<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">

        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>

                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>Kaiser Library</institution>
                        <repository><ref target="https://www.klib.gov.np/"
                                >https://www.klib.gov.np/</ref></repository>
                        <collection>[collection]</collection>
                        <idno>699</idno>
                        <idno type="siglum">K</idno>
                    </msIdentifier>

                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->
                            <textLang mainLang="sa-Newa">Sanskrit in Nepalese
                                script|</textLang>

                        </msItem>

                    </msContents>

                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">

                            <supportDesc material="palm-leaf"/>
                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-śa-sa"><foreign xml:lang="sa"
                                    >śa</foreign> and <foreign xml:lang="sa">sa</foreign>
                                not distinguished|</scriptNote>
                            <!--                     this śa/sa equivalence may be wrong. Still checking, 2021-06-12  - DW -->
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="svarna-nasals"/>
                            <!-- see https://github.com/chchch/upama/issues/87#issuecomment-2357860543 -->

                        </scriptDesc>
                    </physDesc>

                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepal" when="0301">M Saṃvat 301 (878
                                CE)|</origDate>
                        </origin>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2021-08-20" who="Madhusudana Rimal">Transcription of
                4.2</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.39</change>
            <change when="2021-11-25" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.40</change>
            <change when="2021-12-22" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.19</change>
            <change when="2021-12-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.24</change>
            <change when="2022-01-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.26</change>
            <change when="2022-01-05" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.20</change>
            <change when="2022-01-09" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.29</change>
            <change when="2022-01-19" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.30</change>
            <change when="2022-01-20" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.21</change>
            <change when="2022-01-28" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.22</change>
            <change when="2022-02-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.23</change>
            <change when="2022-02-11" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.25</change>
            <change when="2022-03-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.31</change>
            <change when="2022-03-14" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.32</change>
            <change when="2022-03-17" who="Dominik Wujastyk">Added the scriptNote for
                script-ba-va (ba/va equivalence)</change>
            <change when="2022-03-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.33</change>
            <change when="2022-04-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.34</change>
            <change when="2022-04-12" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.35</change>
            <change when="2022-04-21" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.36</change>
            <change when="2022-05-15" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.37</change>
            <change when="2022-06-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.38</change>
            <change when="2022-06-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.38</change>
            <change when="2024-07-29" who="Deepro Chakraborty">Added Zenodo links to the
                folios</change>
            <change when="2025-05-20" who="Deepro Chakraborty">Updated @facs attributes in pb
            elements to point to IIIF images delivered from archive.org</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>
            <div n="4" type="sthāna">

                <div n="2" type="adhyāya">

                    <!-- SS.4.2.1 - 23 physically absent -->

                    <milestone unit="folio" n="90r" facs="090r IMG_0057.JPG"/>
                    <l xml:id="SS.4.2.24"><pb n="90r" facs="50"/><lb n="1"/>hitan tatra
                        tatseko vihitas tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.25">veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
                        <caesura/>
                         dhānyasvedāṃś ca kurvī<cb n="1"/>ta snigdhāny ālepanāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.26">vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vastir
                        vidhīyate ||
                        <caesura/>
                         piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.27">tasmin na <cb n="2"/> gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś
                        ca jāyate |
                        <caesura/>
                         tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.28">śītam ālepa<lb n="2"/>naṃ kāryam pariṣekaś
                        śītalaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.29">jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sa<cb n="1"
                        />dyovraṇacikitsitam || ❈ ||
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.30">ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.31">karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā
                        yathāsthitaṃ |
                        <caesura/>
                         sīvyedya<lb n="3"/>thoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.32">kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
                        <caesura/>
                         samyaṅ niveśya <cb n="1"/>vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.33">ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko
                            <unclear>bhi</unclear>dhīyate |
                        <caesura/>
                         uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.34">śā<cb n="2"/>khāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ
                        vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
                        <caesura/>
                         sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.35">vadhyāve<lb n="4"/>llitakenāśuḥ vastāntena
                        ghanena vā |
                        <caesura/>
                         carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.36">pṛṣṭhe vra<cb n="1"/>ṇo yasya bhaved uttānañ ca
                        śayīta ca |
                        <caesura/>
                         ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.37">chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena
                        vuddhimāṃ |
                        <caesura/>
                        <cb n="2"/>vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.38">candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         haridrā<lb n="5"/> madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.39">tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ
                        vraṇaropaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         candanaṃ karkaṭākhyā <cb n="1"/> ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.40">hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
                        <caesura/>
                         trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.41">tailaṃ vipa<cb n="2"/>kvaṃ sekāryahitantu
                        vraṇaropane || ❈ ||
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.42">bhinnanetrama<lb n="6"/>karmaṇyamabhinnaṃ
                        lamvate tu yaḥ |
                        <caesura/>
                         tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.43">pīḍayen pāṇinā sam<cb n="1"/>myak
                        padmapatrāntareṇa tu |
                        <caesura/>
                         tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.44">ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
                        <caesura/>
                         jīvaka<cb n="2"/>rsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.45">sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
                        <caesura/>
                         udarā<lb n="7"/>nmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.46">tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
                        <caesura/>
                         samyag<cb n="1"/> chindyād vraṇena<unclear>tac ca</unclear>
                        kṣaudreṇa <unclear extent="1"/> veṣṭayet |</l>





                    <l xml:id="SS.4.2.49">acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
                        <caesura/>
                         medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yo<cb n="2"/>jayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.50">tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
                        <caesura/>
                         kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryā<milestone unit="folio" n="90v"
                            facs="090v                             IMG_0058.JPG"/><pb
                            n="90v" facs="51"/><lb n="1"/>d uktānupadravān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.51">tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
                        <caesura/>
                         śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca viva<cb n="1"/>rjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.52">āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
                        <caesura/>
                         pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.53">āsthāpañ ca niḥ snehaḥ kā<cb n="2"/>ryam
                        uṣṇaviśodhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.54"><lb n="2"/>bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet
                            <unclear>se</unclear>ndhavasaṃyutāṃ |
                        <caesura/>
                         atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.55">svamār<cb n="1"/>pratipannās tu yasya
                        viṇmūtramārutāḥ |
                        <caesura/>
                         nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.56">abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā
                        bhavet <cb n="2"/> |
                        <caesura/>
                         alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.57">prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
                        <caesura/>
                         praveśaye<lb n="3"/>t kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.58">praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ
                        |
                        <caesura/>
                         aṃgulyābhimṛśet ka<cb/>ṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |</l>



                    <l xml:id="SS.4.2.60">tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalām pīḍayanti ca
                        |
                        <caesura/>
                         vraṇasau<unclear extent="1"/>dvahutvād vā duḥpraveśan tu yad
                        bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.61">tad vipā<cb n="2"/>dya pramāṇena bhiṣag antam
                        praveśayet |
                        <caesura/>
                         yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.62">sthānād apeta<lb n="4"/>m ādatte prāṇāṃ gupitam
                        eva vā |
                        <caesura/>
                         veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.63">payaḥ pivet sukho<cb n="1"/>ṣṇañ ca
                        citrātailasamanvitaṃ |
                        <caesura/>
                         mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.64">tatas tailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tvaco<cb n="2"/>śvakarṇadhavayor
                        <unclear>pā</unclear>takīmeṣaśṛṅgayoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.65">śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
                        <caesura/>
                         valāmū<lb n="5"/>lāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.66">vraṇaṃ saṃropayet tena
                        ra<unclear>ktet</unclear>samvatsarañ ca tat ||
                        <caesura/>
                         pādau nira<cb n="1"/>stamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.67">praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
                        <caesura/>
                         kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.68"><cb n="2"/> na kuryāt snehasekañ ca tena
                        praklidyate vraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.69">manaḥ śilā<lb n="6"/>le vā hṛtya tailaṃ kurvīta
                        ropaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.70">vālavartyāmadattā<cb n="1"/>yāṃ
                                mastuluṃ<subst><add place="lower-margin">ga</add></subst>
                        vraṇāt sravet |
                        <caesura/>
                         hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.71">vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
                        <caesura/>
                         gā<cb n="2"/>trā<unclear>dya</unclear>pahṛte tasmiṃ snehavartim
                        praveśayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.72">niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
                        <caesura/>
                        <lb n="7"/>dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.73">kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.74">saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ
                        |</l>



                    <l xml:id="SS.4.2.76">kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vi<cb
                            n="1"/>dhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.77">ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.78">vāsa</l>

                    <!-- text breaks off with the end of this lone folio -->


                </div>
                <!-- end of chapter 2 of Cikitsāsthāna 
            
            folios missing up to 4.19.21 -->

                <div n="19" type="adhyāya">

                    <milestone unit="folio" n="112r" ana="line 1" facs="112r IMG_0140.JPG"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.22">
                        <!-- aṅguṣṭhamadhye-->
                        <milestone unit="folio" n="112r" facs="112r IMG_0140.JPG"/><pb
                            n="112r" facs="52"/><lb n="1"/>tvak chitvā dahed
                        vāṅgaviparyaye | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.23"> anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
                        <caesura/>
                         pradahet pra<cb n="1"/>yataḥ kintu <subst><del rend="overwriting"
                                unit="syllable" n="2"/>
                            <add><unclear reason="overwriting"
                            >ta</unclear>smā</add></subst> cchedo dhikas tayoḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.24"> śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt
                        |
                        <caesura/>
                         vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher ni<cb n="2"/>vṛttaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.25"> upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sirām vidhyen meḍhramadhye pātaye<lb n="2"/>d vā jalaukasaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.26"> hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ
                        |
                        <caesura/>
                         sadyo nihṛtadoṣasya ru<cb n="1"/>kchothāv upaśāmyataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.27"> yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.28"> prapauṇḍa<cb n="2"/>rīkaṃ madhukaṃ
                            rāsnāku<unclear ana="could be śca">ṣṭha</unclear>punarṇṇavaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.29"> ni<lb n="3"/>culair aṇḍabījāni
                        yavagodhūmasaktavaḥ |
                        <caesura/>
                         etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.30">
                        <cb n="3"/>prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.31"> sacandanotpalaiḥ sni<cb n="2"/>gdhaiḥ
                        paittikāṃ sampralepayet |
                        <caesura/>
                         padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.32"> sarpiṣkaiḥ <lb n="4"/>samadhukaiḥ paittikaṃ
                        sampralepayet |
                        <caesura/>
                         secaye<add place="below">c ca</add>
                        ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.33"> athavā<cb n="1"/>pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā
                        ||
                        <caesura/>
                         sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.34"> surasāditailayuktābhiḥ su<cb n="4"/>khoṣṇābhiḥ
                        pralepayet |
                        <caesura/>
                         āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet | </l>



                    <l xml:id="SS.4.19.37"> na ca yānti ya<lb n="5"/>thā pākaṃ prayateta
                        tathā bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate <cb n="1"/>dhvajaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.36"> tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.38"> śa<cb n="2"/>streṇopacared vāpi pākam āgatam
                        āśu vai |
                        <caesura/>
                         tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ <lb n="6"/>pralepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.39"> karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
                        <caesura/>
                         prakṣālane prayojyā<cb n="1"/>ni vaijayantyarkayor api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.40"> saurāṣṭr<subst><del rend="erasing">i</del>
                            <add>ī</add></subst>ṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
                        <caesura/>
                         lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ <cb n="2"/>manaḥśilā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.41"> hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
                        <caesura/>
                         tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyu<lb n="7"/>ktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.42"> jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
                        <caesura/>
                         salla<cb n="1"/>kībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.43"> kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha
                        |
                        <caesura/>
                        <add place="below">tena kvāthena sa</add>tataṃ praṇam
                            prakṣālaye<cb n="2"/>d bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.44">asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
                        <caesura/>
                         gojīviḍaṅgamadhuka<milestone unit="folio" n="112v"
                            facs="112v IMG_0141.JPG"/><pb n="112v" facs="53"/><lb n="1"
                            /><unclear unit="syllable" n="4"/> samanvitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45ab">
                        <unclear reason="faded" unit="syllable" n="13"/><unclear
                            reason="faded">m iṣyate</unclear> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.19.48cd">
                        <unclear reason="faded">upadaṃśa<cb n="1"/>dvaye śeṣe
                            pratyākhyāyācaret kriyāṃ |</unclear>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.49ab">
                        <unclear reason="faded">eteṣām eva yojyan tu vīkṣya
                            doṣabalābalaṃ</unclear> || </l>



                    <l xml:id="SS.4.19.52">
                        <unclear reason="faded">svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade <cb n="2"
                            />nilaje bhiṣak |</unclear>
                        <caesura/>
                        <unclear reason="faded">kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec
                            caturaṅgule | </unclear></l>

                    <l xml:id="SS.4.19.53">
                        <unclear reason="faded" unit="syllable" n="8"/><lb n="2"/><unclear
                            unit="syllable" n="4"/>m upācaret |
                        <caesura/>
                         māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.54"> mahauṣa<cb n="1"/>dhavipakvena payasā cānnam
                        ādiśet |
                        <caesura/>
                         trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.55"> gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlī<cb n="2"
                        />pade pittasa<unclear reason="faded">ṣṭhave</unclear> |
                        <caesura/>
                        <unclear reason="faded">pittaghnāś ca kriyāḥ</unclear>
                        <gap reason="illegible" unit="char" n="10"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.56">
                        <unclear reason="faded" unit="syllable" n="5"/><lb n="3"/>tāṃ
                        vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
                        <caesura/>
                         madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.57"> pibe<cb n="1"/>d vā py abhayākalkaṃ
                        mūtreṇānyatamena vai |
                        <caesura/>
                         pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.58"> hitaś cālepaṇaṃ <unclear reason="faded"
                            >vityaṃ</unclear> citrako deva<cb n="2"/>dāru ca |
                        <caesura/>
                         vi<unclear reason="faded">ḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā
                            |</unclear>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.59">
                        <unclear reason="faded" unit="syllable" n="12"/><lb n="4"/>vaṇeṣu
                        ca |
                        <caesura/>
                         tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.60"> pibet sadā ca tailena <cb n="1"/>ślīpadānān
                        nivṛttaye |
                        <caesura/>
                         pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.61"> anenaiva vidhānena putraṃjīvakajaṃ <unclear
                            reason="faded">rasaṃ</unclear> ||
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃ<unclear reason="faded"
                            >syakvibhā</unclear>gavit || </l>


                    <l xml:id="SS.4.19.63">
                        <unclear reason="faded">kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃ</unclear>
                        <lb n="5"/>kaṇṭakārikāṃ |
                        <caesura/>
                         kadambapuṣpīm āndārīṃ <unclear reason="faded">lambāṃ śukanasān
                            ta</unclear>thā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.64"> dagdhvā mūtreṇa taṃ <cb n="1"/>bhasma srāvayet
                        kṣārakalkavat |
                        <caesura/>
                         tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.65"> madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukā<cb
                            n="2"/>khyayā |
                        <caesura/>
                         eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti <unclear reason="faded"
                            >sevitaḥ</unclear> | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.66"> apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇī<lb n="6"/>doṣam
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.67"> eṣv eva siddhaṃ tai<cb n="1"/>lañ ca
                        nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
                        <caesura/>
                         etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.68"> drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā ta<cb n="2"
                        />thaiva ca |
                        <caesura/>
                         saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69"> dadyāc ca triphalā<unclear reason="faded"
                            >kvātham eṣa kṣā</unclear><lb n="7"/>ras tu sādhitaḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear reason="faded">adho gacchati pītaś ca pūrva</unclear>ś
                        cāpy āśiṣaḥ samāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69.add1">kriyābhiḥ <cb n="1"/>samyag ārabdhā yadi
                        naivopaśāmyati |
                        <caesura/>
                         sve sve bhāgye samu<unclear reason="faded">tpādya
                        cche</unclear>dayitvā sirām vyadhet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69.add2"> sirāmukhe ca matimāṃ <cb n="2"/>dahet
                        samyak chalākayā ||
                        <caesura/>
                         kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.trailer">
                        <unclear reason="faded">ci 19</unclear> ||</l>

                    <milestone unit="folio" n="112v" ana="line 7" facs="112v IMG_0141.JPG"/>

                </div>
                <!-- end of chapter 19 of Cikitsāsthāna -->

                <div n="20" type="adhyāya">

                    <milestone unit="folio" n="113r" ana="line 1" facs="113r IMG_0082.JPG"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.1">
                        <milestone unit="folio" n="113r" facs="113r IMG_0082.JPG"/><pb
                            n="113r" facs="56"/><lb n="1"/>a<cb n="1"/>thātaḥ kṣudrarogāṇā
                        cikitsitam <abbr type="suspension">vyā</abbr>
                        <expan>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> || </l>



                    <l xml:id="SS.4.20.3"> tatrādita eva jaga<unclear reason="faded"
                            >llikām apakvā</unclear>ñ jalāyukābhir grāhayet |
                        <caesura/>
                        <unclear reason="faded">yavakṣārasurā<cb n="2"
                            />ṣṭrikākākolī</unclear>kalkaiś cālepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.4">
                        <unclear reason="faded">śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā
                            pāka</unclear><lb n="2"/>vidhānenopacaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.5-6"> yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām
                        pāṣāṇagardabhaṅ kacchapikā<cb n="1"/>ñ ca svedayitvā
                        suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet | pakvāṃ vā
                        pākavidhānenopacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.7-8"> vi<cb n="2"/>vṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ
                        jālagardabham irivellikāṃ gandhanā<unclear reason="faded">māṃ
                            kakṣām visphoṭāṃś ca</unclear> pi<add place="right"
                            >ttavisa</add><lb n="3"/>rpavidhānenopacaret | pakvāṃś ca
                        madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.9-10"> ci<cb n="1"/>pyān tūṣṇāmbunā
                        pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhyajya
                        sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśa<cb n="2"
                        />kyam agninā dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.11">
                        <unclear reason="faded">anuśayīṃ</unclear> śleṣma vidradhiva<lb
                            n="4"/>d upacaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.12-13"> vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
                            bilvamūlanāgavṛtti<cb n="1"/>kāvarṣābhūkalkaiś cālepayet |
                        vraṇabhāvaṇam āpann<subst><del rend="erasing">ā</del>
                            <add>a</add></subst>ṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena
                        ropayet || </l>







                    <l xml:id="SS.4.20.17-18"> śarkarārbuda<cb n="2"/>m medorbudavad
                        upacaret ||
                        <caesura/>
                         kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śa<lb
                            n="5"/>tāhvāsarṣapakalkair ālepayet |
                        siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātaile<cb n="1"/>na vā |
                        kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.19"> pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
                        <caesura/>
                         pādadāryān tu si<cb n="2"/>rām vidhyet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.20"> pādau snehasvedopapannā
                            madhūcchiṣṭaghṛtavasāma<unclear reason="faded"
                        >jjā</unclear>bhir yavakṣāramiśrair ā<lb n="6"/>lepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.21-22"> alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau
                            paṭolapicumardatilakā<cb n="1"/>sīsarocanākalkair ālepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.23"> nidigdhikārasasiddhena ca
                        sarṣapatailenābhyajya kāsīsarocanāmanaḥśilā<cb n="2"/>cūrṇṇaiḥ
                        pratisārayet || kadaram uddhṛtya dahet snehena || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.24"> indralupte tu śi<handShift/>rasi sirām vi<lb
                            n="7"/>dhā tu <unclear reason="eccentric_ductus"
                            confidence="0.1"
                        >nda</unclear>manaḥśilā<handShift/>maricakalkair ālepayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.25-26">
                        <unclear reason="faded">kuṭannaṭa</unclear>bhadradārukalkair vā
                            jātī<cb n="1"/>citrakakaravīranaktamālakalkasiddhena
                        tailenābhyaṃjyāt | rasāyanavidhānañ cāse<unclear confidence="0.5"
                            >ndha</unclear>vena | avagāḍhapadaṃ pra<cb n="2"/><unclear
                            reason="faded" confidence="0.1">cchayitvā guñjāphalakalkair
                            bhūyo bhūyaḥ pradihyāt ||</unclear>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.27-29">
                        <unclear reason="faded">arūṣikā tu jalaukobhiḥ</unclear>
                        <milestone unit="folio" n="113v" facs="113v IMG_0083.JPG"/><pb
                            n="113v" facs="57"/><lb n="1"/>śoṇitam avasicya nimbodakena
                        parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet | <cb n="1"
                        />paṭolapicumardaharidrākalkair vā |
                        madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā | indraluptoktena
                            taile<add place="above"><handShift/>nā</add>bhyaṃjyāt ||
                            dāruṇa<cb n="2"/>ke tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.30"> avapīḍaśiro bastyabhya<unclear reason="damage"
                            >ṃ</unclear>gā<unclear reason="damage">ṃ</unclear>ś cāseveta |
                            <lb n="2"/>kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.31"> palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām
                        upadiśanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.32cd-33ab"> jatumaṇimaśakacarmakīlatilakāla<cb
                            n="2"/>kāṃs tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā
                        dahet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.33cd"> nacchanīlikāvya<lb n="3"/>ṅgeṣu yathābhyāśaṃ
                        lalāṭe sirām visrāvayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.34"> kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair ava<cb n="1"
                        />ghṛṣyālepayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.35"> balātibalāmadhukaharidrākalkair vā |
                        suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.36"> taruṇakapittharājā<cb n="2"/>danakalkair vā |
                        sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.37"> yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa <lb n="4"/>eva
                        vidhiḥ | viśeṣatas tu pracchardanam iṣṭam ālepaś ca
                            siddhārthakavacālodhrasaindhava<cb n="1"/>kalkair vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.38cd-39ab"> padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya
                        nimbodakasarpiḥ kṣaudram pātum prayacchet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.39cd"> nimbāragvadhakaṣāyaṃ <add place="below"
                            >co</add>tsā<cb n="1"/>dane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.40-41"> parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet |
                        vātaghnais tataḥ sninnām upanāhayet | <lb n="5"/>sālvalena
                        veśavāreṇa vā trirātram pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya
                        śanaiḥ śanai<cb n="1"/>ś carma samānayaṃ manipatham avapīḍayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.42"> pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca
                        snigdham annam āharet || ava<cb n="2"/>pāṭikayām apy evaṃ
                        yathādoṣaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.43"> niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm
                        ubhayatomukhīṃ <lb n="6"/>dāruvīm vā jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya
                        srotasi | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.44"> praṇidhāya śiś<subst><del rend="erased"
                                >i</del>
                            <add>u</add></subst>māravasāvarāha<cb n="1"/>majjābhiḥ
                            pariṣe<add place="below">ca</add>yec cakratailena vāt |
                        surabhivacadevadārusiddhena | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.45"> tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm
                            praṇidadhyā<cb n="2"/>d evam asya srotodvāraṃ varddhayet |
                        snigdhañ cāhāram upaseveta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46ab"> śastreṇa vā sevanīṃ vimu<lb n="7"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>cyāvadārayet | tataḥ sadya
                        kṣatavad upācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46cd-47ab"> agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ
                        ca pratyākhyā<unclear reason="eccentric_ductus"
                        >yo</unclear>pacaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.47cd"> visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48ab">
                        <cb n="2"/>sanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48cd-49"> valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām
                        upacaret tataḥ <milestone unit="folio" n="114r"
                            facs="114r IMG_0078.JPG"/><pb n="114r" facs="60"/><lb n="1"
                        /><handShift/>saṃśodhya ropayed arbudavidhāṇena || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.57-58ab">
                        <handShift/>ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodheta | bālasya <cb n="1"
                        />triphalārasāṃjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pānam iṣṭaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.58cd"> triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.59"> kāsīsaroca<cb n="2"
                        />nātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ |
                        badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.60">
                        <lb n="1"/>cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām
                        pāmāvad upacāro hipū<cb n="1"/>tanavac ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.61"> gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya
                        praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa
                        cāsya ca<cb n="2"/>rmaṇā kaupīnabandhaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.62"> tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet |
                        mūṣikaṃ niraṃtraṃ kalpa<lb n="3"/>yitvā mahāpañcamūlakṣīram
                        vipacet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.63"> tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam
                            <cb n="1"/>vipaced etat kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.trailer">ci 20 || 0 || </l>

                    <milestone unit="folio" n="114r" ana="line 3" facs="114r IMG_0078.JPG"/>

                </div>
                <!-- end of chapter 20 of Cikitsāsthāna -->

            </div>
            <!-- end of Cikitsāsthāna -->

        </body>
    </text>

    <facsimile>
        <graphic url="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva1/kl_699_manifest.json"/>
    </facsimile>

</TEI>
