpnoti caturbbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.135">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.135</label>
                        <caesura/>
                         alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo 'lpauṣadhaḥ kṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.136">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.136</label>
                        <caesura/>
                         prasaṃgābhihito yo vā bahudurllabhabheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.137"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.138"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.139"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.140">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.1.140</label>
                        <caesura/>
                         vraṇakriyāsvimāsveva samāsoktās tu yā kriyā |
                        <caesura/>
                         bhūyo 'bhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇeṣu tā iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.trailer">|| dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ prathamaḥ ||</l>


                </div>

                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 2]</head>

                    <l xml:id="SS.4.2.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.3</label>
                        <caesura/>
                         dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭho vāgvidām varaḥ |
                        <caesura/>
                         viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.4</label>
                        <caesura/>
                         nānādhārāmukhaiḥ śastrair nnānāsthānani pātitaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhavaṃti nānākṛtayo vraṇās tām̐s tva nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.5</label>
                        <caesura/>
                         āyatāś caturasrāś ca tryasrā muṇḍalinas tathā |
                        <caesura/>
                         arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.6</label>
                        <caesura/>
                         śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathāpare |
                        <caesura/>
                         evam prakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.7</label>
                        <caesura/>
                         doṣajā vā svayambhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.8</label>
                        <caesura/>
                         durddarśaneṣv api bhṛśaṃ vraṇeṣu vikṛteṣv api |
                        <caesura/>
                         anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.9</label>
                        <caesura/>
                         samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.10</label>
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhan teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         tiryakcīno mṛdur vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.11</label>
                        <caesura/>
                         gātrapātī na vā tad dhi chinnalakṣaṇam ucyate ||
                        <caesura/>
                         śaktikunteṣu khaḍgādiviṣāṇair āśayor hataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.12">
                        <caesura/>
                         yat kiñcit sravate tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate ||
                        <caesura/>
                         sthānāny āmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.13</label>
                        <caesura/>
                         hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭham ity abhidhīyate ||
                        <caesura/>
                         tasmin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.14</label>
                        <caesura/>
                         mūtramārggagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati ||
                        <caesura/>
                         mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanda eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.15</label>
                        <caesura/>
                         viṇmūtravātasaṅgañ ca svedāsrāvo kṣiraktatā ||
                        <caesura/>
                         lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.16</label>
                        <caesura/>
                         hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
                        <caesura/>
                         āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.17</label>
                        <caesura/>
                         ādhmānam atimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam ||
                        <caesura/>
                         pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.18</label>
                        <caesura/>
                         adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavanti hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.19</label>
                        <caesura/>
                         sūkṣmāsyaṃ śalyābhihataṃ yadagandhāsayam vinā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.20</label>
                        <caesura/>
                         uttuṇḍitan nirgatam vā tadviddham iti nirddiśet ||
                        <caesura/>
                         nāticchinnan nātividdham ubhayor llakṣaṇānvitam | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.21</label>
                        <caesura/>
                         viṣamavraṇasaṃgo yaṃ
                        <caesura/>
                         prahārapīḍanābhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.22</label>
                        <caesura/>
                         sāsthi tat piccitam vidyāt majjāraktapariplutaṃ ||
                        <caesura/>
                         gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.23</label>
                        <caesura/>
                         ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhidhīyate ||
                        <caesura/>
                         chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.24</label>
                        <caesura/>
                         raktakṣayād atra rujāḥ karoti pavano bhṛśaṃ || snehapānaṃ hitan
                        tatra tatseko vihitas tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.25</label>
                        <caesura/>
                         veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
                        <caesura/>
                         dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.26</label>
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair bastir vidhīyate ||
                        <caesura/>
                         piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.27</label>
                        <caesura/>
                         tasmin na gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.28</label>
                        <caesura/>
                         śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś śītalaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.29</label>
                        <caesura/>
                         jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam || ❈ ||
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.30</label>
                        <caesura/>
                         ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ |
                        <caesura/>
                         tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.31</label>
                        <caesura/>
                         karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā yathāsthitaṃ |
                        <caesura/>
                         sīvyed yathoktaṃ tailena srotaś cāpy abhitarpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.32</label>
                        <caesura/>
                         kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
                        <caesura/>
                         samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.33</label>
                        <caesura/>
                         ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko bhidhīyate |
                        <caesura/>
                         uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.34</label>
                        <caesura/>
                         śākhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
                        <caesura/>
                         sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.35</label>
                        <caesura/>
                         vadhyāvellitakenāśuḥ vastāntena ghanena vā |
                        <caesura/>
                         carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.36</label>
                        <caesura/>
                         pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca |
                        <caesura/>
                         atonyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.37</label>
                        <caesura/>
                         chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena buddhimāṃ |
                        <caesura/>
                         vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.38</label>
                        <caesura/>
                         candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
                        <caesura/>
                         haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.39</label>
                        <caesura/>
                         tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.40</label>
                        <caesura/>
                         hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
                        <caesura/>
                         trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.41</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ vipakvaṃ sekāryahitantu vraṇaropane || ❈ ||
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.42</label>
                        <caesura/>
                         bhinnanetramakarmaṇyamabhinnaṃ lamvate tu yaḥ |
                        <caesura/>
                         tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.43</label>
                        <caesura/>
                         pīḍayen pāṇinā sammyak padmapatrāntareṇa tu |
                        <caesura/>
                         tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.44</label>
                        <caesura/>
                         ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
                        <caesura/>
                         jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpir vipācayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.45</label>
                        <caesura/>
                         sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
                        <caesura/>
                         udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.46</label>
                        <caesura/>
                         tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇan tu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
                        <caesura/>
                         samyag chindyād vraṇena tac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.47"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.48"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.49</label>
                        <caesura/>
                         acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
                        <caesura/>
                         medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.50</label>
                        <caesura/>
                         tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
                        <caesura/>
                         kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.51</label>
                        <caesura/>
                         tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
                        <caesura/>
                         śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.52</label>
                        <caesura/>
                         āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
                        <caesura/>
                         pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.53</label>
                        <caesura/>
                         āsthāpañca niḥ snehaḥ kāryam uṣṇaviśodhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.54</label>
                        <caesura/>
                         bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet sendhavasaṃyutāṃ |
                        <caesura/>
                         atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.55</label>
                        <caesura/>
                         svamārpratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ |
                        <caesura/>
                         nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.56</label>
                        <caesura/>
                         abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet |
                        <caesura/>
                         alaṅgale sirograstaṃ tad apy ake vadanti hi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.57</label>
                        <caesura/>
                         prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
                        <caesura/>
                         praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.58</label>
                        <caesura/>
                         praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ |
                        <caesura/>
                         aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.59"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.60</label>
                        <caesura/>
                         tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāmpīḍayanti ca |
                        <caesura/>
                         vraṇasaudbahutvād vā duḥ praveśantu yad bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.61</label>
                        <caesura/>
                         tad vipādya pramāṇena bhiṣagantampraveśayet |
                        <caesura/>
                         yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyamatandritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.62</label>
                        <caesura/>
                         sthānādapetamādatte prāṇāṃ gupitam eva vā |
                        <caesura/>
                         veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekampradāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.63</label>
                        <caesura/>
                         payaḥ pivet sukhoṣṇañ ca citrātailasamanvitaṃ |
                        <caesura/>
                         mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.64</label>
                        <caesura/>
                         tatastailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.65</label>
                        <caesura/>
                         śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
                        <caesura/>
                         valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.66</label>
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ saṃropayet tena raktetsamvatsarañ ca tat ||
                        <caesura/>
                         pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.67</label>
                        <caesura/>
                         praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
                        <caesura/>
                         kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyāmāveśya yantrakaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.68</label>
                        <caesura/>
                         na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kālānusārīmagurūṃ candanandevadārū ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.69</label>
                        <caesura/>
                         manaḥ śilāle vā hṛtya tailaṃ kurvīta ropaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         śīrṣādyapahate śalye vālavartim praveśayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.70</label>
                        <caesura/>
                         vālavartyāmadattāyāṃ mastuluṃgavraṇāt sravet |
                        <caesura/>
                         hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.71</label>
                        <caesura/>
                         vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
                        <caesura/>
                         gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.72</label>
                        <caesura/>
                         niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
                        <caesura/>
                         dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.73</label>
                        <caesura/>
                         kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
                        <caesura/>
                         padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.74">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.74</label>
                        <caesura/>
                         saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.75"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.76">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.76</label>
                        <caesura/>
                         kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.2.77</label>
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā | </l>

                    <!-- verses from here to end of 2 depend on H -->

                    <l xml:id="SS.4.2.78">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.78</label>
                         vāsayet tailapūrṇṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanaṃ ||<anchor
                            n="SS.4.2.78-n-1"/>
                        <caesura/>
                         eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā | </l>

                    <ab corresp="#SS.4.2.78" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.2.78-n1">MS K breaks off at
                                this point and resumes at 4.19.22.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.2.79">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.79</label>
                         ropaṇe caiva seke ca pāne ca vraṇināṃ sadā ||
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtaṃ cāvacāryaṃ śarīrartūn avekṣya hi | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.80">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.80</label>
                         ghṛtāni yāni vakṣyāmi yannataḥ pittavidradhau ||
                        <caesura/>
                         sadyo vraṇeṣu dātavyan tāni vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.81">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.81</label>
                         sadyaḥkṣatam vraṇam vaidyaḥ saśūlam pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarppiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.82">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.82</label>
                         padmāṃ samaṃgāṃ rajanīm pathyān tutthaṃ suvarccalāṃ |
                        <caesura/>
                         padmakam madhukaṃ lodhraṃ viḍaṃgāni hareṇavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.83">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.83</label>
                         tālīsapattraṃ naladaṃ candanam padmakesaraṃ |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.84">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.84</label>
                        <caesura/>
                         piyālabījaṃ tindukyās taruṇāni phalāni ca ||
                        <caesura/>
                         yathālābhena saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.85">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.85</label>
                        <caesura/>
                         sadyovraṇānāṃ sarvveṣām aduṣṭānāñ ca ro<unclear confidence="0.9"
                            reason="overwriting">pa</unclear>ṇam ||
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.86">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.86</label>
                        <caesura/>
                         sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paś cāt pūrvvoktam ācaret |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.87">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.87</label>
                        <caesura/>
                         viśoṣaṇan tathāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.88">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.88</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyayor etayos tu tailaṃ śodhanam iṣyate |
                        <caesura/>
                         kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.89">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.89</label>
                        <caesura/>
                         dravantī ciribilvañ ca dantī cittrakam eva ca |
                        <caesura/>
                         pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.90">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.90</label>
                        <caesura/>
                         trivṛtā nīlinī śyāmā haridrā saindhavan tilā |
                        <caesura/>
                         nīpaḥ kadambaḥ suvahāṃ śukākhyaṃ lāṅgalāhvayaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.91">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.91</label>
                        <caesura/>
                         mṛgādanī madayantī nepālī jālinī surā |
                        <caesura/>
                         snuhācārkkaviḍaṅgāniharitālakarañjikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.92">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.92</label>
                        <caesura/>
                         yathopapatyā karttavyan tailam eteṣu śodhanam |
                        <caesura/>
                         ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.93"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.94">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.94</label>
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇavidhiḥ kāryaḥ kuṣṭhamehavraṇeṣv api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.95">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.95</label>
                        <caesura/>
                         ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ ||
                        <caesura/>
                         nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.96">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.96</label>
                        <caesura/>
                         upasarggair nnipātais tu tan tu paṇḍitavādinaḥ ||
                        <caesura/>
                         saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā mānagarvvitāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.97">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.2.97</label>
                        <caesura/>
                         bahu tadbhāṣitan teṣāṃ ṣaṭsv eteṣu nirudhyate ||
                        <caesura/>
                         viśeṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.trailer"> cikitsā dvi ||</l>


                </div>

                <div corresp="4.3. in NAK 5-333" n="3" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 3 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.3.1">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.3.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto bhagnacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.3</label>
                        <caesura/>
                         alpāśino 'anātmavato jantorvātātmakasya vā |
                        <caesura/>
                         upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.4</label>
                        <caesura/>
                         lavaṇaṅ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapaṃ |
                        <caesura/>
                         vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.5</label>
                        <caesura/>
                         mānsam māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarppiryūṣaḥ satīnajaḥ |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.6</label>
                        <caesura/>
                         palāśodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         vaṃśasarjjārjunādīnāṃ kupyartham upasaṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.7</label>
                        <caesura/>
                         ālepanārthe mañjiṣṭhā madhukañ cāmlapeṣimaṃ |
                        <caesura/>
                         śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañ ca lepanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.8ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.8ab</label>
                        <caesura/>
                         saptarātrāt saptarātrāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.8cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.8.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.8.add</label>
                        <caesura/>
                         karttavyañ ca trirātraṃ syāt tathā grīṣmeṣu jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8b</label>
                        <caesura/>
                         kāle tu samaśītoṣṇe pañcarātrān nibandhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.9</label>
                        <caesura/>
                         tatrātiśithilaṃ baddhe sandhiḥ sthairyan na jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.10</label>
                        <caesura/>
                         gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pākam eva ca |
                        <caesura/>
                         tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.11</label>
                        <caesura/>
                         nyagrodhādikaṣāyan tu suśītaṃ pariṣecane |
                        <caesura/>
                         pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.12</label>
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇam avacāryam vā cakratailam vijānatā |
                        <caesura/>
                         gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.13"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.14</label>
                        <caesura/>
                         śītalaṃ lākṣayā yuktam prātarbhbhagnaḥ piben naraḥ |
                        <caesura/>
                         savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.15</label>
                        <caesura/>
                         pratisārya kaṣāyais tu śeṣam bhagnavadācaret |
                        <caesura/>
                         prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.16</label>
                        <caesura/>
                         alpadoṣasya jantos tu kāle ca śiśirātmake |
                        <caesura/>
                         prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.17</label>
                        <caesura/>
                         madhyame dviguṇāt kālāduttame triguṇāt smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         avanāmitamunnahyedunnatañ cāvapīḍañ cāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.18</label>
                        <caesura/>
                         āñchedatikṣiptamadho gatañ copari varttayet |
                        <caesura/>
                         āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.19</label>
                        <caesura/>
                         sandhīnśarīre sarvvāṃs tu calānapyacalānapi |
                        <caesura/>
                         etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.20</label>
                        <caesura/>
                         utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
                        <caesura/>
                         tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.22</label>
                        <caesura/>
                         pratyaṅgabhagnasya vidhim ata ūrddhvam pravakṣmahe | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.23</label>
                        <caesura/>
                         nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ rakṣānugatam ārayā ||
                        <caesura/>
                         avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.24</label>
                        <caesura/>
                         bhagnā vā sandhim uktā vā sthāpayitvāṅgulīm bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.25</label>
                        <caesura/>
                         abhyajya sarppiṣā pādam bhagnandanvā kuśām bhiṣṣak ||
                        <caesura/>
                         vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.26</label>
                        <caesura/>
                         abhyajyasamayejaṃghāṃ ghṛtenāktāṃs saṃsthitāṃ ||
                        <caesura/>
                         datvā vṛkṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.27</label>
                        <caesura/>
                         cakrayogena matimān āñchedūrddhvasthi nirggataṃ |
                        <caesura/>
                         sphuṭitaṃ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.28</label>
                        <caesura/>
                         āñchedūrddhvamadhaś cāpi kaṭibhagnan tu mānavaṃ ||
                        <caesura/>
                         tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.29</label>
                        <caesura/>
                         parśukāsv atha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya pṛṣṭhataḥ ||
                        <caesura/>
                         dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.30</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ kavalikān datvā veṣṭayet susamāhitaṃ ||
                        <caesura/>
                         tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.31</label>
                        <caesura/>
                         muślenotkṣipet kakṣamakṣasasandhau visaṅgate ||
                        <caesura/>
                         sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.32</label>
                        <caesura/>
                         kaurpyaran tu tathā sandhim aṅguṣṭhenānumārjjayet ||
                        <caesura/>
                         anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.33</label>
                        <caesura/>
                         prasārya kuñcayec cainaṃ snehasekañ ca dāpayet ||
                        <caesura/>
                         maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.34</label>
                        <caesura/>
                         ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ ||
                        <caesura/>
                         badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.35</label>
                        <caesura/>
                         mṛtpiṇḍan dhārayet pūrvvaṃ lavaṇāṇḍam ataḥ paraṃ ||
                        <caesura/>
                         hastena jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.36</label>
                        <caesura/>
                         sannam unnāmayet sninnam akṣakam muśalena tu ||
                        <caesura/>
                         tathonnataṃ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.37</label>
                        <caesura/>
                         ūrūvac cāpi karttavyam bāhubhagne cikitsitaṃ ||
                        <caesura/>
                         grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.38</label>
                        <caesura/>
                         āvaṭyāmatha hanvoś ca pragṛhyonnāmayen naraṃ |
                        <caesura/>
                         tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.39</label>
                        <caesura/>
                         uttānaṃ śāyayec cainaṃ saptarātraṃ suyantritaḥ ||
                        <caesura/>
                         hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.40</label>
                        <caesura/>
                         svedayitvā sthite cāpi pañcāṅgīm vibhajed bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastañ ca pūjitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.41</label>
                        <caesura/>
                         dantān abhagnān calitān saraktān eva pīḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.43ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.43ab</label>
                        <caesura/>
                         vayasthasya manuṣyasya jīrṇṇasya tu vivarjjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.42ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.42ab</label>
                        <caesura/>
                         saṃsiñcya vāribhiḥ śītaiḥ sandhānīyair upācaret || </l>
                    <l xml:id="SS.4.3.42cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.43cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.43cd</label>
                        <caesura/>
                         nāsāṃ sannām vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.44</label>
                        <caesura/>
                         pratyekanastatonāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet ||
                        <caesura/>
                         tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekām pradāpayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.45</label>
                        <caesura/>
                         bhagnaṃ karṇṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ sthāpya bandhena yojayet ||
                        <caesura/>
                         sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.46</label>
                        <caesura/>
                         mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarppiṣā ||
                        <caesura/>
                         dattvā bandhet tataḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.47</label>
                        <caesura/>
                         patanād abhighātād vā sūnamaṅgaṃ yad akṣataṃ |
                        <caesura/>
                         śītāṃ sekām pradehāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.48</label>
                        <caesura/>
                         kaṭijaṃghorubhagnānāṅ kavāṭaśayanaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.49</label>
                        <caesura/>
                         yathā na calanan tasya bhagnasya prayatet tathā |
                        <caesura/>
                         sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.50</label>
                        <caesura/>
                         śroṇyā vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣaḥ kakṣāṅśayos tathā |
                        <caesura/>
                         bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.51</label>
                        <caesura/>
                         sandhīn ciravimuktāṃs tu snigdhasvinnā mṛdūkṛtān |
                        <caesura/>
                         uktair vvidhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.52</label>
                        <caesura/>
                         kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃsthite |
                        <caesura/>
                         āpohya bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.53"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.54</label>
                        <caesura/>
                         ūrddhvakāye tu bhagnānām mastiṣkaṅ karṇṇapūraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.55</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakaṃ |
                        <caesura/>
                         rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.56</label>
                        <caesura/>
                         divā divā śoṣayitvā kṣīreṇa saha bhāvayet |
                        <caesura/>
                         tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.57</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣīram punaḥ pītāṃ śuṣkāṃ sūkṣām vicūrṇṇayet |
                        <caesura/>
                         kākolyādi svadamṣṭrā<unclear extent="1" unit="char"/>m mañjiṣṭhāṃ
                        sārivān tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.58</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ sarjjarasam māṃsī suradāru sacandanaṃ |
                        <caesura/>
                         śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacūrṇṇena yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.59</label>
                        <caesura/>
                         pīḍanārthe ca karttavyaṃ sarvvagandhasritam payaḥ |
                        <caesura/>
                         caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.60</label>
                        <caesura/>
                         elāmaṃśumatīm patraṃ jīvakan tagaran tathā |
                        <caesura/>
                         lodhraṃ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.61</label>
                        <caesura/>
                         śaileyakaṃ kṣīraśuklām anantā samadhūlikān |
                        <caesura/>
                         piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.62</label>
                        <caesura/>
                         ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunāgninā |
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvakarmmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.63</label>
                        <caesura/>
                         ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārddite |
                        <caesura/>
                         manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.64</label>
                        <caesura/>
                         bādhirye timire caiva yeṣu strīṣu kṣayaṅ gatāḥ |
                        <caesura/>
                         pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.65</label>
                        <caesura/>
                         grīvāskandhorasāṃ vṛddhiranenaivopajāyate |
                        <caesura/>
                         mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.66</label>
                        <caesura/>
                         gandhatailamidaṃ nāmnā sarvvavātavikāranut |
                        <caesura/>
                         rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.67</label>
                        <caesura/>
                         trapuṣākṣapiyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
                        <caesura/>
                         vasān dattvā yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.68</label>
                        <caesura/>
                         snehottamam idañ cātra kuryād bhagnaprasādhanaṃ |
                        <caesura/>
                         pānābhyañjananasyeṣu bastikarmmaṇi sevane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.69</label>
                        <caesura/>
                         bhagnan naiti yathāpākam prayateta tathā bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.3.70</label>
                        <caesura/>
                         bhagnasandhimanāviddhamahīnāṃgamanulbaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaceṣṭāprasārañ ca samyaksādhitamādiśed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.3.trailer"> cikitsāyāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ || ||</l>


                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 4]</head>

                    <l xml:id="SS.4.4.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.3</label>
                        <caesura/>
                         āmāśayagate vāyau cchardditāya yathākramaṃ |
                        <caesura/>
                         deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.4</label>
                        <caesura/>
                         citrakendrayave pāṭhā kaṭūkātiviṣābhayā |<anchor n="SS.4.4.4-n1"/>
                        <caesura/>
                         mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.4" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.4-n1">We emend
                                    <foreign>citrakendrayavā</foreign> to the dual, with
                                the vulgate, to make the sentence construe.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.5</label>
                        <caesura/>
                         pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanaṃ |
                        <caesura/>
                         bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.6</label>
                        <caesura/>
                         kāryo bastigate cāpi vidhir bastiś ca śodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||<anchor
                            n="SS.4.4.6-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.4.4.6" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.6-n1">We emend
                                    <foreign>śrotādi-</foreign> to
                                    <foreign>śrotrādi-</foreign> as attested in the
                                vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.7</label>
                        <caesura/>
                         snehābhyaṅgopanāhāṃś ca marddanālepanāni ca |
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsarudhire prāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.8</label>
                        <caesura/>
                         snehopanāhāgnikarmmavandhanonmarddanāni ca |
                        <caesura/>
                         snāyusandhyasthisamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.9</label>
                        <caesura/>
                         nigūḍhe 'sthigate vāyau pāṇimanthena dārite |
                        <caesura/>
                         nāḍīn datvāsthani bhiṣag ācūṣet pavanam balī ||<anchor
                            n="SS.4.4.9-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.9" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.9-n1">We emend
                                    <foreign>asthīni</foreign> to the locative
                                    <foreign>asthani</foreign> with the vulgate, to make
                                the sentence construe.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.10</label>
                        <caesura/>
                         śukraprāpte 'nile kuryāc chukradoṣacikitsitam |
                        <caesura/>
                         avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||<anchor
                            n="SS.4.4.10-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.10" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.10-n1">We emend
                                    <foreign>karṣa</foreign> to <foreign>karṣū</foreign>
                                with the vulgate, and we emend <foreign>-bastini</foreign>
                                to <foreign>bastibhiḥ</foreign>, again with the vulgate,
                                for a meaningful text. The latter error may reflect a
                                scribal misreading of <foreign>ni</foreign> for
                                    <foreign>bhi(ḥ)</foreign> at an earlier stage of
                                transmission, since <foreign>na</foreign> and
                                    <foreign>bha</foreign> are similar in old Nepalese
                                scripts.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.11</label>
                        <caesura/>
                         jayet sarvvāṅgagaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca buddhimān |
                        <caesura/>
                         ekāṅgagam vā matimāñ śṛṅgaiś cāvasthitañ jayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.12</label>
                        <caesura/>
                         balāsapittaraktaiś ca saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
                        <caesura/>
                         suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāc ca bahuśo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.13</label>
                        <caesura/>
                         lihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pañcamūlī<pc> </pc>śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.14</label>
                        <caesura/>
                         susnigdho dhānyayūṣo vā vātanud bhojanaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ |||<anchor
                            n="SS.4.4.14-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.14" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.14-n1">We emend to
                                    <foreign>kākolyādiḥ</foreign> with the vulgate and
                                against witness H.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.15</label>
                        <caesura/>
                         sānūpodakamāṃsas tu sarvvasnehasamāyutaḥ |<anchor
                            n="SS.4.4.15-n2"/>
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ śālvalaḥ parikīrttitaḥ ||<anchor
                            n="SS.4.4.15-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.15" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.15-n2">We emend to
                                    <foreign>-samāyutaḥ</foreign> with the vulgate and
                                against witness H.</item>
                        </list>
                        <list type="Note">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.15-n1">In witness H, the
                                two <foreign>la</foreign> characters in
                                    <foreign>salvalaḥ</foreign> are differently
                                written.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.16</label>
                        <caesura/>
                         tenopanāhaṃ kurvvīta sarvvadā vātarogiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.17</label>
                        <caesura/>
                         gāḍham paṭṭais tu badhnīyād valkakarppāsakorṇṇakaiḥ |
                        <caesura/>
                         biḍālanakulodrāṇāṃ carmmagoṇyām mṛgasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.18</label>
                        <caesura/>
                         praveśayed vā svabhyaktaṃ śālvalenopanāhitaṃ |
                        <caesura/>
                         vakṣastrikaskandhagatam vāyum manyāgatan tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.19</label>
                        <caesura/>
                         vamanaṃ hanti nasyañ ca kuśalena prayojitaṃ |
                        <caesura/>
                         śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg<pc> </pc>vimokṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.20</label>
                        <caesura/>
                         snehaṃ mātrāsahasran tu dhārayet tatra yogataḥ |
                        <caesura/>
                         sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.21</label>
                        <caesura/>
                         ruṇaddhi kevalo bastis tasya vegam ivānilaḥ |
                        <caesura/>
                         snehā svedas tathābhyaṅgo bastisnehavirecanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.22</label>
                        <caesura/>
                         śirobastiḥ śiraḥ sneho dhūmaṃ snaihikam eva ca |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.23</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrāṇi māṃsāni rasāḥ snehānvitañ caa yat |
                        <caesura/>
                         bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.24</label>
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
                        <caesura/>
                         kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.25</label>
                        <caesura/>
                         kauṣeyorṇṇakaromāṇi kārpāsāni mṛdūni ca |
                        <caesura/>
                         nivātātapayuktāni tathā garbbhagṛhāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.26</label>
                        <caesura/>
                         mṛdvī śayyāgnisantāpo brahmacaryan tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         samāsenaivam ādīni yojyāny anilarogiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.27</label>
                        <caesura/>
                         trivṛddantīśaṅkhinīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām akṣasamāḥ
                        kalkā bilvamātras tilvakamūlakampillyayos triphalārasadadhipātre
                        dve dve ghṛtapātram ekan tadaikadhyam pratisaṃsṛjya vipacet
                        tilvakasarppir etat snehavirecanam upadiśanti vātarogeṣu |
                        tilvakavidhir cāśokaramyakayor draṣṭavyaḥ ||<anchor
                            n="SS.4.4.27-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.27" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.27-n1">We read <foreign
                                    xml:lang="sa">tilvakavidhir</foreign>with the vulgate
                                for grammar and sense. The syntax of witness H does not
                                have grammatical concord.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.28</label>
                        <caesura/>
                         tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāny āhṛtyānalpakālatailaparipīḍitāni aṇūni
                        cchedayitvāvakṣudya prakṣipya mahati kaṭāhe pānīyenāplāvya
                        kvāthayet | tatas taṃ sneham ambupṛṣthāt sarakapāṇyor
                        anyatareṇādāya vātaghnauṣadha<pc> </pc>datta<pc> </pc>pratīvāpaṃ
                        snehapākakalpena vipaced etad aṇutailam upadiśanti vātarorogeṣu
                            |<anchor n="SS.4.4.28-n1"/> aṇutailadravyebhyo niṣpādyata ity
                        aṇutailaṃ | </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.28" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.28-n1">We emend <foreign
                                    xml:lang="sa">-danta-</foreign> in witness H to
                                    <foreign xml:lang="sa">datta</foreign> since this is
                                the reading of the parallel passage in the <title
                                    xml:lang="sa">Aṣṭāṅgasaṅgraha</title> (cikitsāsthāna
                                23.18). But the meaning of the compound remains
                                obscure.</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.4.4.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.29</label>
                        <caesura/>
                         athavā mahāpañcamūlīkāṣṭhair bbahubhir apadahyāvanipradeśam
                        ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasmanirvvṛtām bhūmim
                        vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātram avasthāpya
                        tato yāvān pāṃśuḥ snigdhaḥ syāt tāvān grāhayitvodake mahati kaṭāhe
                        'bhyāsiñcet | tatra yat tailam uttiṣṭhet tat pāṇibhyām ādāya
                        svanuguptan nidadhyāt | tat tailam
                        vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākam
                        vipacet || yāvatā kālena śaknuyāt paktum prativāpaś cātra
                        haimavatā dakṣiṇāpathagāś cāśvagandhā vātaghnāni ca | tasmin
                        siddhyati śaṅkhān ādhmāpayec chatran dhārayed dundubhīs tāḍayet
                        vālavyajanaiś ca vyajet | tataḥ sādhusiddham avatārya sauvarṇe
                        rājate vā kumbhe nidadhyāt | tad etat sahasrapākam aprativāravīyaṃ
                        rājārhan tailam | evam bhāgaśata<pc> </pc>pakvaṃ śatapākam iti
                        śataṃ pākam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.30</label>
                        <caesura/>
                         gandharvvahastāṭa<pc> </pc>rūṣaka<pc> </pc>muṣkaka<pc> </pc>naktamāla<pc> </pc>pūtīka<pc> </pc>citrakāṇām
                        pattrāṇy āhṛtyārddrāṇi lavaṇena sahodūkhale saṃkṣudya snehaghaṭe
                        prakṣipyālipya gośakṛdbhir ddāhayet | etat patralavaṇam upadiśanti
                        vātarogeṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.31</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ snuhākāṇḍavārttākulavaṇān saṃkṣudya pūrṇṇaghaṭe
                        sarppistailavasāmajjānaḥ prakṣipyālipya pūrvvavad dahet | etat
                        snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.4.32</label>
                        <caesura/>
                         gaṇḍīra<pc> </pc>palāśa<pc> </pc>kuṭaja<pc> </pc>bilvārkka<pc> </pc>snuhāpāmārga<pc> </pc>pāṭalī<pc> </pc>pāribhadraka<pc> </pc>nādeyī<pc> </pc>kṛṣṇagandhā<pc> </pc>nīpa<pc> </pc>nirddahyānyāṭarūṣaka<pc> </pc>naktamāla<pc> </pc>pūtīka<pc> </pc>bṛhatī<pc> </pc>kaṇṭakārikā<pc> </pc>bhallātakāśoka<pc> </pc>vaijayantīty
                        etad eva viṃśativargaṃ saphalamūlapatraśākham ārdram āhṛtya
                        lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvvavad dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya
                        vipacet |<anchor n="SS.4.4.32-n1"/> prativāpaś cātra pippalyādir |
                        etat kalyāṇakan nāma lavaṇam vātaroge
                        plīhāgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhir upadrutānām upadiśanti
                        pānabhojaneṣu || </l>

                    <ab corresp="#SS.4.4.32" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.4.32-n1">The emendations
                                against H to the accusative <foreign xml:lang="sa"
                                    >viṃśativargaṃ saphalamūlapatraśākham</foreign> seem
                                necessary for the grammar.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.4.33"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.trailer"> iti vātavyādhicikitsitañ caturthaḥ || || </l>


                </div>

                <div n="5" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 5 (draft based on H)]</head>

                    <l xml:id="SS.4.5.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto mahāvātavyādhicikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.3</label>
                        <caesura/>
                         dvividhaṃ vātaraktam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante
                            ||<anchor n="SS.4.5.3-n1"/> tat tu na samyak | kasmāt |
                        kuṣṭhavad uttānam bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati | tasmād
                        dvitvasaṃkhyā hīyate | </l>

                    <ab corresp="#SS.4.5.3" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.5.3-n1">Emmerick (1984:
                                101) pointed out that the view being criticized is Caraka
                                Ci.29.19.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.5.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣaiḥ prakupitasya vāyor
                        ggurūṣṇādhyaśanaśīlasya duṣṭaśoṇitam mārgam āvṛtya vātena
                        sahaikībhūtaṃ yugapad vātaśoṇitanimittāṃ vedanāñ janayati | tad
                        vātaśoṇitam ity ācakṣate | tat tu pūrvvaṃ hastapādayor avasthānaṅ
                        kṛtvā paścād dehe visarppati | tasya pūrvvarūpāṇi toda<pc
                            > </pc>dāha<pc> </pc>kaṇḍū<pc> </pc>śopha<pc
                            > </pc>stambha<pc> </pc>tvakpāruṣya<pc> </pc>sirā<pc
                            > </pc>snāyu<pc> </pc>dhamanī<pc> </pc>spandana<pc
                            > </pc>sakthi<pc> </pc>daurbbalyāni tathā
                        śyāvāruṇaraktamaṇḍalotpattir akasmāc ca
                        pādatalāṅguligulphamaṇibandheṣv eṣām utpattir bbhavati |
                        tatrāpratisāriṇo 'pacāriṇaś ca rogaḥ pravyakto bhavati | tasya
                        lakṣaṇam uktaṃ | tatrāpy apratikāriṇo vaikalyam bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.5</label>
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate vātaśoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhārocakānavaśīryamāṇaṃ
                        saṅkocair anupadrutam balavantam ātmavantam upakaraṇavantañ
                        copakramet |<anchor n="SS.4.5.6-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.5.6" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.5.6-n1">The negative
                                present passive participle <foreign xml:lang="sa"
                                    >anavaśīryamāṇa</foreign> appears to be a hapax
                                legomenon in Ayurvedic literature and rare everywhere (two
                                occurrences in Bāṇa). However, the related term <foreign
                                    xml:lang="sa">aviśīryamāṇa</foreign> occurs in the
                                    <title>Carakasaṃhitā</title> (3.8.122) and <foreign
                                    xml:lang="sa">viśīryamāṇa</foreign> in the
                                    <title>Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā</title> (2.5.98, 6.37.12)
                                and elsewhere. An emendation to <foreign xml:lang="sa"
                                    >°arocakair aviśīryamāṇaṃ</foreign> might produce a
                                more plausible text.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.5.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.7</label>
                        <caesura/>
                         tatrādāv eva bahuvāta<pc> </pc>rūkṣa<pc> </pc>mlānāṅgād ṛte
                        mārggāvaraṇakaṃ duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced
                        vātakopabhayāt | tato vamanādibhir upakramair upapādya
                        saṃsṛṣṭabhaktavāte prabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ
                        vārddhatailaṃ madhukākṣayuktaṃ śṛgālavinnāsiddham vā
                        śarkkarāmadhumadhuraṃ | śuṇṭhīkaśerusiddham vā | śyāmā<pc
                            > </pc>rāsnā<pc> </pc>suṣavī<pc> </pc>śṛgālavinnā<pc
                            > </pc>pīlu<pc> </pc>śatāvarī<pc> </pc>śvadaṃṣṭrā<pc
                            > </pc>dvipañcamūla<pc> </pc>kvāthāṣṭaguṇasiddhena vā payasā
                            meṣaśṛṅgī<pc> </pc>śvadaṃṣṭrā<pc> </pc>madhu<pc
                            > </pc>nāgabalā<pc> </pc>bhadradāru<pc> </pc>vacā<pc
                            > </pc>surabhi<pc> </pc>kalkapratīvāpan tailam pācayitvā
                        pānādiṣūpayuñjyāt | śatāvarī<pc> </pc>mayūraka<pc
                            > </pc>dhavaka<pc> </pc>madhuka<pc> </pc>kṣīravidārī<pc
                            > </pc>balātibalā<pc> </pc>tṛṇapañcamūlī<pc
                        > </pc>kvāthasiddham vā kākolyādiprativāpaṃ | balātailam vā
                        śatapākam iti | vātaharamūlasiddhena ca payasā amlair vvā
                        pariṣekaṅ kurvvīta || tatra cūrṇṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu
                        pratyekaśaḥ kākolī<pc> </pc>kṣīrakākolī<pc
                            > </pc>jīvakarṣabhaka<pc> </pc>balātibalā<pc
                            > </pc>śṛgālavinnā<pc> </pc>meṣaśṛṅgī<pc
                            > </pc>piyāla<pc> </pc>śarkkarā<pc> </pc>kaśerukā<pc
                            > </pc>surabhi<pc> </pc>vacā<pc> </pc>kalka<pc
                            > </pc>miśreṣūpanāhā<pc> </pc>rthe sarppis<pc
                            > </pc>taila<pc> </pc>vasā<pc> </pc>majjā<pc
                            > </pc>dugdha<pc> </pc>siddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ |
                        snaihikaphalasārotkārikā nalamīnamatsyapiśitavaiśavāro vā |
                            bilva<pc> </pc>pesikā<pc> </pc>tagara<pc
                            > </pc>devadāru<pc> </pc>sarala<pc> </pc>rāsnā<pc
                            > </pc>hareṇu<pc> </pc>kuṣṭha<pc> </pc>śatapuṣpa<pc
                            > </pc>surā<pc> </pc>dadhi<pc> </pc>mastu<pc> </pc>yuktam
                        upanāhaḥ | mātuluṅgāmla<pc> </pc>saindhava<pc
                            > </pc>ghṛta<pc> </pc>miśramadhu<pc> </pc>śigrumūlam ālepanaṃ
                        tilakalko veti ||<anchor n="SS.4.5.7-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.4.5.7" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.5.7-n1">The fish-name
                                    <foreign xml:lang="sa">nalapīna</foreign> in witness H
                                is a hapax legomenon; Ḍalhaṇa reported seeing manuscripts
                                reading <foreign xml:lang="sa">nalamīna</foreign> at this
                                locus (Ācārya 1938: 425b).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.5.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.8</label>
                        <caesura/>
                         pittaprabale drākṣā<pc> </pc>revata<pc> </pc>kaṭphala<pc
                            > </pc>payasyā<pc> </pc>madhuka<pc> </pc>candana<pc
                            > </pc>kāśmarya<pc> </pc>kaṣāyam madhumadhuram pāyayet |
                        śatāvarīpaṭolapattratriphalākaṭurohiṇīguḍūcīkaṣāyam vā |
                        madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ sarppiḥ |
                        bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇa pariṣekaḥ |
                        kṣīrekṣurasamadhukaśarkkarātaṇḍulodakair vvā |
                        drākṣekṣukaṣāyamiśrair vvā | mastudhānyāmlair jjīvanīyasiddhena vā
                        sarppiṣā | śatadhautena vā śālipiṣṭakaṃ |
                        nalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakakaloḍyāgaurīśaivalapadmaprabhṛtibhir vvā
                        dhānyāmlapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamiśraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.5.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.9</label>
                        <caesura/>
                         raktaprabale py evaṃ bahuśaś ca śoṇitam avasecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.10</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyam madhumadhuram pāyayet |
                        triphalākaṣāyaṃ vā | madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkam vā
                        | sakṣaudramūtreṇa toyena harītakīm vā pāyayet |
                        tailamūtrakṣārodakasurāsuktaiś ca pariṣekaḥ | āragvadhādikaṣāyeṇa
                        vā mastumūtrasurāśuktāmadhukaśārivāpadmakasiddhe vā
                        sarppiṣābhyaṅgaḥ | śvetasarṣṣapakalkaḥ | tilāśvagandhākalkaḥ |
                        dāruśelukapitthakalkaḥ | madhuśigrupunarnnavakalkaḥ |
                        vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvā | evam ete pañca pradehāḥ
                        kṣārodakapiṣṭāḥ | vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.5.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.11</label>
                        <caesura/>
                         saṃsargge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryād iti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.12</label>
                        <caesura/>
                         sarvveṣu ca guḍaharītakīm āseveta | pippalyo vā kṣīrapiṣṭāḥ |
                        pañcābhivṛddhyā pibet kṣīrodanāhāro daśarātraṃ | pañcābhivṛddhyā
                        bhūyañ cāpakarṣayet | evam eva yāvatyañ ceti | tad etat
                        pippalīvarddhamānakam ācakṣate || etad dhi
                        vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisādahṛdrogān
                        upahanti | pradehaḥ
                        sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhukaśatapuṣpākuṣṭhāyavāgūpāṭhaḥ
                        |ni śailepakāṭarūṣakabalātibalājīvantīkalko vā kṣīrayuktaḥ |
                        kāśmaryamadhukatarppaṇakalko vā ghṛtamaṇḍayuktaḥ |
                        madhūcchiṣṭaśārivāsarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vā
                        piśutailam iti ||
                        purāṇaghṛtamāmalakasaralavipakvaśarkkarāmadhumadhuraṃm pānārthe |
                        jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe || suṣavīkvāthasiddhaṃ vā |
                        balātailaṃ siddhaṃ pariṣekāvagāhabastibhojanārtham iti |
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnam upaseveta | payasā jāṅgalarasena
                        mudgayūṣeṇa vānamlena śoṇitamokṣaṇañ cocchritadoṣagrahaṇena
                        vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarmmāseveta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.13"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.14</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukham |
                        <caesura/>
                         vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate ca cirotthitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.15</label>
                        <caesura/>
                         abhyañjanaparīṣekapradehavyajanānilāḥ
                        <caesura/>
                         saraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.16</label>
                        <caesura/>
                         mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
                        <caesura/>
                         vātarakte praśasyante mṛdusamvāhanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.17</label>
                        <caesura/>
                         vyāyāmam maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnam vivarjjayed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.18</label>
                        <caesura/>
                         athāpatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam astabdhāṅgulam
                        asvedanam avepanam apralāpinam iti pāṭhaḥ akhaṭvāyātinam
                        abahirāyāminañ copakramet | tatra prāg eva snehābhyaktaṃ
                        svinnaśarīram avapīḍena tīkṣṇenopakramet śiraḥśuddhyarthaṃ |
                        athānantaram vidārigandhādikvāthekṣurasakṣīradadhivipakvaṃ sarppir
                        accham pāyayet | tathā nātimātram vāyuḥ prasarati | tato
                        bhadradārvādīni vātaghnāny anyāni cāṅgāny āhṛtya
                        yavakolakulatthāṃś ca sānūpodakamāṃsāny ekataḥ kvāthyam ādāya
                        kaṣāyam amlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarppistailavasāmajjābhiḥ saha
                        pacet madhurakapratīvāpaṃ | tad etat traivṛtam apatānakinām
                        pariṣekābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyād yathoktaiś ca
                        svedavidhānaiḥ svedayed balīyasi vāte sukhoṣṇapariṣekapūrṇṇe
                        nikhanet taptāyām vā | rathākāracullyāṃ | kṛsaravaiśavārapāyasair
                        vvā svedayen
                        mūlakoruvūkasphūrjjakārkkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddham apatānakim
                        pariṣekādiṣu yojyam abhuktavatām pītam amlan dadhi maricayuktam
                        apatānakam apahanti | sarppis tailavasāmajjā vā etac
                        chuddhavātāpatānakavidhim uktaṃ | saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṅ karttavyaṃ |
                        vegāntareṣu cāvapīḍān dadyāt |
                        tāmracūḍakarkkaṭakakṛṣṇamatsyaśiśumārarasāñ cāvekṣyate | kṣīrāni
                        vātaharasiddhāni | yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ
                        yavāgūṃ | snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiś cenan daśarātram
                        āgatavegam upacaret | vātavyādhicikitsitañ cāvekṣyeta |
                        rakṣākarmma ca kuryāt | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.19</label>
                        <caesura/>
                         pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantañ copakramet |
                        tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ | mṛdunā śodhanena
                        saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālam ākṣepakavidhānenopacaret |
                        vaiśeṣikamastiṣkaśirobastibhir iti | aṇutailam abhyaṅgārthe |
                        sālvalam upanāhārthe | balātailam anuvāsanārthe | evam atandritas
                        trīṃś caturo vā māsāṅ kriyām āseveta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.20</label>
                        <caesura/>
                         manyāstambhe 'pyetad eva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharair
                        nasyai rūkṣasvedaiś copacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.22</label>
                        <caesura/>
                         ardditāturam balavantam upakaraṇavantañ ca
                        vātavyādhividhānenopacaret | vaiśeṣikaś ca
                        mastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedais | tataḥ
                        satṛṇamahatpañcamūlīm āhṛtya dviguṇodake kṣīre
                        kvāthyakṣīrāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya
                        punar agnāv adhisritya vipacet tatas tailaṃ kṣīrānugatam avatārya
                        śītībhūtam mathnīyāt | tad etat kṣīratailam ardditānām
                        pānādiṣūpayojyam iti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.23</label>
                        <caesura/>
                         gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣa
                        avabāhukabādhiryadhamanīvāteṣu yathoktasirāvyadhaṃ
                        kṛtvānyatrāvabāhukād vātavyādhicikitsitam avekṣyeta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.24</label>
                        <caesura/>
                         karṇṇamūle tu śṛṅgaverarasair mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥ
                        saindhavopahitaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇayor ddeyaḥ |
                        ajamūtramadhukatailāni vā |
                        mātuluṅgadāḍimatintiḍīkarasamūtrasiddham vā tailam |
                        suktasurātakramūtrasiddham vā nāḍīsvedaiś ca svedayet |
                        vātavyādhicikitsāñ cāvekṣyeta || bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.25</label>
                        <caesura/>
                         tūnīpratitūnyoḥ snehaṃ lavaṇam uṣṇodakena pāyayet |
                        pippalyādicūrṇṇam vā | hiṅguyavakṣārapragāḍham vā sarppiḥ |
                        bastibhiś copakramet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.26</label>
                        <caesura/>
                         ādhmāne tv avatarppaṇaṃ pāṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāni
                        kuryac chodhanabastyupayogaś ca | pratyādhmāne
                        charddanāpatarppaṇadīpanīyāni | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.27</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor ggulmābhyantaravidradhikriyāvibhāga iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.28</label>
                        <caesura/>
                         hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥ
                        sañcūrṇṇya mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guḍikāḥ
                        kārayet tataḥ prātar ekaikām vātarogī bhakṣayed eṣa khalu yogo
                        gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān
                        apahanti tūnīpratitūnīṣu cātyartham upayujyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.5.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.29</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra||
                        <caesura/>
                         kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         vijñeyo lakṣaṇonyām̐ś ca cikitsyaś cāvirodhataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.30</label>
                        <caesura/>
                         rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophamedoyuto 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.31</label>
                        <caesura/>
                         kaphamedoyuto vāyur ūrū saṃśrayate yadā |
                        <caesura/>
                         tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.32</label>
                        <caesura/>
                         nidrayā cārdditastabdhau śītalāv apravepanau |
                        <caesura/>
                         gurukāv asthirāv ūrū pārakyāv iva varttate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.33</label>
                        <caesura/>
                         tadūrūstambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
                        <caesura/>
                         sukhāmbunā pibet tatra cūrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.34</label>
                        <caesura/>
                         hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇe kṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukāyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.35</label>
                        <caesura/>
                         mūtrair vvā gugguluṃ śreṣṭham pibed vāpi śilājatuṃ |
                        <caesura/>
                         so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.36</label>
                        <caesura/>
                         hṛdrogam aruciṃ gulman tathābhyantaravidradhiṃ |
                        <caesura/>
                         sakṣāramūtrān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.37</label>
                        <caesura/>
                         kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.38</label>
                        <caesura/>
                         jāṅgalair akṛtair mmāṃsaiḥ śākaiś cālavaṇair hitaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.5.39</label>
                        <caesura/>
                         parikṣīṇau yadā syātāṃ bhūyiṣṭhaṅ kaphamedasī ||
                        <caesura/>
                         tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.40"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.41"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.42"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.43"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.44"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.45"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.trailer"> ci 5</l>


                </div>

                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 6 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.6.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'rśasāṃ cikitsitamvyākhyāmyāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.2</label>
                        <caesura/>
                         atha khalu vatsasuśrutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.3</label>
                        <caesura/>
                         caturvvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathābheṣajaṃ kṣāro 'gniḥ
                        śastra i || <space quantity="5" unit="akṣara"/> || ti |
                        tatrācirakālajātāny alpadoṣaliṅgopadravāni bheṣajasādhyāni |
                        mṛduprasṛtāvagāḍhānyuchritāni kṣāreṇa |
                        karkkaśasthirapṛthukaṭhināny agninā | atanumūlāny uchritāni
                        kledavanti ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānām arśasāmadṛśyānāñ
                        ca bheṣajam bhavati | kṣārāgni śastrasādhyānāṃ kṣārāgniśastrāṇi ca
                        | teṣām vidhānam upadhārayasva | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.4</label>
                        <caesura/>
                         tatravalavantam arśobhir upadrutam
                        upasnigdhapari<sic>sni</sic>nnam anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃ
                        snigdham analpam annadravabhuktavantaṃ samveśya śucau sādhāraṇe
                        deśe vyabhre kāle same phalake pratyād ity agudam anyasyotsaṅge
                        niṣarṇṇaṃ pūrvvakāyam uttānam unnatakaṭīkaṃ yastrasāṭakena
                        parikṣipyagrīvāsakthir upari karmmabhiḥ suparigṛhītaṃ kārayitvā
                        tato 'smai ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ śannaiḥ praṇidhāya
                        praviṣṭe cārśo 'bhivīkṣyasalākayotpīḍya picuplotayor anyatareṇa
                        pramṛjyākṣāram pātayet | pātayitvā pāṇinā yantradvāram pidhāya
                        vākchatamātram upekṣeta | tataḥ pramṛjya kṣāralavaṇañ cāvekṣya
                        punaḥ pratisārayet | atharśaḥ pakvajāmvūprakāśam abhisamīkṣyo
                        vasannamīṣattataḥ | apāvarttayet | dhānyāmladadhimastuśuktānām
                        anyatamena | tato yaṣṭīm adhukamiśreṇasarppiṣā nirvvāpya yantram
                        upanīyotthāpy āturasuṣṇodake 'vagāhyaśītābhir adbhiḥ pariṣecayet |
                        aśītābhir adbhir ity eke | tato nivātam agāram preveśyācārikam
                        upadiśet | sāvaśeṣam punar ddāhayet | tatra saptarātrāccaikaikam
                        upakrāmet | tato vāmāt tataḥ pṛṣṭhajāgrajam iti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātaśleṣmanimittāny agnikṣārābhyāṃ sādhayet | kṣāreṇaiva
                        pittaraktasamutthāni | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātānulomyamann ebhir uciragnidīptilāghavam
                        valavarṇṇotpattir mmanas tuṣṭir iti samyagdagdhaliṅgāni |
                        atidagdhe tu gudāvaraṇan dāhodjvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttis tan
                        nimittāś copadravā bhavanti | dhyāmālpatākaṇḍūn anilavaiguṇyañ ca
                        hīnadagdhe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.7</label>
                        <caesura/>
                         ma hānti vā prāṇavatasthitvād ahet | nirgatāni cātyarthan
                        doṣaparipūrṇṇāgatāni snehābhyaṅgasvedopanāha visrāvaṇālepanair
                        upacaret | pravṛttraktāni vā pitta raktavidhānena |
                        bhinnavarccāṃsi cātīsāravidhānena | vaddhavarccāṃsi
                        codāvarttavidhāneneti | eṣa sarvvasthānagatānām arśasān
                        dahanakalpaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.8</label>
                        <caesura/>
                         āsādya darvvīkū rccasalākānām anyatamena kṣāram pātayet |
                        bhraṣṭagudasya tuvinā yantraṃ kṣārādikarmma prayuñjīta | sarvveṣu
                        ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarppiḥ snigdham upaseveta | payasā
                        nimvayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā | yathādoṣair
                        vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāśca
                        valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnām anyatamena | yaccānyad api
                        snighdamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣañ ca tad upaseveta
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.9</label>
                        <caesura/>
                         dagdheṣu cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃ snehādī sāmānyato
                        viśeṣataś ca kriyāyatham āseveta | &#x1145b; sarppīṃṣi ca
                        vātaharadīpanīyasiddhāni hiṃgvādīnāṃ cūrṇṇaiḥ pratisaṃsṛjya pivet
                        | pittārśas supṛthakparṇṇyādīnāṅ kaṣāyeṇa dīpanīyaprativāpaṃ
                        sarppiḥ pivet | śoṇitārśassu muruṃgyādīnāṅ kaṣāyaiḥ | śleṣmārśassu
                        surasādīnāṅ kaṣāyaiḥ | upadravām̐ś ca yathāsvam upacaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.10</label>
                        <caesura/>
                         parañ ca yatnamāsthāya gude śastrānyavacārayet | ta dvibhramāc
                        chāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti |
                        maraṇam vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.11</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ | tatra yantraṃ lauhan
                        dāntaṃ śāṃrggam vā rkṣam vā | gostanākārañ caturaṅgulāyatam
                        pañcāṅgulapariṇāhaṃ | nārīṇān talāyatam ity eke | tad dvichidraṃ |
                        darśanārtham ekaśchidran tu karmmaṇi | ekachidre hi śastrā
                        gnikṣārāṇām atikramo na bhavati | chidrapramāṇaṃ tu
                        tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃ yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tat
                        syāddvyaṅgulam adhastāduparyarddhāṅgulochritam
                        arddhāṅguṣṭhoparivṛttakarṇṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ ||ch||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvamarśasāmālepo vakṣyāmaḥ || snuhākṣīrayuktaṃ
                        haridrācūrṇṇam ālepaḥ prathamaḥ |
                        kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇṇ am iti gomūtrapiṣṭo dvitīyaḥ
                        | dantīcitrakasuvarccikākalko gomūtrayuktastṛtīyaḥ |
                        pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalko 'rkakṣīrayuktaś ca caturthaḥ ||
                        kāsī
                        saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambukāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu
                        ca | tailam vipakvamabhyañjanenārśasaḥ sātayeyur iti || || ṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.13</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddham adṛśyeṣv arśassu yogānyapanayārthaṃ vakṣyāmaḥ|| tatra
                        guḍaharītakīm āseveta brahmacārī | gomūtradroṇasiddham vā
                        harītakīśatam upaseveta ya thāvalaṃ kṣaudreṇa | apāmārggamūlam vā
                        taṇḍulodakena | śatāvarīmūlakalkam vā kṣīreṇa | cittrakacūrṇṇam vā
                        sīdhunā | madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vā śaktūn | la vaṇo
                        takreṇa | kalase vāntaś cittrakamūlakalkalipte niṣiktaṃ takram
                        anamlam pānabhojaneṣūpayuñjīta | eṣa eva bhārggyāsphātāguḍūcīṣu
                        takrakalpaḥ| pippalīpippalīmūlaṃ viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vā |
                        pūrvvavad eva niranno vā takram aharaharmmāsamāseveta |
                        śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ vā payaḥ | kraṭajamūlatva kphāṇitam vā
                        pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa vātavyādhyoktaṃ hiṃgvādivaṭake
                        upaseveta | takrāhārakṣīrāhāro vā | citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vā
                        kulmāṣām bhakṣa yet | palāśataruṇasiddham vā
                        pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśakṣāram vā parisrutam
                        aharaharghṛtayuktaṃ | kuṭajacandākamūlakalkam vā | takreṇa |
                        kṣārodakasiddham vā sa rppiḥ pippalyādiprativāpaṃ |
                        kṛṣṇatilaprakuñcam vā śītatoyānupānam prātaḥ prātar upaseveta |
                        evam ebhir nnavam varddhate 'gniś ca bhavati arśāṃsi copaśāmyati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.14</label>
                        <caesura/>
                         dvi pañcamūladantīcittrakapathyānān tulāmāhṛtya jaladroṇe ci
                        pācayet | pādāvaśiṣṭaṅ kaṣāyam ādāya suśītaṅ guḍatulayā
                        sahonmiśrya ghṛtabhājane niṣicya yavapalleplave samupekṣeta tataḥ
                        prātaḥ prātar mmātrām pāyayet |
                        tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sā rocakāgni
                        daurvvalyāni na bhavanti || ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.15</label>
                        <caesura/>
                         pippalīmaricaviḍaṃgailavālukalodhrāṇāṃ dvipalikān bhāgān
                        indravāruṇyāḥ pañcapalāni harītakyāmalakapitthaphalānāṃ daśa daśa
                        etadaikadhyaṃ jalacaturdroṇe vi pācya pādāvaśeṣaṃ viśrāvya suśītaṃ
                        guḍatulādvayonnmiśrya ghṛtabhājane nikṣicya pakṣamātram upakṣiyeta
                        yavapalle tataḥ prātaḥ prātar yathāvalam upayuñjī ta | eṣa
                        khalvariṣṭo
                        'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakrimiharo
                        valavarṇṇakaraś ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.16</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātaprāyeṣu snehasvedasnehavirecanāsthā
                        panānuvāsanamapratisiddhaṃ | pittajeṣu virecanam eva | saṃśamanaṃ
                        raktajeṣu | kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogo
                        yathāsvauṣadhasiddhaṃ sarvvajeṣu || ṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.17</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ || bhallātakān
                        paripakvān anupahatān āhṛtya tata ekamādāya tridhā caturddhā
                        chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ
                        ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥ prātaḥ prātar upaseveta | aparāhṇe
                        kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evam ekaikam varddhayed yāvat pañca
                        | tataś corddha pañca pañcābhivarddhayed āsatād iti | prāpya ca
                        śata śatam apakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti |
                        pañcebhyas ca yāvadeka iti | evaṃ bhallātakasahasradvayam upayujya
                        sarvvābhir vvimukto valavānn arogaḥ śatāyur bbhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.18</label>
                        <caesura/>
                         bhallātakamajjebhyaḥ snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ
                        | nivātam agāraṃ praviśya yathāvalam upayuñjīta | tasmi n jīrṇṇe
                        kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ māsam upayujya māsatrayam
                        upadiṣṭāhāro rakṣed ātmānan tataḥ sarvvopatāpānapahṛtya varṇṇavān
                        balavāñ chravaṇa grahaṇadhāraṇaśaktisampanno varṣaśatāyurbbhavati
                        | māsi māsi ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhir
                        bbhavati | evan daśamāsān upayujya varṣa sahasrāyur bbhavati ||
                        bhavanti cātra ślokāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.19</label>
                        <caesura/>
                         arśāṃsi sarvvāṇi sadā , vrkṣakāruṣkarau ghnataḥ | yathā sarvvāṇi
                        kuṣṭhāni gāyatryaśanapādayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.20</label>
                        <caesura/>
                         kṣārāgninā nivarttante dṛśyānyarśāṃsi sarvvadā | rajanyo
                        nābhivarttante pramehā iva ṣoḍaśa ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.21</label>
                        <caesura/>
                         ghṛtānidīpanīyāni lehāyakṛtayaḥ surāḥ | asavāś ca prayoktavyā
                        vīkṣyadoṣasamuchreyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.6.22</label>
                        <caesura/>
                         vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānāny 7 utku dukāsanaṃ |
                        yathāsvandoṣalañcannam arśasī parivarjjayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.trailer"> cikitsāṣaṭ || </l>
                </div>

                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 7 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.7.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.1</label>
                        <caesura/>
                         || athāto 'śmarīṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.7.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.3</label>
                        <caesura/>
                         aśmarī dāruṇo vyādhirantakaḥ pratimo mataḥ |
                        <caesura/>
                         bheṣajais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.4</label>
                        <caesura/>
                         || tasya sarvveṣu rogeṣv iti pāṭhaḥ | 3rūpeṣu snehādi krama
                        iṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.5</label>
                        <caesura/>
                         pāṣāṇabhedo vasuko vasiro 'śmantakas tathā ||
                        <caesura/>
                         śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhatī kaṇṭakārikā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.6</label>
                        <caesura/>
                         kapotavaṅkārttagalaḥ kāñcanośīrakas tathā ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śākajaṃ phalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.7</label>
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthāni katakasya phalāni ca ||
                        <caesura/>
                         ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.8</label>
                        <caesura/>
                         bhinatti vātasambhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu ||
                        <caesura/>
                         kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.9</label>
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin vātanāśane ||
                        <caesura/>
                         kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.10</label>
                        <caesura/>
                         darbbhā vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaṃ ||
                        <caesura/>
                         bhallūkaḥ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.11</label>
                        <caesura/>
                         punarnnavo śirīṣaś ca kvathitās teṣu sādhitaṃ ||
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.12</label>
                        <caesura/>
                         trapuṣer vvārukādīnāṃ vījaiś cāvādhitaṃ śubhaṃ ||
                        <caesura/>
                         bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.13</label>
                        <caesura/>
                         kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.14</label>
                        <caesura/>
                         gaṇe varuṇakādau tu guggulvelāhareṇubhiḥ ||
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sasurāhvayaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.15</label>
                        <caesura/>
                         etaiḥ siddhamajāsarppirūṣakādi gaṇena ca ||
                        <caesura/>
                         bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.16</label>
                        <caesura/>
                         kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payānsi ca ||
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.17</label>
                        <caesura/>
                         paicukākollakatakaṃ śākendīvarajaiḥ phalaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ śarkkarāmyātayaty adhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.18</label>
                        <caesura/>
                         kroñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā ||
                        <caesura/>
                         ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.19</label>
                        <caesura/>
                         pītāni śarkkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā ||
                        <caesura/>
                         vṛttakaṇṭaka vījāni cūrṇṇam mākṣikasaṃyutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.20</label>
                        <caesura/>
                         avikṣīreṇa saptāhaṃ peyam aśmaribhedanaṃ ||
                        <caesura/>
                         dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.21</label>
                        <caesura/>
                         grāmyasatvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaṃ kṣārasādhitaṃ ||
                        <caesura/>
                         tatroṣakādirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.22</label>
                        <caesura/>
                         kṣāra eṣośmarīṃ gulmaṃ śarkkarāṃś ca bhinattyapi ||
                        <caesura/>
                         tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.23</label>
                        <caesura/>
                         kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkkarāśmaribhedanaḥ ||
                        <caesura/>
                         pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.24</label>
                        <caesura/>
                         śvadaṃṣṭrāyaṣṭikāvrahmī kalkam vākṣasamam pivet ||
                        <caesura/>
                         sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.25</label>
                        <caesura/>
                         kapotavaṅkamūlam vā pived amlaṃ surādibhiḥ ||
                        <caesura/>
                         tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.26</label>
                        <caesura/>
                         harītakyādi siddham vāsiddham vāpi punarnnave ||
                        <caesura/>
                         sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādikaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.27</label>
                        <caesura/>
                         ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ ||
                        <caesura/>
                         yadi naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.28</label>
                        <caesura/>
                         niścitasyāsya vaidyasya yataḥ siddhir iha dhruvā ||
                        <caesura/>
                         upakramo jaghanyoyam ataḥ samparikīrttitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.29</label>
                        <caesura/>
                         akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ||
                        <caesura/>
                         tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.30</label>
                        <caesura/>
                         athārogyāgārthinam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat karṣitam
                        abhyaktam abhuktavantaṃ sninnaśarīraṃ kṛtamaṅgalasvastivācanam
                        agropaharaṇīyoktena vidhinānena sasambhṛtasambhāram āśvāsya tato
                        valavantam aviklavam ājānusame phalake prāgupaveśya puru ṣan
                        tasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ unnatakaṭīkaṃ
                        vastracumbhalakopaviṣṭaṃ saṅkucatijānukurpparamitareṇa
                        sahāvavaddhaṃ | sūtrakena śāṭakena vātataḥ
                        svabhyaktanābhipradeśapārśvasyāvamṛdya muṣṭinā pīḍayed adho nābher
                        yāvad aśma ryadhaḥ pratipanneti | tataḥ snehābhyakta kliptanakho
                        vāmahastapradeśinī madhyamāṅgulyau praṇidhāyānusevanīm āsādya
                        prayatnavalābhyāṃ meḍhragudayor antaramānayitvā
                        nirvvalīkamanāyatanamaviṣamañ ca basti sanniveśya bhṛśamutpīḍayed
                        aṅgulībhyāṃ yadā granthirivonnataṃ śalyam bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.31</label>
                        <caesura/>
                         sa ced gṛhītaśalye tu vivṛttākṣo vicetanaḥ |
                        <caesura/>
                         hatavallamvate śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.32</label>
                        <caesura/>
                         na tasya nirharecchalyan nirhatepi mriyeta saḥ |
                        <caesura/>
                         vinā tv etair vvikārais tu samāharttum upācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.33</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanī yavamātreṇāvamucyāvacārayec
                        chastraṃ | aśmarīpramāṇād dakṣiṇato vā kriyā saukaryahetor ity eke
                        | yathā na bhidyate na vacūrṇṇyate vā tathā prayateta ||
                        taccūrṇṇam alpam apy evasthitaṃ hi punaḥ parivṛddham eti | tasmāt
                        mamagrām agravakrenādadīta | strīṇān tu bastiḥ pārśvagato
                        garbbhāsayasannicayas tasmā t tāsām mutsaṅgavac chastraṃ pātayet
                        || atonyathā khalvāsām mūtrasrāvī vraṇo bhavati || puruṣasya vā
                        mūtraprasekakṣaṇanād aśmarī vraṇādṛte bhinnabastir ekadhā dvidhā
                        vā na bhavati | dvidhā bhinnabastikāśmarīko pi na sidhyati |
                        aśmarīnimittaś ca vraṇam ekadhā bhinnabasti vidhinā jīvati
                        śastrakriyābhyāṃ śastravihitāc chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc ca
                        śalyasya jīved iti | uddhṛtaśalyam uṣṇodakadroṇyāṃ cāvagāhya
                        svedayet tathāhi bastir asṛjā na pūryate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.34</label>
                        <caesura/>
                         pūrṇṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ tu puṣpanetreṇa yojitaṃ |
                        <caesura/>
                         nirhared aśmarīcūrṇṇaṃ raktam bastigatañ ca yat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.35</label>
                        <caesura/>
                         mūtraviśuddhyarthañ ca asmai guḍasauhity am vitacaret | uddhṛtya
                        cainaṃ madhughṛtābhyaktaṃ vraṇaṃ mūtraviśodhanena dravyeṇa siddhām
                        uṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayed ubhayataḥ kālaṃ trirātraṃ |
                        trirātrād ūrddhvaṅ guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanam alpam bhojayet
                        | daśarātrād ūrddhvaṃ phalāmlair jāṅgalarasair ddaśarātrañ cainam
                        apramattaḥ svedayet || kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet
                        | lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkair vvraṇam pratigrāhayet
                        | eteṣv eva ca haridrāyuteṣu ghṛtam vipakvam vraṇābhyañjanam iti
                        || styānaśoṇitañ cottarabastibhir upācaret | saptarātrāca ca
                        mārggam apratipadyamāne mūtre yathoktavidhānena vraṇam agninā
                        dahet | svamārggam pratipanne cottaravastyā sthāpanānuvāsanair
                        upācaret madhukakaṣāyair iti | yadṛcchayā mūtramārggam
                        apratipannāṃ saktāśmarīṃ vā srotasāpaharet || vidāryavānālaṃ
                        śastreṇāgracakreṇa rūḍhavraṇaś cāṅganāśvanaganāgarathadrumān
                        nārohed varṣaṃ | nāpsu plaved bhuñjīta vāguru |</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.36</label>
                        <caesura/>
                         tatra mūtravahacchedāt maraṇaṃ | mūtrapūrṇṇavasteḥ
                        śukravahacchedāt maraṇaṃ | klaivyam vā phalasrotopaghātād
                        dhvajabhaṅgaḥ | mūtraprasevakacchedān mūtraśravaṇaṃ |
                        sevanīcchedādrujā prādurbbhāvaḥ | bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāg
                        uktam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.37</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur bbhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.7.38</label>
                        <caesura/>
                         sevanī śukraharaṇī srotasīphalayor ggudaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā bastim ihāṣṭamam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.trailer">cikitsāyāṃ saptamo 'dhyāyaḥ ||<unclear
                            extent="1" unit="char"/></l>


                </div>

                <div corresp="4.8. in NAK 5-333" n="8" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 8 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.8.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto bhagandarāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.2</label>
                        <caesura/>
                         pañca bhagandarā vyākhyātāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.3</label>
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyaḥ śambūkāvarttaḥ śalyanimittaś ca | śeṣāḥ
                        kṛcchrasādhyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra bhagandarapiṭakopadrutam āturam apatarppaṇād yena
                        virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopacaret | apakkvapiṭakaṃ |
                        pakkveṣu copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃ śayyāyāṃ saṃveśyārśasamiva
                        yantrayitvā bhagandaram abhis amīkṣya parācīnamarvākcīnaṃ
                        bahirmmukhamantarmukham vā tataḥ prādāyeṣaṇīnnamayitvā
                        śāyasamuddharecchastreṇa | antarmukhañ caivama śakyaṃ yantram
                        praṇidhāya pravāhato bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīn datvā śastram
                        pātayet | āsādya cāgniṃ kṣāraṃ ceti sāmānyaṃ sarvveṣu </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.5</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu nānyatare vraṇaṃ kuryād bhiṣak tu śataponake |
                        <caesura/>
                         tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.6</label>
                        <caesura/>
                         gatayo nyonyasaṃbandhā bahvyāś chindyānyanekadhā ||
                        <caesura/>
                         nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.7</label>
                        <caesura/>
                         sa kuryād vivṛtaṃ jantor mmārggaṅ gudavidāraṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.8</label>
                        <caesura/>
                         sāṭopaṃ gudaśūlañ ca karoti pavano bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.9</label>
                        <caesura/>
                         tasmān na vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake ||
                        <caesura/>
                         vyādhau tanu bahucchidre bhiṣajā sādhu jānatā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.10</label>
                        <caesura/>
                         arddhalāṅgalalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā ||
                        <caesura/>
                         sarvvatobhadrako vāpi kāryo gotīrthako 'pi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.11</label>
                        <caesura/>
                         sarvvānā srāvamārggas tu pradahed bhiṣag agninā ||
                        <caesura/>
                         sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.12</label>
                        <caesura/>
                         tatra dhīraḥ pramāṇajñaḥ svedam āśu prayojayet ||
                        <caesura/>
                         svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasais tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.13</label>
                        <caesura/>
                         grāmyānūpodakair mmāṃsair llāvādyair vvāpi viṣkiraiḥ ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca gaṇan tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.14</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā tataḥ kumbhe nidhāpayet ||
                        <caesura/>
                         nāḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.15</label>
                        <caesura/>
                         tilānatasibījāni yavagodhūmakodravān ||
                        <caesura/>
                         lavaṇāmlakavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.16</label>
                        <caesura/>
                         āturaṃ svedayet tatra tathā sidhyati kurvvataḥ ||
                        <caesura/>
                         svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.17</label>
                        <caesura/>
                         vacāhiṅgvajamodaś ca samabhāgāni sarppiṣā ||
                        <caesura/>
                         mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.18</label>
                        <caesura/>
                         tato madhukatailena tasya siñced vraṇam bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.19</label>
                        <caesura/>
                         vidhinānena viṇmūtraṃ svamārggam anupadyate ||
                        <caesura/>
                         anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra na saṃśayaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.20</label>
                        <caesura/>
                         taponake samākhyātam uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu ||
                        <caesura/>
                         eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran nipātayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.21</label>
                        <caesura/>
                         pūtimāṃsaṃ vyapohārtham agniratra na pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         athainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.22</label>
                        <caesura/>
                         bandhaṃ yathāvat kurvvīta pariṣekaś ca sarppiṣā ||
                        <caesura/>
                         tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.23ab</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śuddhim viditvā tu ropayīta yathākramaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.23a</label>
                        <caesura/>
                         etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.23cd</label>
                        <caesura/>
                         utkṛtyāśrāvamārggan tu parisrāviṇi buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.24</label>
                        <caesura/>
                         kṣāreṇa vā srāvagatin dahed dhutavahena vā |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.25</label>
                        <caesura/>
                         upanāham pradehāṃś ca mūtrakṣārasamanvitaṃ |
                        <caesura/>
                         vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.26</label>
                        <caesura/>
                         mṛdubhūtaṃ viditvainam alpasrāvaṃ rujānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.27</label>
                        <caesura/>
                         candrārdha candraṃ vajraṃ ca sūcīmukhaṃ parāṅmukhaṃ |
                        <caesura/>
                         chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.28</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ saṃśodhanais tīkṣṇair mmṛdupūrvvam viśodhayet |
                        <caesura/>
                         bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor yasya bhagandaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.29</label>
                        <caesura/>
                         tasyāhitam virekāgniḥ śastrakṣārāvatāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.30</label>
                        <caesura/>
                         rajanyāragvadhaukālācūrṇṇam madhughṛtāplutaṃ |
                        <caesura/>
                         sūtravarttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanam paraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.31</label>
                        <caesura/>
                         yogo 'yan nāśayatyāśu gatim megham ivānilaḥ |
                        <caesura/>
                         āgantuje bhiṣa<unclear extent="1" unit="char"/>ḍīṃ śastreṇotkṛtya
                        yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.32</label>
                        <caesura/>
                         jamvoṣṭenāgnivarṇṇena taptayā vā śalākayā |
                        <caesura/>
                         dahed yathoktam matimān taṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.33</label>
                        <caesura/>
                         krimighnañ ca vidhiṅ kuryāc chalyāpanayam eva ca |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyāś cāpi tridoṣajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.34</label>
                        <caesura/>
                         etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.35</label>
                        <caesura/>
                         tatrānutailenoṣṇena pāyoḥsekaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.36</label>
                        <caesura/>
                         snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikān |
                        <caesura/>
                         nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
                        <caesura/>
                         udakoṣṭhe vagāhye vā tathā śāmyati vedanā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.37</label>
                        <caesura/>
                         kadalīmṛgalopākapṛṣatājinasaṃvṛtāṃ ||
                        <caesura/>
                         kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.38</label>
                        <caesura/>
                         kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇāny atha dīpyakaṃ ||
                        <caesura/>
                         pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.39</label>
                        <caesura/>
                         jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītṛvṛttilā |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.40</label>
                        <caesura/>
                         kāñcanaksīrkā caiva varggaḥ śodhanam iṣyate ||
                        <caesura/>
                         tṛvṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.41</label>
                        <caesura/>
                         utsādanam bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutaṃ ||
                        <caesura/>
                         rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.42</label>
                        <caesura/>
                         tṛvṛttetovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.43</label>
                        <caesura/>
                         rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād vraṇaśodhanam ||
                        <caesura/>
                         māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.44</label>
                        <caesura/>
                         samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayaṃ ||
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.45</label>
                        <caesura/>
                         mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavaṃ ||
                        <caesura/>
                         etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.46</label>
                        <caesura/>
                         etad dhi gaṇḍamālāsu maṇḍale madhumehiṣu ||
                        <caesura/>
                         ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaravināśanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.47ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.47ab</label>
                        <caesura/>
                         nyagrodhādir ggaṇo yaś ca hitaḥ śodhanaropaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.47cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.48</label>
                        <caesura/>
                         trṛvṛddantīharidrārkkamūlaṃ lohāśvamārakauḥ |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.49</label>
                        <caesura/>
                         madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vvipācitaṃ |
                        <caesura/>
                         bhagandaravināśārtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.50</label>
                        <caesura/>
                         citrakārkkau trṛvṛtpāṭhā malayaṃ hayamārakaṃ |
                        <caesura/>
                         sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ haritālaṃ suvarccikāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.51ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.51ab</label>
                        <caesura/>
                         jyotiṣmatīñ ca sambhṛtya tailan niṣpandanam pacet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.51cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.51.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.51.add</label>
                        <caesura/>
                         lākṣādikapratīvāpametadvidyād bhagandare || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.52</label>
                        <caesura/>
                         śodhanaṃ ropaṇañ caiva sarvaṇṇīkaraṇan tathā |
                        <caesura/>
                         dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsu buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.53</label>
                        <caesura/>
                         chidrādūrddhvaṃ hared oṣṭham arśoyantrasya tatvavit |
                        <caesura/>
                         tato bhagandare dadyād etad arddhendusannibhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.8.54</label>
                        <caesura/>
                         vyāyāmam maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṅ gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.8.trailer"> iti || ciki<unclear extent="1" unit="char"
                        /> ||</l>


                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">Adhyāya 9 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.9.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.9.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kuṣṭhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.2"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.3"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.9.4</label>
                        <caesura/>
                         tvagdoṣī tu
                        mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīni
                        divāsvapnavyavāyañ ca dūrata eva pariharet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.9.5</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām
                        bhuñjīta | mudgāḍhakyor anyatarasya sūpena yūṣeṇa vā ||
                        nambapattrāruṣkaraviyāmiśreṇa maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ
                        sarppiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vvā | tiktavarggeṇa
                        vābhihitena māṃsasātmyāya vā jāṅgalamānsasamedaṣkam vitaret |
                        tailam vajrakam abhyaṅgārthe āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe |
                        pānapariṣekāvagāheṣu khadirakaṣāyam ity eṣa cāhāravibhāgaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.9.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra pūrvvarūpeṣūbhayataḥ | saṃśodhanam āseveta | tvakprāpte
                        saṃśodhanālepanāni | śoṇitaprāpte
                        saṃśodhanālepanakaṣāyapā|naśoṇitāvasecanāni | māṃsaprāpte
                        saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān | caturthe
                        dhātuprāpte yāpyenātmavataḥ samvidhānavataś ca | tatra saṃśodhanāc
                        choṇitāvasekāc corddhvam bhallātaka<pc> </pc>śilāja<pc
                            > </pc>tukuruvaka<pc> </pc>khadirāsanāyaskṛtividhānam
                        upaseveta | pañcame naivopakramet </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.9.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakramet |
                        meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcīdvipañcamūlasiddhantailaṃ ghṛtam
                        vā vātakuṣṭhinām pānābhyaṅgayor vvidadhyāt |
                        dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ
                        pittakuṣṭhināṃ |
                        priyālasanāragvadhanimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
                        śleṣmakuṣṭhināṃ | bhallātakaviḍaṅgasiddham vā sarvveṣāṃ
                        harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrālabhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetad
                        dvipalikyānijalāḍhake prakṣipya tatkaṣāyam pādāvaśiṣṭam avatārya
                        ghṛtaprastham āvapet kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāny arddhapalikyāni
                        | trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippalyaś cety etat
                        mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etat tiktakan nāma sarppiḥ
                        kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaś ceti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.9.8</label>
                        <caesura/>
                         saptaparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭakirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanīgranthikā
                        ceti | samabhāgāni kalkaḥ syāc caturgguṇaṃ sarppiḥ prakṣipya tad
                        dviguṇam āmakaṃlarasas tac caturgguṇam āpas tad aikadhyaṃ
                        mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etan mahātiktakaṃ nāma sarppiḥ
                        kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś
                        ca śamayed ity </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.9"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.10">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.10</label>
                        <caesura/>
                         anyatamena ghṛtenopasnigdhasyaikāṃ dve tisraś catasraḥ pañca vā
                        sirām vidhyet | maṇḍalāni cotsannāny eva likhet | abhīkṣṇaṃ
                        pracched vā | samudraphenena cāvaghṛṣyāvalepayet |
                        lākṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarevatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥ
                        pittapiṣṭair vvā ||
                        svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭukasudhāharidrāsaindhavair
                        vvā || etair eva ca kṣāravipakvaiḥ phāṇitam eva sañjātarasaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.2">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.10.2</label>
                        <caesura/>
                         svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair
                        vvā | jyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanāpattrair vvā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.add">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.10.add</label>
                        <caesura/>
                         harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair
                        vvā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.1">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.10.1</label>
                        <caesura/>
                         manaḥśilārkkakṣīramaricakalkair vvā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.11">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.11</label>
                        <caesura/>
                         sarvvakuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ ṣaṭprakīrttitāḥ |
                        <caesura/>
                         vaiśeṣikān atas tūrddhvan dardtrūśvitreṣu vakṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.12">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.12</label>
                        <caesura/>
                         śrīveṣṭakuṣṭhaṃ kuṭajaṃ sarṣapo lākṣā vyoṣaṃ prapunāṭasya bījaṃ |
                        <caesura/>
                         takreṇa piṣṭaḥ saharidralepo daddrūṣūkto mūlakābījayuktaḥ
                            |<anchor n="SS.4.9.12-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.4.9.12" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.4.9.12-n1">Aṣṭāṅgahṛdaya
                                Ci.19.85: <foreign>lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭa ca bījaṃ |
                                    takronmiṣraḥ syād haridrā ca lepo dadrūṣūkto
                                    mūlakotthaṃ ca bījam ||</foreign> (Kunte 1939:
                                717).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.4.9.13">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.13</label>
                        <caesura/>
                         sasaindhavaṃ prapunāṭasya bījaṃ rasāñjanaṃ saguḍaṃ kesarañ ca |
                        rasena piṣṭāni kapitthajena |
                        <caesura/>
                         śīghraṃ tīvrād arddravo nāśa iti pāṭhā śīghraṃ tīvraṃnāśayeyuś ca
                        darddrūṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.14">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.14</label>
                        <caesura/>
                         jyotiṣmatīdṛmālaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjjaḥ kuṭajaḥ sājakarṇṇaḥ |
                        śīghran tīvrān āśayanty eva darddrīṃ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.15">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.15</label>
                        <caesura/>
                         udumbarībhadranāmānuyāvai tasyā mūlam malayūmūlamisraṃ |
                        <caesura/>
                         siddhan toye pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ chvitre puṇḍarīke ca
                        kuryāt | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.16">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.16</label>
                        <caesura/>
                         dvipyaṃ dagdhañ carmmam ātaṅgajañ ca bhinne sphoṭe tailayuktaḥ
                        pralepaḥ |
                        <caesura/>
                         pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.17">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.17</label>
                        <caesura/>
                         avalgujāphalam agryaṃ nadījamayorajomāgadhikās tilāś ca |
                        <caesura/>
                         udumbarī kākanāmā salākṣā rasāñjanañ caiva varggaḥ samāṃśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.17.add">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.17.add</label>
                        <caesura/>
                         gomūtrapiṣṭo guṭikākṛtas tu lepaḥ kāryāśvitriṇāṃ śvitrahantā |
                        <caesura/>
                         lepocchvitraṃ śikhino hanti pittaṃ krīvecamvādagdham etena yuktaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.18"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.19"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.20"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.22"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.23"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.24"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.25"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.26"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.27"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.28"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.29"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.30"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.31"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.32"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.33"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.34"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.35"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.36"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.37"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.38"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.39">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.39</label>
                        <caesura/>
                         mūtraṅ gavyañ citrakaṃ vyoṣayuktaṃ sarppiḥ kumbhe kṣaudrayuktaṃ
                        sthitaṃ hi |
                        <caesura/>
                         pakṣād ūrddhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai kuṣṭhadṛṣṭam
                        vidhānaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.40">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.40</label>
                        <caesura/>
                         pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāvalkalāś
                        ca | lepaiḥ śvitraṃ ghnanti darddrūm vraṇām̐ś ca
                        duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.41">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.41</label>
                        <caesura/>
                         tato jantubhir nniḥ<sic
                            ana="should be                             sṛ">sru</sic>te
                        duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarppiṣā snehayitvā |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇair yogair vvāmayitvā pragāḍhaṃ sarvvān doṣān nirharec
                        cāpramattāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.42">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.42</label>
                        <caesura/>
                         durvvānto vā durvvirikto 'thavā syāt kuṣṭhīdoṣair uddhatair
                        vvyāptadehaḥ | niḥsandehaṃ yāty asādhyatvam āśu tasmād doṣān
                        nirharet tasya kṛtsnān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.43">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.43</label>
                        <caesura/>
                         pakṣāt pakṣāc charddanāny abhyupeyā tmāsāt māsāt sraṃsanañ
                        cāpramattaḥ |
                        <caesura/>
                         tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse māseṣv asṛkmokṣayet ṣaṭsu
                        ṣaṭsu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.44">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.44</label>
                        <caesura/>
                         harītakīṃ saguḍāṃ vyoṣayuktāṃ mucyeta kuṣṭhāc ca lihaṃ sa tailān
                        | phalatrikaṃ saviḍaṅgaṃ sakṛṣṇaṃ sarppis tailaṃ kṣaudrayuktaṃ
                        lihedvā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.45">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.45</label>
                        <caesura/>
                         pivaṃ haridrām palaśaḥ samūtrāṃ māsānmucyet pāparogāt manuṣyaḥ ||
                        <caesura/>
                         evaṃ peyaś cittrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvvavat
                        mūtrayuktāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.46">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.46</label>
                        <caesura/>
                         rasāñjanam peyam evañ ca māsantenājasran deham ālepayec ca ||
                        <caesura/>
                         saptacchadam picumarddāṭarūṣaṃ mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.47">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.47</label>
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhā ca cittrakaḥ kṣaudranāmā kaṭutrikantriphalā devadāru ||
                        <caesura/>
                         cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ samānsa|metadurggampalaśaḥ sevyamānaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.48">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.48</label>
                        <caesura/>
                         mucyet kuṣṭhāt triphalāvyoṣayuktaṃ
                        <caesura/>
                         caturgguṇaṃ sarppiṣaḥ prastham āśu |
                        <caesura/>
                         gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle
                        <caesura/>
                         siddhaṃ sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.49">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.49</label>
                        <caesura/>
                        <!--                         different--> vyādhighāte
                        saptaparṇṇevaḍhole savṛkṣake sakarañje sanimbe |
                        <caesura/>
                         samuṣkakadve haridre vipakvaṃ hanyād dvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni
                        śīghraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.50">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.50</label>
                        <caesura/>
                         nimbāsanam padmakaṃ samṛṇālasaptacchadañcandanaṃ lodhram eva ca |
                        <caesura/>
                         yojyotsnāne dahyamānasya jantoḥ peyāvāsyān kṣaudrayuktā tribhaṇḍī
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.51">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.51</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhīmāṃseṣv avadīryatsu khādet mudgaṃ siddhannimbatoye satailaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         nimbakvāthaṃ jātasatvaḥ pibed vā kvātham vā
                        syādarkkasaptacchadābhyāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.52">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.52</label>
                        <caesura/>
                         dagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasyamūlaṃ lehoyojyaḥ saviḍaṅgaḥ samūtraḥ |
                        <caesura/>
                         mūtraiś cainaṃ secayed ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā syuḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.53">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.53</label>
                        <caesura/>
                         kārañjam vā sārṣapaṃ vāsyatailaṃ vraṇe deyaṃ śigrukosāmvrayor vvā
                        |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaistiktakaiś ca śeṣañ ca syāt
                        kuṣṭhavatsamvidhānaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.54">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.54</label>
                        <caesura/>
                         saptaparṇṇakarañjārkkamālatīkaravīrajaṃ |
                        <caesura/>
                         mūlaṃ snuhāśirīṣābhyāñcitrakāsphotayor api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.55ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.55cd">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.55cd</label>
                        <caesura/>
                         karañjabījantriphalātrikaṭuṃ rajanīdvayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.56">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.56</label>
                        <caesura/>
                         siddhārthakaṃ viḍaṅgāni prapunāṭañ ca saṃharet ||
                        <caesura/>
                         mūtrapiṣṭaiḥ pacet tailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.57"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.58"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.59"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.60"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.61"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.62"/>
                    <l xml:id="SS.4.9.63"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.64">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.64</label>
                        <caesura/>
                         atyaṅgādvajakaṃ nāma nāḍīduṣṭavraṇāpahaṃ ||
                        <caesura/>
                         pittāvāpye mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike kṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.65">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.65</label>
                        <caesura/>
                         kaṭukālāvunibhiṣak saptāhaṃ vidadhīta ca ||
                        <caesura/>
                         tato mātrāpītavantantenātyaktañ ca mānavaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.66">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.66</label>
                        <caesura/>
                         śāyayītātapetasya doṣā gacchanti sarvvaśaḥ ||
                        <caesura/>
                         sthitadoṣaṃ samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.67">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.67</label>
                        <caesura/>
                         tenaiva bhojayed enaṃ yavāgūṃ vāpi pāyayet ||
                        <caesura/>
                         evaṃ saṃśodhane vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.68">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.68</label>
                        <caesura/>
                         kuryāt tailāni sarppīṃṣi pradahodyarṣaṇāni ca ||
                        <caesura/>
                         prātaḥ prātaś ca seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ |
                        <caesura/>
                         yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.69">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.69</label>
                        <caesura/>
                         kārabham vā pibet mūtraṃ jīrṇṇe tatkṣīrabhojanaḥ |
                        <caesura/>
                         jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhir vvyapohati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.70">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.70</label>
                        <caesura/>
                         didṛkṣur antaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.71">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.71</label>
                        <caesura/>
                         yathā hanti pravṛddhatvān kuṣṭham āturam ojasā |
                        <caesura/>
                         sevyamānas tathā hanti khadiraḥ kuṣṭham ojasā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.72">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.72</label>
                        <caesura/>
                         nīcaromanakhonity an nityam auṣadhatatparaḥ |
                        <caesura/>
                         yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.trailer">
                        <label xml:lang="en">1938 ed. 4.9.trailer</label>
                        <caesura/>
                         cikitsā navamaḥ || </l>


                </div>

                <div n="10" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 10 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.10.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto mahākuṣṭhacikitsitam vyā khyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.3</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭheṣu maheṣu kaphāmayeṣu sarvvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu |
                        <caesura/>
                         kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu yogānimānagramatiḥ prayuñjate || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.4</label>
                        <caesura/>
                         kṣuṇṇāṃ yavānniḥ pūtāṃ rātrau gomūtraparyuṣitām mahati kiliñje
                        śoṣayed evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca | tatastāṃ
                        kapālabhṛṣṭāṃ śaktuṃ kārayitvā prātar eva kuṣṭhim mehinam vā
                        sālasārādikaṣāyeṇa pāyayet ||
                        bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃ |
                        evam eva śālasārādikaṣāyaparipītānagvadhādikaṣāyakaparipītam vā |
                        evam eva gohannakāṃ hayannakām vā śaktuṃ kārayitvā bhallātakādīnāṃ
                        cūrṇṇānyāvāpya khadirā<unclear/> narājavṛkṣarohītakādīnām
                        anyatamasya kas̤āye śolā<unclear/>madhureṇa drākṣāyuktena vā
                        dāḍimavetasāmlena vā saindha vānvitena vā pāyayed eṣa manthakalpaḥ
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.5</label>
                        <caesura/>
                         yavā<unclear/>ś ca bhakṣyām vā dhānollavikāṃ
                        kulmāsacūrṇṇakosotkārikāśaṣkulikānām
                        viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupaseveta | yavavidhāna vat
                        godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃ || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.6</label>
                        <caesura/>
                         ariṣṭānato vakṣyāmaḥ |
                        pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivādantītṛvṛtka trikaṭukānām iti
                        pāṭhaḥ pratyekāṃśena ṣadyalikābhāgāḥ |
                        vadarakuḍavastriphalakuḍavaḥ | ity eṣāṃ cūrṇṇāni tataḥ
                        pippalīmadhughṛtair anyatarataḥ pralipte ghṛtabhājane
                        prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayojajo 'rddhakuḍamam arddhatulāṃ
                        guḍasyābhihitāni cūrṇṇān avāpyānuguptaṃ yavapalle saptacātraṃ
                        vāsayet | tato yathāvalam upayuñjīta | eva khalv ariṣṭaḥ
                        kuṣṭhamedorapāṇḍurogaś ca yathūnapahanti | evaṃ śālasārādau
                        cāriṣṭaṃ kurvvīta || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.7</label>
                        <caesura/>
                         āsavānato vakṣyāmaḥ | palāśabhasmaparisnutasyoṣṇodakasya trayo
                        bhāgā dvau phāṇitasya tad ekadhyam ariṣṭakalpena vidadhyāt | evan
                        tilādīnāṃ kṣāreṣu | śālasārādau mūtre cāsavām vidadyāt || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.8</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ surām vakṣyāmaḥ || śiṃsapākhadirayoḥ sāram ādāyotpāṭya
                        cottamaka caṇīyāvrahmīkośavatīstat sarvvam ekataḥ kaṣāyakalke na
                        vipācyodakamādadīta | tan maṇḍodakārtham abhiṣuṇuyāt | yathoktam
                        evaṃ surāṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.9</label>
                        <caesura/>
                         ato lehān vakṣyāmaḥ || khadirāsananimvarājavṛkṣasārakvāthena
                        tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭām prakṣipya vipacet tatp nātidravan
                        nātisāndram avatārya pāṇitalam pūrṇṇamaprātarāśī
                        madhunāvimiśra<unclear/> lihyād evaṃ śālasārādau nyagrodhādau ca
                        lehān kārayet || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.10</label>
                        <caesura/>
                         ataś cūrṇṇakriyām vakṣyāmaḥ || śālasārādicūrṇṇaprastham āhṛtya
                        āragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet
                        | evaṃ nyagrodhādīnāṃ | phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇṇaṅ
                        kārayet || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.11</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhamayaskṛtīn vakṣyāmaḥ | tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatan
                        tanūni lavaṇavarggapradigdhāni gomayāgnitaptāni kṛtvā
                        triphalāśālasārādikaṣāye nirvvayed devaṃ dviraṣṭauvārān tataḥ
                        khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāni kārayet | ghanatāntava
                        parisrāvitān nirgato yathā valam mātrāṃ sarppirmmadhubhyāṃ
                        saṃsṛjyopayuñita || jīrṇṇe yathā vyādhim anamlalavaṇāhārañ
                        kurvvīta | evaṃ tulām upayujya kuṣṭhamehamehaś ca
                        yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtya varṣaśatañ jīvati | tulāyān
                        tulāyām varṣaśatam utkarṣaḥ | etena sarvvaloheṣ ayaskṛtayo
                        vyākhyātāḥ | </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.12</label>
                        <caesura/>
                         tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃ
                        svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyā<unclear/> siṃcya tasyāṃ
                        khadirāṅgārataptamayas piṇḍam ekaviṃśati vārān nirvvāpya tatas
                        tamād ādāya rasam āsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet | siddhyati
                        cāsmin pippalyādicūrṇṇadvau madhunaḥ prakṣipet tāvantaṃ ghṛtasyeti
                        | tataś catu<unclear/>bhāgāvaśiṣṭam avatāryāgnitaptānyayas patrāṇi
                        prakṣipet tataḥ praśāntam āyase pātreṣv anuguptan nidadyāt | tato
                        yathā yo śuktiprakuñcam evopayuñjīta | jīrṇe yathā vyādhim āhāram
                        upaseveta | eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyam api kuṣṭham meham vā
                        sādhayati | sthūlam āśulikhayeti | śopham upa sannam agnim
                        uddharati | viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇām eṣa prayogo
                        varṣaśatāyur anena puruṣo bhavati | śālasārādikvātham āsiṃcya
                        pālāsyān droṇyāmayo ghanais taptaiḥ saṃyojā nirvvāpyakṛtasaṃskāre
                        kalase 'bhyāsicya pippalyādicūrṇṇaṃ kṣaudraṃ guḍam iti ca
                        datvānuguptan nidadhyāt tamauṣadhāyaskṛtiṃ māsam arddhamāsam vā
                        sthitāṃ yathāvalam upayuñjād evaṃ nyagrodhādiṣu ca nidadhyāt || 0
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.13</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ khadiravidhānaṃ vakṣyāmaḥ || praśastadeśajātam anupahatam
                        madhyamavayasaṃ khadiram parisamantāt || khanayitvā tasya
                        madhyamaṃ mūlaṃ cchitvā yasmayaṃ kumbhan tasminn antare 'dhastā
                        nidadhyād yathā rasagrahaṇasamartho bhavati | tam
                        avakīryaindhanair gomayamiśrair ādīpayet | yathāsya
                        dahyamānasyādho rasaḥ prasavati | tad yathā jānīyāt pūrṇṇabhājanam
                        athainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin pātre nidhāyānuguptan
                        nidadhyāt | tato yathāyogam mātrām āmalakarasamadhusarppibhiḥ
                        saṃsṛdyopayuñjīta | jīrṇṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca
                        kuṣṭhināṃ kṣīravar<unclear/> prasthe prayukte śataṃ varṣāṇām āyuṣo
                        'bhivṛddhir bhavati | khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya
                        ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭam avatāryānuguptan nidadhyadhyāt | tato yathāyogam
                        āmalakarasamadhusarppirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa
                        sarvvavṛkṣasārakalpaḥ | khadirasāratulām vā prātaḥ prātar
                        upaseveta | khadirasārakvāthasiddham āvikam vā sarppir</l>
                    <l xml:id="SS.4.10.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.14</label>
                        <caesura/>
                         amṛtavallīsvarasasiddham vā prātaḥ prātar upaseveta | </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.15</label>
                        <caesura/>
                         aparāhṇe sarppiṣmantasārādikaṣāyasya ca
                        triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavayaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃ
                        palikā bhāgāḥ | tadaikadhyaṃ snehapākavidhānena vipacet
                        tatsādhusiddham avatāryānuguptan nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraṃ
                        | prātar utthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjīta |
                        jīrṇṇe mudgayūṣeṇālavaṇena sarppiṣmantaṃ khadirodakasiddham
                        mṛdumodanam aśnīyāt | khadirodakasevīty evaṃ droṇam upayuñjya
                        sarvvakuṣṭhair vvimuktaḥ śuddhamanāḥ smṛtimān varṣaśatāyur
                        bbhavati | </l>
                    <l xml:id="SS.4.10.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.10.16</label>
                        <caesura/>
                         manthāriṣṭāsavasurālehaś cūrṇṇanyayaskṛtīḥ |
                        <caesura/>
                         sahasraśo 'pi kurvvīta vījenānena buddhimān iti || 0 || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.trailer"> cikitsā daśamaḥ || 0 ||
                        dvivraṇīpañcasadyaś ca bhaganam vātam mahāmarut | durnnāmācāś
                        marīcaiva bhagasphoṭaṃ tvagāmayaṃ || mahākuṣṭhacikitsā ca proktaṃ
                        vai prathamo daśa || a </l>


                </div>

                <div n="11" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 11 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.11.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pramehāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.11.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.3</label>
                        <caesura/>
                         dvau pramahau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaś ca | tatra sahajo
                        nāma mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥ || ahitāhāranimitte 'pathyanimittaḥ |
                        tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛṣo rūkṣo 'lpāśībhṛśam paryaṭanaśīlaśca
                        bhavatyuttareṇa sthūlo vahvāśī snigdhaḥ śayyāsvapnaśīlaḥ prāyeṇeti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṛṣaśam annapānasaṃskṛtābhiḥ kriyābhiś ca cikitset |
                        sthūlamapatarppaṇayuktābhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.5</label>
                        <caesura/>
                         sarvva eva parihareyuḥ
                        sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastailaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāni
                        grāmyānūpodakānām māṃsānīti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.6</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śāliṣaṣṭikaśyāmākayava 3 godhūmakodravoddālakānanavān
                        bhuñjīta canakatuvarikakulatthamudgavikalpena tiktakaṣāyābhyāṃ ca
                        śākagaṇābhyān nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ
                        vastumūtrair vvā jāṅgalair mmāṃsarasair anamlaghṛtamedobhiḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.7</label>
                        <caesura/>
                         tatrādita eva pramehiṇam upasnigdham anyatame na tailena
                        priyaṅgvādi siddhena vā ghṛtena vāmayet | pragāḍham virecayet |
                        virecanānantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
                        mahauṣadhabhadradārumustāvāyena madhusaindhavayuktena tahyamānam
                        vā nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena |</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.8</label>
                        <caesura/>
                         śuddhadehāmāmalakarasena haridrām madhusaṃyuktām pāyayet |
                        triphalādevadārumustakakaṣāyam vā | śālakampi
                        lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vā madhumadhuram āmalakarasena |
                        kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vā |
                        nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalāśānām vā |
                        tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇy ete pañca prayogāḥ
                        sarvvamehopahantāro vyākhyātāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.9</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣata ūrddhvaṃ | tatrodakamehinam pārijātakaṣāyam pāyayet |
                        ikṣuvālikāmehināṃ vaijayantīkaṣāyaṃ | surāmehinān nimvakaṣāyaṃ |
                        sikatāmehinaṃ cittrakaṣāyaṃ | śanair mmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ |
                        lavaṇamehinam pāṭhāgarukaṣāyaṃ | piṣṭamehinaṃ rajanyoḥ kaṣāyaṃ |
                        sāndramehinaṃ saptaparṇṇakaṣāyaṃ | śukramehinaṃ
                        dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ | phenamehinaṃ
                        triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ | paittikeṣu
                        nīlamehinam aśvatthakaṣāyaṃ | haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ |
                        amvlamehinaṃ nya grodhādikaṣāyaṃ | kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ |
                        mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ | śoṇitamehinaṃ
                        guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyam madhumiśra pāyayet ||
                        ata ūrddhvam asādhyeṣv api yogān yāpanārthān vakṣyāmaḥ | tad yathā
                        | sarppir mmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇī kalkaṃ
                        guḍūcīcittrakakaṣāyeṇa pāyayet | vasāmehinam agnimanthakaṣāyaṃ |
                        kṣaudramehinaṅ kadarakakramukakaṣāyaṃ | hastimehinan
                        tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśākaṣāyaṃ |
                        hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāra vā dahyamānam
                        audakakandakvāthasiddhaṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhumadhurām pāyayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.10</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ priyaṃgvanantāghṛṣikāpadmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvak
                        | śālaparṇṇī padmakesaradhātakīva kulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
                        ayaskṛtīlehān āsavān kurvvīta |
                        śṛṅgāṭakakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanati
                        niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣu
                        yavān na vikārām̐ś copaseveta | yathoktakaṣāyasiddham vā cāsmai
                        yavāgūm prayacchet kaṣāyāṇi vā pātuṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.11</label>
                        <caesura/>
                         mahādhanamahitācāram auṣadhadveṣiṇam īśvaram vā
                        pāṭhābhayācitrakapragāḍham analpamākṣikam anyatamam āsavaṃ pāyayet
                        | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vā | mārdvīntam abhīkṣṇam
                        madhukapitthamaricānusiddhāni pānakāni cāsmai upaharet |
                        uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāni cāsmai dadyād aśaneṣu || hiṅgusiddhaiś
                        ca yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgai bhojayet | aviruddhāni cāsmai
                        pānabhojanāny upaharet | rasagandhavanti ca | pravṛddhamedas tu
                        vyāyāmaniyuddha krīḍāpahāya gajarathapādacaryāparikramaṇānyas
                        trāpāstram vā seveta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.12</label>
                        <caesura/>
                         adhanas tv avāndhavo vā pādatracchattrarahito bhaikṣāśīgrām
                        aikarātravāsī munir iva saṃyatātmā yo janaśatam adhikaṃ gacchet |
                        mahādhano vā
                        śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhāro mṛgais
                        saha vaset mūtraśakṛdbhakṣaḥ | satatam anuvrajed vāgāḥ | vrāhmaṇo
                        vā śiloñchavṛttir bbhūtvā brahmaratham uddharet | kṛsetkṛśodatsa 2
                        satatasamitaṃ khaned vā kūpaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.11.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātr || adhano vaidyasandeśā devaṃ kurvvaṇatandritaḥ |
                        <caesura/>
                         samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.trailer">pramehacikitsā ekādaśa ||</l>


                </div>

                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 12 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.12.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pramehapiṭakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.3</label>
                        <caesura/>
                         śarāvikādyāḥ prāg uktā navapiṭakās tās tu vraṇavato 'lpās
                        tvaṅmānsaprāptāḥ | mṛdvyo lparujaḥ kṣiprabhedinyaś ca sādhyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.4</label>
                        <caesura/>
                         tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upakrameta | tatra pūrvvarūpeṣv
                        apatarppaṇam vanaspatikaṣāyapānaṃ | vastamūtrasya copadiśed evam
                        akurvvato vātasya madhurāhārasya pūrvvasvedaḥ śleṣmā ca madhurī
                        bhavati | prameha cābhivyakto bhavati | tasyobhayataḥ saṃśodhanam
                        evem akurvvataḥ | tasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya
                        śophañ janayanti | upadravām̐ś kām̐ścit tatroktaḥ pratīkāraḥ
                        sirāmokṣaś ca | evam akurvvato vā tasya śophaḥ pravṛddho 'timātraṃ
                        tad vidāham āpadyate | tatra śastrapraṇidhānam vraṇakriyopasevā ca
                        | evam akurvvato vā tasya pūyo 'bhyantaram avadāryotsaṅgam
                        mahāvakāśaṅ kṛtvā vṛddho bhavaty asādhyaḥ | tasmād ādita eva
                        pramehiṇam upakrameta </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.5"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.6</label>
                        <caesura/>
                         durvvirecyamadhumehino bhavanti | medo 'bhivyāptaśarīratvāt |
                        tasmāt tīkṣṇam eṣāṃ śodhanaṅ kurvīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.12.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.7</label>
                        <caesura/>
                         na caitaṅ kathaṃcid api svedayet | medobahutvāt khalv eṣāṃ
                        sīryate dehaḥ | svedena </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.8</label>
                        <caesura/>
                         rasaharaṇīnāṃ daurvvalyān norddham uttiṣṭhaṃti | pramehiṇāṃ doṣāḥ
                        | yato madhumehinām adhaḥkāye piṭakāḥ prādur bbhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.9</label>
                        <caesura/>
                         apakvānāṃ khalu piṭakānāṃ śophavat pratīkāraḥ | pakvānām
                        vraṇavaditi | tailan tu vraṇaropaṇam evādau kurvīta |
                        āragvadhādikaṣāyam utsādanārthe | śālasārādikaṣāyam parisecane |
                        pippalyādikaṣāyam pānabhojaneṣu |
                        pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatī
                        śārivāsomakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni
                        madhuvimiśrāṇi cāśnīyāt | </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.10</label>
                        <caesura/>
                         śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya
                        punarupanīya sādhayet | sidhyati cāmalakalodhrapriyaṅgudantī
                        kṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvayet tad etad anupadagdhaṃ lehībhūtam
                        avatāryānuguptan nidadhyāt tato yathāyogam upayuñjyeta | eṣa lehaḥ
                        sarvvamadhumehānān nihantā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.11</label>
                        <caesura/>
                         triphalā trikaṭukacitrakaviḍaṃgamustānān navabhāgāstāvanta eva
                        kṛṣṇāyaś cūrṇasya tat sarvvam ekadhyaṅ kṛtvā yathāyogam
                        mātrāsarppir mmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta | tad etan navāyasan
                        nāma etena khalu jāṭha ryan na bhavati | sannāgnir āpyāyyate |
                        durnnāmno na bhavanti | śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.12</label>
                        <caesura/>
                         śālasārādiniryūhaś caturthāṃśāvaśeṣitaṃ | parisrutaṃ suśītañ ca
                        madhunāmadhurīkṛtaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.13</label>
                        <caesura/>
                         phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca| ślakṣṇapiṣṭāni
                        cūrṇāni pippalyāder ggaṇasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.14</label>
                        <caesura/>
                         aikadhyam āvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite |
                        pippalīcūrṇṇamadhubhiḥ pralipte 'bhyantaraṃ śucau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.15</label>
                        <caesura/>
                         ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān |
                        khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ prakṣipyed vudhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.16</label>
                        <caesura/>
                         sapidhānan tu tat kṛtvā yavapalle nidhāpayet | māsām̐s trīm̐ś
                        caturo vāpi yāvad vā lohasaṃkṣayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.17</label>
                        <caesura/>
                         tato jātarasañ jantuḥ prātaḥ prātaryathāvalaṃ | upayuñjyād
                        yathāyogam āhāram vāsya kalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.18</label>
                        <caesura/>
                         eṣa sthūlasya kṛṣaka<unclear n="1" unit="akṣara"/>tsnann asyāgneḥ
                        prasādhakaḥ | śophaghnaḥ kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.19</label>
                        <caesura/>
                         plīhodaraharaḥ śīghra<sic>ṃ m</sic>viṣamajvaranāśanaḥ |
                        abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.12.20</label>
                        <caesura/>
                         pramehiṇo yadā mūtram anāvilam api chilaṃ | viśadan tiktakaṭukan
                        tadārogam pracakṣata iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.12.trailer"> ṃ || cikitsādvādaśa || </l>


                </div>

                <div n="13" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 13 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.13.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto madhumehiṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.3</label>
                        <caesura/>
                         madhumehitvam āpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjjitaṃ |
                        <caesura/>
                         yogenānena matimān madhumehinam ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.4</label>
                        <caesura/>
                         māsiśukle śucau caiva śailāḥ sūryāṅśutāpitāḥ ||
                        <caesura/>
                         jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prabhavanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.5</label>
                        <caesura/>
                         śilājatviti vikhyātam nahāvyādhivināśanaṃ |
                        <caesura/>
                         trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇām anyatamāśritaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.6</label>
                        <caesura/>
                         jñeyan tat khaltaś cāpi ṣaḍyoniḥ prathitaṃ kṣitau |
                        <caesura/>
                         lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.7</label>
                        <caesura/>
                         tasya lohasya vīryañ ca rasañ cāpi vibhartti tat |
                        <caesura/>
                         trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.8</label>
                        <caesura/>
                         yathā tathā prayogepi śreṣṭha śreṣthā guṇāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.9</label>
                        <caesura/>
                         kaṭupākyuṣṇavīryañ ca śoṣaṇañ chedanam paraṃ |
                        <caesura/>
                         teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan niḥ śarkkarañ ca yat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.10</label>
                        <caesura/>
                         gomūtragandhī nīlam vā tat pracakṣate |
                        <caesura/>
                         tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ditaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.11</label>
                        <caesura/>
                         pivet sārodakenaiva ślakṣṇam piṣṭaṃ yathā valaṃ |
                        <caesura/>
                         jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.12</label>
                        <caesura/>
                         upayujya tulām eva amṛtasyāsmajanmanaḥ |
                        <caesura/>
                         vyayomadhumehākhyam antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
                        <caesura/>
                         vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.13ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.13cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.13cd</label>
                        <caesura/>
                         śataṃ śataṃ tulāyān tu sahasraṃ daśataulikaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.14</label>
                        <caesura/>
                         bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         mehaṃ kuṣthamapasmāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.15ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.15cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.15cd</label>
                        <caesura/>
                         vyayo hatyacirāt kālāc chilājatu niṣevitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.16</label>
                        <caesura/>
                         na sosti rogo yañ cāpi na nihanyāc chilājatuḥ ||
                        <caesura/>
                         śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśmarīñ ca bhinaty api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.17</label>
                        <caesura/>
                         bhāvanāloḍane caiva pathyāḥ kāryās tu ye gaṇāḥ ||
                        <caesura/>
                         evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.18</label>
                        <caesura/>
                         madhurañ kāñcanābhāsamlam vā rajataprabhaṃ ||
                        <caesura/>
                         pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.19</label>
                        <caesura/>
                         tad bhāvitakulakā<unclear/>ś ca vivarjjayet ||
                        <caesura/>
                         pañcakarmmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.20</label>
                        <caesura/>
                         yogenānena matimān sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
                        <caesura/>
                         vṛkṣās tauvarikā nāma paścimārṇṇava<pc> </pc>tīrajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.21ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.21cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.21cd</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ phalāny ādadīta supakvāny amvudāgame | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.22</label>
                        <caesura/>
                         majjāṃ phalebhyaḥ sa viśoṣya paricūrṇṇayet ||
                        <caesura/>
                         tilavat pīḍayed droṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.23</label>
                        <caesura/>
                         tat tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ādudakakṣayāt ||
                        <caesura/>
                         avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.24</label>
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ svinno hṛtamalaḥ pakṣād uddhṛtya yatnataḥ ||
                        <caesura/>
                         caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.25</label>
                        <caesura/>
                         mantrapūtasya tailasya prāśniyāt pāṇi mātrikāṃ ||
                        <caesura/>
                         tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.26</label>
                        <caesura/>
                         majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya ||
                        <caesura/>
                         śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.27</label>
                        <caesura/>
                         tenāsyorddham adhaś cāpi doṣā yānty asakṛttataḥ ||
                        <caesura/>
                         sāyam asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.28</label>
                        <caesura/>
                         pañcahāni pivet tailam anena vidhinā naraḥ ||
                        <caesura/>
                         pakvaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.29</label>
                        <caesura/>
                         pañcabhir ddivasair evaṃ sarvvakuṣṭhaiḥ pramucyate ||
                        <caesura/>
                         tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.30</label>
                        <caesura/>
                         nihitam pūrvvavat pakṣaṃ pivet sāmam atandritaḥ ||
                        <caesura/>
                         tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īritaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.31</label>
                        <caesura/>
                         bhinnasvaraṃ raktanetram praśīrṇaṃ krimi bhakṣitaṃ ||
                        <caesura/>
                         anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.32</label>
                        <caesura/>
                         sarppir mmadhuyutam pītan tad eva khadirāmvunā ||
                        <caesura/>
                         pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.33</label>
                        <caesura/>
                         tad eva nasye pañcāśad divasānyupayojitaṃ ||
                        <caesura/>
                         vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti triśatāyuṣaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.34ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.34ab</label>
                        <caesura/>
                         śodhayentu naram majjā tasya pītasya mātrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.34cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.13.35</label>
                        <caesura/>
                         śāntarddhūmā tasya majjā tu dagdhā taile kṣiptvā saindhavaṃ
                        cāgnivarṇṇaṃ |
                        <caesura/>
                         pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nīlikāñjati
                        || 0 || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.trailer"> cikitsā <unclear/>tri|| 0 || </l>


                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 14 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.14.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta udarāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.3</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭāv udarāṇi pūrvvam uktāṇi
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyam baddhagudaṃ pariśrāvi ca | avaśiṣṭāni
                        kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś
                        caturvvarggo bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ |
                        kālaprakarṣāt sarvvāṇy eva śastrasādhyāni bhavanti |
                        varjjayitavyāni vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.4</label>
                        <caesura/>
                         udarī tu gurvabhiṣyandirūkṣavidāhyatisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān
                        pariharet | śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam aśnīyāt | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātodariṇam vidārigandhādisiddhena sarppiṣā snehayitvā,
                        tilvakavipakvenānulomya citrāphalatailapragāḍhena
                        vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca | sālvaṇenopanāhayed
                        udaraṃ | bhojayec cainam vidārigandhādisiddhena payasā
                        jāṅgalarasena vā | svedayec cābhīkṣṇam | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.6</label>
                        <caesura/>
                         pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarppiṣā snehayitvā
                        śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomya śarkkarāmadhughṛtapragāḍhena
                        nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca | pāyasenopanāhayed
                        udaraṃ | bhojayec cainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.7</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmodariṇan tu pippalyādisiddhena sarppiṣā snehayitvā
                        snuhākṣīravipakvena cānulomya trikaṭukamūtratailapragāḍhena
                        muṣkakādikvāthenāsthāpayed anuvāsayec ca |
                        kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiś copanāhayed udaraṃ | bhojayec cainan
                        trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa | pāyasena vā | svedayec
                        cābhīkṣṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.8</label>
                        <caesura/>
                         dūṣyodariṇaṃ tu saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhena sarppiṣā virecayet
                        | māsam arddhamāsam vā mahāsnuhīvṛkṣakṣīragomūtrasiddhena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.9</label>
                        <caesura/>
                         gopitānilamūlatvāt sañcitatvāt malasya ca |
                        <caesura/>
                         sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.10</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvan sāmānyānyogān vakṣyāmaḥ || eraṇḍatailam evāharahar
                        mmāsam ekaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā
                        sevetodakavarjjī | mahiṣīmūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥ saptarātraṃ |
                        uṣṭrīkṣīrāhāro vānnapānaparivārivarjjī pakṣaṃ | pippalīr vvā māsaṃ
                        pūrvvoktena vidhānena vāseveta | saindhavājamodanimbasiddham vā
                        nikumbhatailaṃ | ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vā |
                        śatapuṣpasiddham vā vātaśūle vacāryaṃ | śṛṅgaverarasavipakvam vā
                        kṣīram āseveta | cavyāśṛṅgaverakalkam vā payasā |
                        saralāmaradārucittrakam eva vā |
                        muruṅgīśālaparṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vā kṣīreṇa |
                        svarjjikāhiṃgumiśram pibet | guḍadvitīyo vā harītakīm bhakṣayet |
                        snuhākṣīrapariśrāvitānām vā pippalīnāṃ sahasraṅ kālena |
                        pathyācūrṇṇam vā snuhākṣīraparibhāvitamutkārikām vā paktvā dāpayet
                        | harītakīcūrṇṇaprastham āḍhake ghṛtasyāvāpya
                        khajenābhimathyānuguptan nidhāyārddhamāsaṃ yavapalle vāsayet |
                        tataś coddhṛtya pariśrāvya mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya
                        vipaced yathāyogam māsam arddhamāsam vā pāyayet | gavye payasi
                        mahāvṛkṣakṣīram āvāpya vipacet || vipakvañ cāvatārya śītībhūtaṃ
                        manthānenābhimathya navanītam ādāya bhūyo
                        mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaiva saha vipacet | tad yathāyogam māsam
                        arddhamāsam vā pāyayet |
                        cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānām
                        arddhakārṣikā bhāgāḥ | rājavṛkṣaphalamajjo 'aṣṭau karṣāḥ |
                        mahāvṛkṣakṣīrapale dve | gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni |
                        tat sarvvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet | tathāyogam māsam
                        arddhamāsam vā pāyayet | etāni khalu tilvakaghṛtacaturthāni
                        sarppīṃṣy
                        udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni |
                        virecanārtham mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇam
                        mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ seveta | virecanadravyakaṣāyam vā
                        śṛṅgaveradevadārupragāḍhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.11</label>
                        <caesura/>
                         vamanavirecanadravyāṇām palikābhāgāḥ |
                        pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāñ ca dravyāṇāṃ
                        ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāñ ca lavaṇānān tat sarvvam mūtragaṇe
                        prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthañ ca mṛdvagnināvaghaṭṭayan vipacet
                        | avidagdhakalkan tatsādhusiddham avatārya śītībhūtam
                        aṅguṣṭhamātrāṅ guṭikām varttayet | tāsām ekāṃ dve tisro vā
                        yathāyogam māsām̐s trīṃś caturo vā seveta | eṣā khalu
                        mūtravarttikriyāviśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate | koṣṭhajām̐ś ca
                        krimīn upahanti kāsaśvāsapratiśyāyārocakāvipākodāvarttām̐ś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.12</label>
                        <caesura/>
                         madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāni
                        mūtrakṣārayor anyatareṇa piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttī kṛtvodariṇaḥ |
                        ānāhe tu tailalavaṇagudābhyaktasyaikāṃ dve ca pāyau nidadhyāt |
                        eṣānāhavarttikriyā vātamūtrapurīṣodāvarttādhmānānāheṣu vidheyā |
                        dūṣyodariṇan tu vyoṣāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkam pāyayet |
                        ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet | vallīphalāni vā
                        kandajam vā mūlajam vā viṣam āseveta | tenāgadībhavaty anyataram
                        vā bhāvam āpadyate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.13</label>
                        <caesura/>
                         plīhodariṇas tūpasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
                        vāmabāhukurpparasandhāv abhyantarasirām vidhyet | vimarddayec ca
                        pāṇinā plīhānaṃ | rudhiraprasyandanārthan tataḥ śuddhadehaṃ
                        samudraśuktikṣāram payasā pāyayeta | hiṅgusauvarccikām vā kṣīreṇa
                        | śrutena vā palāśakṣāreṇa |
                        yavakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vā tailasaṃsṛṣṭaṃ |
                        saubhāñjanakayūṣaṃ vā pippalīsaindhavacitrakayuktam
                        amlapūtikarañjakṣāram vā | viḍaṅgalavaṇapippalīprāgāḍhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.14</label>
                        <caesura/>
                         pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānām palikā
                        bhāgāḥ | ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīran tadekadhyam vipācayed etat
                        khalu ṣaṭpalakaṃ
                        plīhāgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyor
                        ddhvavātaviṣamajvarān upahanti ||
                        pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavānikāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrakailājagandhātulasītyetaiḥ
                        samair ghṛtaprasthan dadhi caturgguṇaṃ bījapūrakarasayuktam
                        pācayed etad dādhikaṃ sarppir ddīpanīyam
                        udaragulmakāsaśvāsajvaravidradyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃ
                        śūlaghnañ ceti ||
                        śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣkamūlakolāmlakaṣāyaprastheṣu
                        ghṛtaprasthañ cāvāpya | pañca
                        kolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhagarbbhan tan siddham pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.15</label>
                        <caesura/>
                         yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.16</label>
                        <caesura/>
                         maṇibandhe samunnāmya vāmam aṅguṣṭham īritaṃ |
                        <caesura/>
                         dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.17</label>
                        <caesura/>
                         baddhagude parisrāvini ca snigdhasvinnasyādho nābher vvāmataś
                        caturaṅgulam apahāya romarājyād udaraṃ pāṭayitvā
                        caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
                        baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmānaṃ bālam vāpohya malajātan
                        tato madhu sarppiṣābhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ
                        vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇo py evam antraṃ samānayitvā
                        cchidraṃ kālapipīlikābhir ddaṅśayet | daṣṭe ca tāsāṃ kāyān
                        upaharec chinnaśirāṃsi tataḥ pūrvvavat sīvyet | vāsayec cainan
                        tailadroṇyām alpam vā payovṛttir iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.18</label>
                        <caesura/>
                         udakodariṇas tu tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥ
                        suparigṛhītasyākakṣāt paṭūveṣṭitasyādho nābheś caturaṅgulam
                        apahāya romarāj dvyaṅgulam vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātram vidārya
                        trapvādīnām anyatamasya nāḍīm ubhayato dvāraṃ saṃyojya doṣodakam
                        avasiñcen | na caikasmin divase sarvvadoṣodakam apaharet ||
                        sahasāpahṛte doṣe tṛṣṇājvarāṅgamarddātīsāraśvāsakāsapādadāhā
                        utpadyeran | āpūryate vā dṛḍhataram asañjātaprāṇasya tasmāt
                        tṛtīyañ caturtham pañcamaṃ ṣaṣṭham aṣṭamam vā dvādaśam vā divasam
                        antaraṃ doṣodakam alpam alpam avasiñcet | nisrute nisrute doṣe
                        gāḍhataram āvikakauṣeyacarmmaṇām anyatamena pariveṣṭayed udaran
                        tathā nādhmāpayati vāyuḥ ṣaṇmāsām̐ś ca bhojayet payasā rasena vā |
                        tatas trīn māsānavodakena phalāmlena vāvaśiṣṭam māsatrayam annaṃ
                        laghu hitaṃ seveta evaṃ samvatsareṇāgadībhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.14.19</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra||
                        <caesura/>
                         āsthāpane caiva virecane ca pāne tathāhāravidhikriyāsu |
                        <caesura/>
                         sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā syād
                        iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.14.trailer"> cikitsā 14 || 0 ||</l>


                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 15]</head>

                    <l xml:id="SS.4.15.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto mūḍhagarbhbhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.3</label>
                        <caesura/>
                         nātaḥ kaṣṭataramasti yathā mūḍhagarbhbhoddharaṇamatra hi
                        yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānām madhye kartavyaṃ | sparśeno
                        tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāni
                        caikahastena garbhbhamahiṃsatā garbhbhiṇīñ cāhiṃsatā tasmād
                        adhikṛtya tam āpṛcchya parañ ca yan namāsthāyopakrameta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra samāsenāṣṭavidha mūḍhagarbhbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā
                        vapi tu trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaipulyādaṃśayor jjaghanasya
                        vā </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.5</label>
                        <caesura/>
                         jīvati garbhbhe sūtyaḥ prayateran |
                        <caesura/>
                         nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.6</label>
                        <caesura/>
                         ihāmṛtaś ca somaś ca citrabhānuś ca bhāvini |
                        <caesura/>
                         uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.7</label>
                        <caesura/>
                         idamamṛtamapāṃ samuddhṛtāṃ vai tava laghu garbhbhamimam
                        pramuñcahe stri |
                        <caesura/>
                         tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair ddiśantu
                        śāntiṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.8"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.9</label>
                        <caesura/>
                         oṣadhāni ca vidadhyād yathoktāni ca | mṛte cottānāyā
                        bhugnasakthinyā vastracumbhalakonnāmitakaṭyā
                        dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyām mrakṣayitvā hastaṃ yonyām
                        praveśya garbhbham apaharet tatra śakthibhyām āgatam anulomam
                        evāñchet | ekasakthi pratipannasyetaraṃ sakthi prasārya
                        sphigdeśāgataṃ sphigdeśaṃ prapīḍyorddhvam utkṣipya sakthinī
                        prasāryasyāpaharet | tiryag āgatasya parighasyeva tiryak cīnasya
                        paścād arddhamūrddham utkṣipya pūrvvārddham apatyapathaṃ
                        pratyārjjavamānayitvāpaharet | dvāvanty āvasādhyau mūḍhagarbhbhau
                        bhavataḥ | evam aśakye śastram avatārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.10</label>
                        <caesura/>
                         sacetanan tu śastreṇa na kathañcana dārayet |
                        <caesura/>
                         ātmānañ jananīñ caiva hanyād āśu sacetanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.11"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.12</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ striyam āśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā śiro vidārya
                        śiraḥkapālāny āhṛtya śaṃkunā saṃgṛhyor asi kakṣe cāpaharet |
                        abhinnaśiram vākṣikūṭo gaṇḍe vā asaṃsaktasyāṃśadeśe bāhūṃ cchhitvā
                        dṛtim ivātatam vātapūrṇṇodaram vidārya nirasyātrāṇi śithilībhūtāṃ
                        | jaghanaśaktasya vā jaghanakapālānīti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.13</label>
                        <caesura/>
                         yasminn aṅge hi yo garbhbhaḥ sajjate tasya tam bhiṣak |
                        <caesura/>
                         samyak chittvā nirhared rakṣen nārīñ ca yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.14</label>
                        <caesura/>
                         citrāṃ hi gatiṃ garbhbhasya karoti kupito 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrānalpamatir vaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.15</label>
                        <caesura/>
                         na copekṣet mṛtaṃ garbhbham muhūrttam api paṇḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.16</label>
                        <caesura/>
                         maṇḍalāgreṇa karttavyaṃ cchedyam antar vvijānatā |
                        <caesura/>
                         vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.17</label>
                        <caesura/>
                         athāmapatantīm aparām pātayet pūrvvavad bhiṣak |
                        <caesura/>
                         hastenāpahared vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.18</label>
                        <caesura/>
                         muhurnnārīm avadhunet pīḍayed vāṃśapiṇḍikān |
                        <caesura/>
                         tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.18a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.18a</label>
                        <caesura/>
                         hiṅgupippalipāṭalyaubhārggīmelāmahauṣadhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.19"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.21</label>
                        <caesura/>
                         rāsnāmativiṣā cavyām ebhir ddoṣaḥ prasicayte || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.20</label>
                        <caesura/>
                         yoniś ca mṛdvī bhavati yoniśūlaś ca śāmyati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.23</label>
                        <caesura/>
                         trirātram evaṃ saptāhaṃ tataḥ sneham punaḥ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.24</label>
                        <caesura/>
                         sāyañ ca pāyayed dadyā māsam vāpi susaṃskṛtāṃ |
                        <caesura/>
                         śirīṣakakubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.22"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.25</label>
                        <caesura/>
                         sarvvataḥ pariśudddhā ca snigdhapathyālpabhojanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.26</label>
                        <caesura/>
                         svedābhyaṅgaparā nityam bhavet māsam atandritā ||
                        <caesura/>
                         payo vātaharaiḥ siddhan daśāhaṃ bhojane hitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.27</label>
                        <caesura/>
                         rasan daśāhaṃ śeṣan tu yathāyogam upācaret ||
                        <caesura/>
                         nirupadravām viśuddhāñ ca jñātvā ca valavarṇṇinīṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.28</label>
                        <caesura/>
                         ūrddhvañ caturṣu māseṣu visṛjet tu vicakṣaṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.29</label>
                        <caesura/>
                         balātailamidañ cāsyai dadyād anilavāraṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.30</label>
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā ||
                        <caesura/>
                         aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.31</label>
                        <caesura/>
                         paced āvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutaṃ ||
                        <caesura/>
                         tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.32</label>
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhāñ candanaṅ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivāṃ ||
                        <caesura/>
                         mānsī śaileyakam pattran tagaraṃ śārivāṃ vacāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.33</label>
                        <caesura/>
                         śatāvarīm aśvagandhāṃ śatapuṣpām punarṇṇavāṃ ||
                        <caesura/>
                         tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.34</label>
                        <caesura/>
                         prakṣipya kalase 'bhyarccya svanuguptan nidhāpayet ||
                        <caesura/>
                         balātailamidan nāmnā sarvvavātavikāranut | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.35</label>
                        <caesura/>
                         yathābalam ato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet ||
                        <caesura/>
                         yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.36</label>
                        <caesura/>
                         vātakṣīṇe marmmahate mathite 'bhihate tathā ||
                        <caesura/>
                         bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva prayujyate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.37</label>
                        <caesura/>
                         sarvvān āpekṣakādīṃś ca vātavyādhīn apohati ||
                        <caesura/>
                         hikkāśvāsam adhīmanthaṅ gulmaṅ kāsañ ca dustaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.38</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṇmāsān upayujyena mantravṛddhir vvyapohati ||
                        <caesura/>
                         pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.39</label>
                        <caesura/>
                         etad dhirājñāṅ karttavyaṃ rājāmātyāś ca ye narāḥ ||
                        <caesura/>
                         sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.40</label>
                        <caesura/>
                         balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā py anekaśaḥ ||
                        <caesura/>
                         tailam utpādya tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.41</label>
                        <caesura/>
                         śaste 'hni nibhṛtaveśmany upayuñjyād yathābalaṃ ||
                        <caesura/>
                         jīrṇṇesmin payasā siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.42</label>
                        <caesura/>
                         anena vidhinā droṇam upayuñjyānnamīritaṃ ||
                        <caesura/>
                         bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇṇānvitas tataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.43</label>
                        <caesura/>
                         sarvvapāpair vvinirmmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet ||
                        <caesura/>
                         śataṃ śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.44</label>
                        <caesura/>
                         balākalpenātibalāguḍūcyādity avalliṣu |
                        <caesura/>
                         śairīyake vīratare śatāvaryān trikaṇṭake || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.45</label>
                        <caesura/>
                         tailāni kuryāt madhukaprasāraṇyoś ca buddhimān | </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.46"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.15.47</label>
                        <caesura/>
                         sarvveṣām eva caiteṣām upayogañ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.15.trailer">|| cikitsaa 15 ||</l>


                </div>

                <div n="16" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 16 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.16.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.16.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vidradhīnāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.16.3</label>
                        <caesura/>
                         uktā vidradhayo ye ṣaṭ teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ |
                        <caesura/>
                         śeṣeṣv āmeṣu karttavyā tvaratā śophavat kriyā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.16.4</label>
                        <caesura/>
                         vātaghnamūlakalkais tu vasātailaghṛtāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇo vahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.16.5</label>
                        <caesura/>
                         sānūpaudakamānsas tu kākolyādiś ca yogaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.16.6</label>
                        <caesura/>
                         veśavāraiḥ sakṛsaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
                        <caesura/>
                         svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.16.7</label>
                        <caesura/>
                         sa ced evam upakrāntaḥ pākāya vimukho yadi |
                        <caesura/>
                         tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca buddhimān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.8">pañcamūlīkaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
                        <caesura/>
                         tilair bbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.9">vairecanikayuktena trivṛtena viśodhya ca |
                        <caesura/>
                         pṛthakparṇṇyādisiddhena trivṛte naiva ropayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.10">paittikaṃ śarkkarālājamadhukaiḥ śārivāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.11">pākyaiḥ śītakaṣāyair vvā kṣīrair ikṣurasais
                        tathā |
                        <caesura/>
                         jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.12">tṛvṛddharītakīnāñ ca cūrṇṇam madhuyutaṃ lihet |
                        <caesura/>
                         jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.13">kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyodakajena vā |
                        <caesura/>
                         tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.14">pratigrāhya pratanunā sarppiṣāveṣṭayed vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.15">saharidraiḥ kṛtaṃ sarppiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.16">nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavākṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.17"> dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukan tiktarohiṇī
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.18">priyaṃgukuśamūlañ ca niculasya tvageva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.19">eṣāṃ karṣasamair bbhāgair ghṛtaprasthaṃ
                        vipācayet |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.20">sadyaś cchinnavraṇānāñ ca karañjādyamidaṃ
                        śubhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.21"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.22">iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṅśubhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.23">mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec
                        chleṣmavidradhiṃ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyapānair vvamanair ālepair upanāhanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.24">hared doṣān abhīkṣṇañ ca tathaivāsṛg alāvubhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.25">haridrātriphalāśaktutilair mmadhusamāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.26">tataḥ kulatthikādantī tṛvṛcchyāmārkkatilvakaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.27">pittavidradhivat sarvvā kriyā niravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.28">varuṇādir gaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite |
                        <caesura/>
                         uṣakādipratīvāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.29">anayor vvarggayoḥ sarppiḥ siddhaṃ vairecaneṣu
                        ca ||
                        <caesura/>
                         vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.30">ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehayojitaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.31">pānālepana bhojyeṣu madhusigrudrumo 'pi vā ||
                        <caesura/>
                         dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.32">toyadhānyānyāmlamūtrais tu peyo vāpi surādibhiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.33">pradhānaṅ guggulum vāpi dāruśuṇṭhīm athāpi vā
                        ||
                        <caesura/>
                         svedopanāhaḥ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.34">śirāṃ yathoktām vidhyeta kaphaje vidradhau
                        bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.35">paryāgatañ ca śastreṇa bhittvā vraṇavad ācaret
                        ||
                        <caesura/>
                         śruteṣūrddham adho vāpi maireyāmlasurāsavaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.36">peyo varuṇakādis tu madhusigrudrumo 'pi vā ||
                        <caesura/>
                         madhusigros tu mūleṣu siddhānāṃ sahasāvudhaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.37">yavakolakulatthānāṃ yūṣair bbhuñjīta mānavaḥ ||
                        <caesura/>
                         prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.38"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.39">paryāgate vidradho tu siddhir nnaikāntikī
                        bhaved iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.40"/>
                    <l xml:id="SS.4.16.41"/>
                    <l xml:id="SS.4.16.42"/>
                    <l xml:id="SS.4.16.43"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.trailer"> cikitsā<unclear extent="2"
                            unit="syllables"/></l>
                </div>

                <div n="17" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 17 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.17.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto visarppanāḍīstanarogāṇāñ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.3</label>
                        <caesura/>
                         sādhyā visarppās traya ādito ye tat sannipātakṣatajāvasādhyau |
                        <caesura/>
                         sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā
                        pradehān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.4</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ śatāhvāsuradārumustāvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhā |
                        <caesura/>
                         vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.5</label>
                        <caesura/>
                         yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyam alpam mahac cāpy athavallijāñ
                        ca |
                        <caesura/>
                         taccopayojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi tathaiva taile
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.6</label>
                        <caesura/>
                         kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakarddamām̐ś ca |
                        <caesura/>
                         vastrāntarā pittakṛte visarppalepāvidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.7</label>
                        <caesura/>
                         hrīveralāmajjakacandanāni śrotojamuktāmaṇigairikaiś ca |
                        <caesura/>
                         kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyās tanavaḥ sukhāya
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.8</label>
                        <caesura/>
                         mañjīṣṭhayaṣṭīmadhukam payasyāprapauṇḍarīkaṃ saha padmakena |
                        <caesura/>
                         saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayojyāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.9</label>
                        <caesura/>
                         nyagrodhavarggam pariṣecanañ ca ghṛtañ ca kuryāt svarasena tasya
                        |
                        <caesura/>
                         śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca
                        sekāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.10</label>
                        <caesura/>
                         ghṛtañ ca gaurīmadhukāravindalodhrāmvurājādanajīvakeṣu |
                        <caesura/>
                         tathārṣabhe padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.11</label>
                        <caesura/>
                         sacandanāyām madhuśarkkarāyān drākṣāsthirāpṛṣṇisamaṅgayā ca |
                        <caesura/>
                         kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.12</label>
                        <caesura/>
                         gaṇasya vilvādikapañcamūlyoś caturgguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat |
                        <caesura/>
                         prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittāni hanyāt tu visapppanāḍī
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.13</label>
                        <caesura/>
                         visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākan tathāsyāsya tathaiva pānāt |
                        <caesura/>
                         grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad iṣṭaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.14</label>
                        <caesura/>
                         athāśvagandhā saralātha kālā saikeṣikāvāpyathavājaśṛṅgī |
                        <caesura/>
                         gomūtrapiṣṭo vihimapradeho hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.15"
                        >kālānusāryāgurucocaguñjārasnāvacāśītaśivendraparṇṇyaḥ |
                        <caesura/>
                         pālindimajjāsamahīkadam vā hito visarppeṣu kaphātmakeṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.16</label>
                        <caesura/>
                         gaṇas tu sarvvo varuṇaḥ prayojyaḥ kriyāsu sarvvāsu vicakṣaṇena |
                        <caesura/>
                         sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.17</label>
                        <caesura/>
                         sarvvām̐ś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇaṃ krameṇopacared
                        yathoktaṃ |
                        <caesura/>
                         nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.18</label>
                        <caesura/>
                         tatrānilotthām upanāhya pūrvvam aśeṣataḥ pūyagatim vidārya |
                        <caesura/>
                         phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya
                        vadhyet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.19</label>
                        <caesura/>
                         prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyam mahad yat khalu pañcamūlaṃ |
                        <caesura/>
                         hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.20</label>
                        <caesura/>
                         sambhṛtya kuryāt trivṛtaṃ vraṇasya saṃśodhanaṃ śodhanaropaṇajñaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pittātmakāṃn prāg upanāhya dhīmān utkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.21</label>
                        <caesura/>
                         nipātyaśastran tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ pratipūrayīta |
                        <caesura/>
                         prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥprayojyāḥ kuśalena nityaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.22</label>
                        <caesura/>
                         śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayos tilvakavṛkṣake ca |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā
                        syāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.23</label>
                        <caesura/>
                         nāḍīṅ kaphotthām upanāhayitvā kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ |
                        <caesura/>
                         mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastram aśeṣakārī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.24</label>
                        <caesura/>
                         dadyād vraṇe nimvatilāṃ sadantīṃ surāṣṭrajāṃ
                        saindhavasamprayuktāṃ |
                        <caesura/>
                         prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.25</label>
                        <caesura/>
                         suvarccikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhanīlīta larūpikāsu |
                        <caesura/>
                         phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.26</label>
                        <caesura/>
                         nāḍīn tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirghātyaśalyaṃ pravidārya
                        mārggaṃ |
                        <caesura/>
                         vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ
                        cchodhyavaropayīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.27</label>
                        <caesura/>
                         kumbhīkakharjjūrakapitthavilvavanaspatīnāñ ca śalāṭuvargge |
                        <caesura/>
                         kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustāśakunapriyaṅgūḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.28</label>
                        <caesura/>
                         saugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñ ca |
                        <caesura/>
                         etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu caiva ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.29</label>
                        <caesura/>
                         kṛśadurvvalabhīrūṇān nāḍīm marmmāśritām api |
                        <caesura/>
                         kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.30</label>
                        <caesura/>
                         eṣaṇyā gam anviṣya kṣārasūtrānuśāriṇīṃ |
                        <caesura/>
                         sūcīn nidadhyād gatyante pronnām pāṇḍu vinirharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.31</label>
                        <caesura/>
                         sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhavandhaṃ samācaret |
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣāravalam vīkṣya sūtram anyat prayojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.32</label>
                        <caesura/>
                         kṣārāktam matimān vaidyo yāvanna cchidyate gatiḥ |
                        <caesura/>
                         bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.33</label>
                        <caesura/>
                         arvvudādiṣu cotkṣipya mūle sūtran nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
                        <caesura/>
                         mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.34</label>
                        <caesura/>
                         yā dvivraṇīye 'bhihitās tu varttyas tāḥ sarvvanāḍīṣu bhiṣag
                        vidadhyāt |
                        <caesura/>
                         ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca
                        mukhyaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.35</label>
                        <caesura/>
                         snuhārkkadugdhena sahaiṣa kalko varttīkṛtā hantya cireṇa nāḍīṃ
                        <caesura/>
                         vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamiśrā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.36</label>
                        <caesura/>
                         varāhaviṭsūkṣmamasīpradeyā nāḍīṣu tailena vimiśrayitvā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.38</label>
                        <caesura/>
                         tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritā svādarato diśanti |.
                        <caesura/>
                         varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.39</label>
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇe yad vihitaṃ ca tailan tat sevyamānaṅ gatim āśu hanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.37</label>
                        <caesura/>
                         dhattūrakam madanakodravajañ ca vījaṃ kośātakī śukanasā
                        mṛgabhojinī ca |
                        <caesura/>
                         sāṅkollavījakusumais tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu
                        gatīṣu deyaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.40</label>
                        <caesura/>
                         eṣv eva sādhuṣu kṛteṣu vimiśrayitvā tailaṃ kṛtaṅ gatim apohati
                        saptarātrāt |
                        <caesura/>
                         piṇḍīkṛtasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca
                        sauvaheṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.41</label>
                        <caesura/>
                         tailaṅ kṛtaṅ gatim apohati śīghram eva kandeṣu
                        cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
                        <caesura/>
                         bhallātakārkkamaricair llavaṇottamena siddhaṃ
                        viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.42</label>
                        <caesura/>
                         syāmārkkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
                        kaphānilakṛtānapacīn vraṇām̐ś ca |
                        <caesura/>
                         stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ
                        pariṇatehani vāmayīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.43</label>
                        <caesura/>
                         nimvodakena madhumāgadhikāyutena vāntāpare 'hani ca mudgarasāsanā
                        syāt |
                        <caesura/>
                         evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived triphalayā
                        saha saṃyutam vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.44</label>
                        <caesura/>
                         bhārggīm vacām ativiṣāṃ suradārupāṭhām mustādikam madhurasāṅ
                        kaṭurohiṇīñ ca |
                        <caesura/>
                         dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu varam
                        madhunātha vāpi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.45</label>
                        <caesura/>
                         stanarogam utthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad
                        vidradhāvabhihitam bahudhābhidhānam ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.46"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.17.47</label>
                        <caesura/>
                         āme vidahyati tathaiva gate ca pākan tasyā stanau satatam eva ca
                        nirdduhīteti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.trailer">|| cikitsā <unclear extent="2"
                            unit="syllables"/>.. o ||</l>
                </div>

                <div corresp="4.18 in NAK 5-333" n="18" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">Adhyāya 18 (draft based on MS H)</head>

                    <l xml:id="SS.4.18.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto granthyapacyarbbudagalagaṇḍānāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.3</label>
                        <caesura/>
                         granthiṣv athāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyā vistaraśo
                        vidhijñaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.3.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.3.add</label>
                        <caesura/>
                         rakṣed balañ cāpi narasya nityaṃ tad rakṣitam vyādhibalan nihanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.4</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ pibet sarppiratha dvayaṃ vā datvā vasām vā trivṛtam
                        vidadhyāt| apīhavātedaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamathāpi
                        dadyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.5</label>
                        <caesura/>
                         hiṃsrāsa rohiṇyamṛtātha bharggī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhā |
                        gojī ca piṣṭā saha tālapattryā granthau vidheyā nilaje pralepaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.6</label>
                        <caesura/>
                         svedopanāhā vividhāś ca yojyāḥ kuryāt prasiddhānaparāṃś ca lepān|
                        vidārya pakvaṃ samupohya pūyam prakṣālya bilvārkkagaṇaditoyaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.7</label>
                        <caesura/>
                         tilaiḥ sapañcāṅgulapattramiśraiḥ saṃśodhayet
                        saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddham vraṇañ cāpy uparopayīta tailena
                        rāsnāsaralāyutena|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.8</label>
                        <caesura/>
                         viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena taṃ kṣīravimiśritena|
                        jalāyukāḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyām pariṣecanañ ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.9</label>
                        <caesura/>
                         kākolivarggasya tu śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkkarāṇi |
                        drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇṇaṃ pibed vāpi harītakīnāṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.10</label>
                        <caesura/>
                         madhūkajambvarjjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehān avacārayec ca|
                        saśarkkarair vvā tṛṇaśūlyakandair ddihyād abhīkṣṇaṃ mucilindajair
                        vvā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.11</label>
                        <caesura/>
                         vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnāṃ|
                        tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair vviśodhya sarppiḥ prayojyam madhurair
                        vvipakvaṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.12</label>
                        <caesura/>
                         hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvvā granthau bhiṣak chleṣmasamutthiteṣu |
                        svinnasya vimlāpanam eva kuryād aṃguṣṭhaveṇudṛśadīsutais tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.13</label>
                        <caesura/>
                         vikaṃkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayed
                        enama lāvubhārggīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.14</label>
                        <caesura/>
                         amarmmaje cānupa śīmymānasapakvam evāpahared vidārya| dahet
                        sthite cāsṛji siddhakarmmā sadyaḥ kṣatoktañ ca vidhim vidadhyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.15</label>
                        <caesura/>
                         yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsvapya yaṃ karmma vidhiḥ
                        prayojyaḥ| śastreṇa cāpāṭya vipakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ
                        kaṣāyaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.16</label>
                        <caesura/>
                         saṃśodhanais tañ ca viśodhayīta kṣārottamaiḥ
                        kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyam
                        viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvaṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.17</label>
                        <caesura/>
                         medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ tvacopariṣṭād dviguṇam paṭāntaṃ|
                        hutāśataptena muhuḥ pramṛjyā<unclear extent="1" unit="char"/>lena
                        dhīmānadahan hitāya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.18</label>
                        <caesura/>
                         pralipya dārvvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanam asya kāryaṃ|
                        nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvan tv athavā vidārya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.19</label>
                        <caesura/>
                         prakṣālya mūtraiś ca tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarccikādyair
                        haritālamisraiḥ| sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair
                        enam abhipraśodhya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.20</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ vidadyād dvikarañjaguñjāvaṅgāvalekheṅgudimūtrasiddhaiḥ|
                        jīmūtakī kośavatīphaleṣu dantī dravantī trivṛtāsu caiva|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.21</label>
                        <caesura/>
                         sarppiḥ kṛtaṃ hanty apacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttan tad
                        udāravīryaṃ| nirgguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
                        mākṣikasaindhavāḍhyaṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.22</label>
                        <caesura/>
                         abhiprataptaṃ vamanaṃ praśastaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti|
                        nirgguṇḍi bimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ śīrṣavirecanaṃ ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.23</label>
                        <caesura/>
                         śākhoṭakalka svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyaniśevanena|
                        madhūkasāraś ca hito vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervvā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.24</label>
                        <caesura/>
                         granthīnamarmmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta vaidyaḥ|
                        kṣāreṇa cainaṃ pratisārayīt muhurmmhurllikhyama thoyathāvat|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.25</label>
                        <caesura/>
                         pārṣṇim prati dvā daśa cāṅgulāni mātvendrabastim parivarjjya
                        dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo jālāni
                        niḥkramyavidhimviddhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.26"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.27</label>
                        <caesura/>
                         maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayam bhiṣak| aṅgulāntaritaṃ
                        samyag apacīnāṃ nivṛttaye|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.28</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmmaprabhavās tumaṣyaḥ |
                        dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ tailāni vakṣyāmi ca ślīpadeṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.29</label>
                        <caesura/>
                         vairecanan dhūmam upādadīta bhavec ca nityaṃ yavamudgabhojī|
                        karkkāruker vvārukanālikerapiyālapañcāṅgulabījapūrṇṇaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.30</label>
                        <caesura/>
                         vātārbbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair upanāhayettu|
                        kuryāc ca mukhyānuupanāhanārtham bhṛteṣu māṃseṣu ca veśavārāṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.31</label>
                        <caesura/>
                         svedam vidadhyāt kuśalantu nāḍyā śṛṅgena raktam bahuśo harecca|
                        vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhya trivṛtam pibedvā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.32</label>
                        <caesura/>
                         svedopanāhā mṛduvas tu pathyāḥ pittārbbude kāyavirecanañ ca|
                        vighṛṣya codumbari kākagojīpatrairbhbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ
                        pralimpet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.33</label>
                        <caesura/>
                         sūkṣṇīkṛtaiḥ sarjjarasapriyaṃgūpattaṅgalodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
                        <caesura/>
                         visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.34</label>
                        <caesura/>
                         śyāmāgirihvārajanīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca ||
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ pacet klītakajecasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.35</label>
                        <caesura/>
                         śuddhaś ca jantoḥ kaphaje rbude tu rakte 'vasikte ca tato 'rbudan
                        tat |
                        <caesura/>
                         kalkair ddihed ūrddhvamadhaś ca yani dravyāṇi doṣānapaciṃ nudanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.36</label>
                        <caesura/>
                         kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃśanīlī śukalāṅgalākhyaiḥ |
                        <caesura/>
                         mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.37</label>
                        <caesura/>
                         niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair mmāṃsapragāḍhair ddadhimardditais
                        tu |
                        <caesura/>
                         lepaṃ vidadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha makṣikā
                        vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.38</label>
                        <caesura/>
                         alpāvaśiṣṭaṃ krimibhakṣitan tallikhettato 'gnim vidadhīta paścāt
                        |
                        <caesura/>
                         yadalpamūlaṃ trapuśīsatāsrais tadveṣṭya paṭṭair athavāyasair vvā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.39</label>
                        <caesura/>
                         kṣārāgniśastrāṇyavacārayīta muhur mmuhuḥ prāṇamahiṃsamānaḥ |
                        <caesura/>
                         āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vraṇaśodhanārthaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.40</label>
                        <caesura/>
                         śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārggīviḍaṅgapāṭhātriphalāsusiddhaṃ |
                        <caesura/>
                         yadṛcchayā copagatāni pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.41</label>
                        <caesura/>
                         medo 'rbbudaṃ svedya vidārya saudhya sīvyādyathoktaṃ
                        gataraktamāśu |
                        <caesura/>
                         tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.42</label>
                        <caesura/>
                         vraṇam pratigrāha madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe
                        |
                        <caesura/>
                         saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni karoti tānyāśu punar bhbhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.43</label>
                        <caesura/>
                         tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā viṣāgnī |
                        <caesura/>
                         svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.44</label>
                        <caesura/>
                         amleṣu pattraiṣu payaḥ sucāpi svedaṃ vidaddhyāt piśiteṣu cāpi |
                        <caesura/>
                         visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayīta
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.45</label>
                        <caesura/>
                         śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥ piyālamajjāsahitais tilais tu |
                        <caesura/>
                         kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.46</label>
                        <caesura/>
                         ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca surāmlapiṣṭaiḥ pradihedabhīkṣṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.47</label>
                        <caesura/>
                         tailam pibeccāmṛtavallinimbahansāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ ||
                        <caesura/>
                         siddhaṃ balābhyāṃ sahadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.48</label>
                        <caesura/>
                         svedopanāhaiḥ kaphasambhavan tu saṃsvedaya visrāvaṇam eva kuryāt
                        ||
                        <caesura/>
                         tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukāñjānāśā kecit
                        pāṭhahvayābhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.49</label>
                        <caesura/>
                         palāśabhasmodakapeśitābhir ddihyāt suguñjābhir aśītalābhiḥ ||
                        <caesura/>
                         daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ
                        pibetmāgadhikādisiddhaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.50</label>
                        <caesura/>
                         praccharddanaṃ śīrṣavirecanañ ca dhūpaś tu vair ecaniko hitas tu
                        ||
                        <caesura/>
                         pākakramo vā pyanayo vidheyo vaidyena pākaṃgatayo kathañcit | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.51</label>
                        <caesura/>
                         kaṭutrikakṣaudrayutāś ca śastā bhakṣyā yavānnāni rasāś ca maudgāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         saśṛṃgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.52</label>
                        <caesura/>
                         medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornnarasya
                        ||
                        <caesura/>
                         śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pralepaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.53</label>
                        <caesura/>
                         mūtreṇa cāloḍya hitāya kalkaṃ prātaḥ pibet sāramahīruhāṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.54</label>
                        <caesura/>
                         majjāvasākṣadrayutair ddahedvā dagdhe ca sarppirmmadhu cāvacāryaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte | </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.18.55</label>
                        <caesura/>
                         tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajañ ca bhasma |
                        <caesura/>
                         hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā ḍhaś ca bandho yavabhojanañ
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.18.trailer"> cikitsā 19 ||</l>


                </div>

                <div n="19" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 19]</head>

                    <l xml:id="SS.4.19.1">
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.1</label>
                         athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.3"> antravṛddhim ṛte ye 'nye vṛddhayas teṣu
                        varjayet |
                        <caesura/>
                         vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.4"> anaśanaṃ cātyaśanam adhyaśanam atho guruḥ |
                        <caesura/>
                         tatrādito vātavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.5"> sninnañ caiva yathānyāyam pāyayīta virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.6"> sakṣīram vā pibet māsaṃ tailam eraṇḍasambhavaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.7"> nirūhayen nirūḍhañ ca bhuktavantaṃ rasodanaṃ |
                        <caesura/>
                         yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.8"> svedopanāhau kuryāc ca pradehām̐ś cānilāpahān |
                        <caesura/>
                         vidagdham pācayitvā vā sevanīm parivarjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.9"> bhindyād bhitvā ca matimān yathoktaṃ kramam
                        ācaret |
                        <caesura/>
                         pittagranthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.10"> śastropapannam bhitvā vā śodhayen
                        madhusarppiṣā |
                        <caesura/>
                         śuddhe ca copaśaṅ kalkaṃ dadyāt tailan tu yaddhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.11"> muhur muhur jjalaukābhiḥ śoṇitaṃ raktaje haret
                        |
                        <caesura/>
                         pibed virecanam vāpi śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.12"> pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca raktaje
                        |
                        <caesura/>
                         śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.13"> pītadārukaṣāyañ ca pibet mūtreṇa saṃyutaṃ |
                        <caesura/>
                         vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.14"> pakvabhinne viśuddhyarthan tailaṃ deyam
                        vijānatā |
                        <caesura/>
                         sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇṇeṣu sādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.15"> svedyam medaḥ samutthan tu lepayet surasādinā
                        |
                        <caesura/>
                         śirovirekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.16"> svinnam vāveṣṭa paṭṭena samāśvāsya ca mānavaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         rakṣamūlaṃ sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.17"> medaḥ samuddhṛtya tato dadyāt kāsīsasaindhave
                        |
                        <caesura/>
                         badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailañ ca dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.18"> manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruḥkareṣu ca |
                        <caesura/>
                         svedyamūtranimittan tu vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.19"> sevanyām pārśvato 'dhastād vidhyed
                        vrīhimukhena vai |
                        <caesura/>
                         athātrodaravan nāḍīn dattvā visrāvayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.20"> mūtranāḍīm athoddhṛtya sthavikābandham ācaret
                        |
                        <caesura/>
                         śuddhe ca ropaṇan dadyād varjjayed antrahaitukaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.21"> aprāptaphalakose vā vātavṛddhikramo hitaḥ |
                        <caesura/>
                         dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.22</label>
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahed vāṅgaviparyaye | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.23</label>
                        <caesura/>
                         anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
                        <caesura/>
                         pradahet prayataḥ kin tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.24</label>
                        <caesura/>
                         śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt |
                        <caesura/>
                         vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.25</label>
                        <caesura/>
                         upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.26</label>
                        <caesura/>
                         hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ |
                        <caesura/>
                         sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.27</label>
                        <caesura/>
                         yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.28</label>
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ rāsnākupunarṇṇavaiḥ |
                        <caesura/>
                         saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.29</label>
                        <caesura/>
                         niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
                        <caesura/>
                         etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.30</label>
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.31</label>
                        <caesura/>
                         sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikāṃ sampralepayet |
                        <caesura/>
                         padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.32</label>
                        <caesura/>
                         sarpiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet |
                        <caesura/>
                         secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.33</label>
                        <caesura/>
                         athavāpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
                        <caesura/>
                         sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.34</label>
                        <caesura/>
                         surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet |
                        <caesura/>
                         āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.35"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.37</label>
                        <caesura/>
                         na ca yānti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.36</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.38</label>
                        <caesura/>
                         śastreṇopacared vāpi pākam āgatam āśu vai |
                        <caesura/>
                         tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.39</label>
                        <caesura/>
                         karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
                        <caesura/>
                         prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.40</label>
                        <caesura/>
                         saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
                        <caesura/>
                         lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.41</label>
                        <caesura/>
                         hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
                        <caesura/>
                         taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.42</label>
                        <caesura/>
                         jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
                        <caesura/>
                         sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.43</label>
                        <caesura/>
                         kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha |
                        <caesura/>
                         tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.44</label>
                        <caesura/>
                         asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
                        <caesura/>
                         gojīviḍaṅgamadhuka samanvitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.45ab</label>
                        <caesura/>
                         etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45cd"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.48ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.48cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.48cd</label>
                        <caesura/>
                         upadaṃśadvaye śeṣe pratyākhyāyācaret kriyāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.46"/>
                    <l xml:id="SS.4.19.47"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.49ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.49ab</label>
                        <caesura/>
                         eteṣām eva yojyan tu vīkṣya doṣabalābalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.49cd"/>
                    <l xml:id="SS.4.19.50"/>
                    <l xml:id="SS.4.19.51"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.52</label>
                        <caesura/>
                         svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade nilaje bhiṣak |
                        <caesura/>
                         kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.53</label>
                        <caesura/>
                         mupācaret |
                        <caesura/>
                         māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.54</label>
                        <caesura/>
                         mahauṣadhavipakvena payasā cānnam ādiśet |
                        <caesura/>
                         trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.55</label>
                        <caesura/>
                         gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīpade pittasa |
                        <caesura/>
                         | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.56</label>
                        <caesura/>
                         tāṃ vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
                        <caesura/>
                         madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.57</label>
                        <caesura/>
                         pibed vā py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai |
                        <caesura/>
                         pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.58</label>
                        <caesura/>
                         hitaś cālepaṇaṃ citrako devadāru ca |
                        <caesura/>
                         vi </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.59</label>
                        <caesura/>
                         vaṇeṣu ca |
                        <caesura/>
                         tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.60</label>
                        <caesura/>
                         pibet sadā ca tailena ślīpadānān nivṛttaye |
                        <caesura/>
                         pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.61</label>
                        <caesura/>
                         anenaiva vidhānena putraṃ jīvakajaṃ ||
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃgavit || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.62"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.63</label>
                        <caesura/>
                         kaṇṭakārikāṃ |
                        <caesura/>
                         kadambapuṣpīm āndārīṃ thā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.64</label>
                        <caesura/>
                         dagdhvā mūtreṇa taṃ bhasma srāvayet kṣārakalkavat |
                        <caesura/>
                         tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.65</label>
                        <caesura/>
                         madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
                        <caesura/>
                         eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.66</label>
                        <caesura/>
                         apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇīdoṣam eva ca |
                        <caesura/>
                         abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.67</label>
                        <caesura/>
                         eṣv eva siddhaṃ tailañ ca nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
                        <caesura/>
                         etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.68</label>
                        <caesura/>
                         drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.69</label>
                        <caesura/>
                         dadyāc ca triphalāras tu sādhitaḥ |
                        <caesura/>
                         ś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69.add1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.69.add1</label>
                        <caesura/>
                         kriyābhiḥ samyag ārabdhā yadi naivopaśāmyati |
                        <caesura/>
                         sve sve bhāgye samudayitvā sirām vyadhet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69.add2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.19.69.add2</label>
                        <caesura/>
                         sirāmukhe ca matimāṃ dahet samyak chalākayā ||
                        <caesura/>
                         kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.trailer"> ci 19 ||</l>


                </div>

                <div n="20" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 20]</head>

                    <l xml:id="SS.4.20.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṣudrarogāṇā cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.2"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.3</label>
                        <caesura/>
                         tatrādita eva jagañ jalāyukābhir grāhayet |
                        <caesura/>
                         kalkaiś cālepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.4</label>
                        <caesura/>
                         śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā pākavidhānenopacaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.5-6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.5-6</label>
                        <caesura/>
                         yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām pāṣāṇagardabhaṅ kacchapikāñ ca
                        svedayitvā suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet |
                        pakvāṃ vā pākavidhānenopacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.7-8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.7-8</label>
                        <caesura/>
                         vivṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ jālagardabham irivellikāṃ
                        gandhanāmāṃ kakṣām visphoṭāṃś ca pittavisarpavidhānenopacaret |
                        pakvāṃś ca madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.9-10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.9-10</label>
                        <caesura/>
                         cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhyajya
                        sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśakyam agninā
                        dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.11</label>
                        <caesura/>
                         anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upacaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.12-13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.12-13</label>
                        <caesura/>
                         vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
                        bilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiś cālepayet | vraṇabhāvaṇam
                        āpannaṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena ropayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.14"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.15"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.16"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.17-18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.17-18</label>
                        <caesura/>
                         śarkarārbudam medorbudavad upacaret ||
                        <caesura/>
                         kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu
                        śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā
                        | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyañjyāt |
                        naktamālatailena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.19</label>
                        <caesura/>
                         pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
                        <caesura/>
                         pādadāryān tu sirām vidhyet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.20</label>
                        <caesura/>
                         pādau snehasvedopapannā madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir
                        yavakṣāramiśrair ālepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.21-22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.21-22</label>
                        <caesura/>
                         alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau
                        paṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkair ālepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.23</label>
                        <caesura/>
                         nidigdhikārasasiddhena ca sarṣapatailenābhyajya
                        kāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥ pratisārayet || kadaram uddhṛtya
                        dahet snehena || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.24</label>
                        <caesura/>
                         indralupte tu śirasi sirām vidhā tu ndamanaḥśilāmaricakalkair
                        ālepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.25-26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.25-26</label>
                        <caesura/>
                         bhadradārukalkair vā jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena
                        tailenābhyañjyāt | rasāyanavidhānañ cāsevena | avagāḍhapadaṃ
                        pracchayitvā guñjāphalakalkair bhūyo bhūyaḥ pradihyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.27-29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.27-29</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitam avasicya nimbodakena parisicyāśvaviḍrasena
                        lavaṇapragāḍhenālepayet | paṭolapicumardaharidrākalkair vā |
                        madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā | indraluptoktena
                        tailenābhyañjyāt || dāruṇake tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām
                        vyadhet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.30</label>
                        <caesura/>
                         avapīḍaśiro bastyabhyagāś cāseveta |
                        <caesura/>
                         kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.31</label>
                        <caesura/>
                         palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.32ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.32cd-33ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.32cd-33ab</label>
                        <caesura/>
                         jatumaṇimaśakacarmakīlatilakālakāṃs tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa
                        pratisārayet | agninā vā dahet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.33cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.33cd</label>
                        <caesura/>
                         nacchanīlikāvyaṅgeṣu yathābhyāśaṃ lalāṭe sirām visrāvayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.34</label>
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.35</label>
                        <caesura/>
                         balātibalāmadhukaharidrākalkair vā |
                        suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.36</label>
                        <caesura/>
                         taruṇakapittharājādanakalkair vā | sūkaradaṃṣṭrayā vā
                        madhughṛtayuktayā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.37-38ab</label>
                        <caesura/>
                         yūnām api yuvān api akāsv eṣa eva vidhiḥ | viśeṣatas tu
                        pracchardanam iṣṭam ālepaś ca
                        siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.38ab"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.38.add"> śālmalīkaṇṭakām piṣṭvā gavyena payasā saha
                        |
                        <caesura/>
                         vivarṇṇam mukham ālimpet savarṇṇañ jāyate tataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.4.20.38cd-39ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.38cd-39ab</label>
                        <caesura/>
                         padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya nimbodakasarpiḥ kṣaudram
                        pātum prayacchet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.39cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.39b</label>
                        <caesura/>
                         nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsādane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.40-41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.40-41</label>
                        <caesura/>
                         parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet | vātaghnais tataḥ
                        sninnām upanāhayet | sālvalena veśavāreṇa vā trirātram pañcarātram
                        vā tataḥ svedayitvābhyajya śanaiḥ śanaiś carma samānayaṃ
                        manipatham avapīḍayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.42</label>
                        <caesura/>
                         pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca snigdham annam
                        āharet || avapāṭikayām apy evaṃ yathādoṣaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.43</label>
                        <caesura/>
                         niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm ubhayatomukhīṃ dāruvīm vā
                        jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya srotasi | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.44</label>
                        <caesura/>
                         praṇidhāya śiśumāravasāvarāhamajjābhiḥ pariṣecayec cakratailena
                        vāt | surabhivacadevadārusiddhena | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.45</label>
                        <caesura/>
                         tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm praṇidadhyād evam asya
                        srotodvāraṃ varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.46ab</label>
                        <caesura/>
                         śastreṇa vā sevanīṃ vimucyāvadārayet | tataḥ sadya kṣatavad
                        upācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46cd-47ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.46b-47a</label>
                        <caesura/>
                         agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ ca pratyākhyāyopacaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.47cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.47b</label>
                        <caesura/>
                         visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.48a</label>
                        <caesura/>
                         sanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48cd-49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.48cd-49</label>
                        <caesura/>
                         valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ saṃśodhya
                        ropayed arbudavidhāṇena || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.50"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.51"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.52"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.53"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.54"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.55"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.56"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.57-58ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.57-58ab</label>
                        <caesura/>
                        <handShift/>ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodheta | bālasya
                        triphalārasāṃjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pānam iṣṭaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.58cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.58cd</label>
                        <caesura/>
                         triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.59</label>
                        <caesura/>
                         kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ |
                        badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.60</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām pāmāvad
                        upacāro hipūtanavac ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.61</label>
                        <caesura/>
                         gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe ca
                        svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmaṇā
                        kaupīnabandhaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.62</label>
                        <caesura/>
                         tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet | mūṣikaṃ niraṃtraṃ
                        kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram vipacet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 4.20.63</label>
                        <caesura/>
                         tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam vipaced etat kṛcchram
                        api gudatraṃ saṃsādhayateti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.trailer"> ci 20 || 0 || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.63.add1"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.63.add2"/>
                    <l xml:id="SS.4.20.63.add3"/>
                </div>

            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
