<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Cikitsāsthāna</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>

            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by
                    Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya 's
                    1931 and 1938 Bombay editions</note>
            </notesStmt>

            <sourceDesc>

                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
                        Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3)
                        of this SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial
                        material from this edition|</note>
                </bibl>

                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <!-- <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
 <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>-->
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi |Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) ,
                        kalpasthāna (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this
                        edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2021-05-12" who="Dominik Wujastyk">Word-spacing etc. Footnote
                marker to *|</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">Updates to 4.39</change>
            <change when="2023-03-23" who="Dominik Wujastyk">Added 4.9.40 - 4.11.9 that
                had somehow gone missing.</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>

            <div n="4" type="sthāna">

                <head>cikitsāsthānaṃ</head>

                <div n="1" type="adhyāya">
                    <head>prathamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="480" n="396a"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.1"> athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.3"> dvau vraṇau bhavataḥ śārīra, āgantuś ca | tayoḥ
                        śārīraḥ pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āgantur api
                            puruṣa<pc> </pc>paśu<pc> </pc>pakṣi<pc> </pc>vyāla<pc
                            > </pc>sarīsṛpa<pc> </pc>prapatanapīḍana<pc
                            > </pc>prahārāgnikṣāra<pc> </pc>viṣa<pc
                            > </pc>tīkṣṇauṣadha<pc> </pc>śakala<pc
                            > </pc>kapālaśṛṅgackreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighāta<pc
                        > </pc>nimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye
                        dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīya ity ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.4"> sarvasminn evāgantuvraṇe tatkālam eva
                        kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ,
                        sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
                        vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ
                        pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ,
                        dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti
                        pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
                        pavanapittakaphebhyaḥ,
                        nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
                        nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ,
                        jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito
                        nirāsrāvaś ceti śuddho vraṇa iti || </l>

                    <pb facs="480" n="396b"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.5"> doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ
                        pañcadaśaprakāraḥ, prasaraṇasāmarthyāt, yathokto
                        vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra ity eke|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.6"> tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ
                        ca| tatra sāmānyaṃ ruk| vraṇa gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ|
                        viśeṣalakṣaṇaṃ punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.7"> tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo
                        'lpasrāvī rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ
                        sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaś ceti vātāt, kṣiprajaḥ
                            pīta<pb facs="481" n="397a"/>nīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī
                        dāhapākarāgavikārakārī pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt,
                        pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ
                        kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī
                        guruśceti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ
                        kṛṣṇasphoṭapiḍākājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano
                        dhūmāyanaśīlo raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt,
                        todadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī ceti
                        vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo rūkṣo gururdāruṇo
                        muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ, guruḥ sadāha
                        uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmabhyāṃ, rūkṣastanustodabahulaḥ
                        supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ,
                        ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī
                        ceti pittaśoṇitābhyāṃ, rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ
                        sthiro saraktapāṇḍusrāvī ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ,
                        sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
                        vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ
                        pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ,
                        dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti
                        pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
                        pavanapittakaphebhyaḥ,
                        nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
                        nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ,
                        jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito
                        nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa iti|| </l>

                    <pb facs="481" n="397b"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.8"> tasya vraṇasya paṣṭirupakramā bhavanti | tad
                        yathā apatarpaṇam ālepaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimpālanam
                        upanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ
                        bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanam eṣaṇam āharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ
                        sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇam utkārikā
                        kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā 'vacūrṇanaṃ
                        vraṇadhūpanam utsādanam avasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma
                        kṣārakarmāgnikarma kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ
                        romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ bastikarmottarabastikarma bandhaḥ
                        patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ
                        kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhusārpir yantram āhāro rakṣāvidhānam iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.9"> teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā
                        'vacūrṇanam iti śodhanaropaṇāni, teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ,
                        śoṇitāsthāpanaṃ kṣāro 'gnir yantram ahāro rakṣāvidhānaṃ
                        bandhavidhānaṃ coktāni, snehasvedana<pb facs="482" n="398a"
                        />vamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavalaghāraṇānyanyatra
                        vakṣyāmaḥ, yad anyad avaśiṣṭam upakramajātaṃ tad iha vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.10"> ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ,
                        tasyaikādaśopakramā bhavanty apatarpaṇādayo virecanāntāḥ; te ca
                        viśeṣeṇa śothapratīkāre vartante, vraṇabhāvam āpannasya ca na
                        virudhyante; śeṣās tu prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.11"> apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ
                        sāmānyaḥ pradhānatamaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.12"> bhavanti cātra doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ
                        doṣānaddhasya dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syād
                        apatarpaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.13"> ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ dhyāme sarakte
                        vedanāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.14"> śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca|
                        yathāsvair auṣadhair lepaṃ pratyekaśyena kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.15"> yathā pravajvalite veśmanyambhasā paribecanam|
                        kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.16"> prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā|
                        utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt|| </l>

                    <pb facs="483" n="399a"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.17"> vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ
                        sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ
                        pariṣekān kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
                        kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthair
                        anuṣṇaiḥ pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu
                        tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ
                        pariṣekān kurvīta|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.18"> yathā+ambubhiḥ sicyamānaḥ
                        śāntimagnirniyacchati| doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.19"> abhyaṅgas tu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ
                        mṛdutāṃ ca karoti|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.20"> svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate|
                        pañcāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.21"> rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca|
                        śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evaṃvidhā vraṇāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.22"> sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ
                        bhavet| abhyajya svedayitvā tu veśunāḍyā tataḥ śanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.23"> vimardayed bhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā|
                        śophayor upanāhaṃ tu kuryād āmavidagdhayoḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.24"> avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca|
                        nivartate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.25"> tasya saṃpācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu|
                        dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojitāni tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.26"> snigdhāni lavaṇīkṛtya paced utkārikāṃ śubhām|
                        sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayed uṣṇayā tayā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.27"> hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi|
                        vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.28"> acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇam|
                        saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.29"> saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padais tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.30"> vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā
                        |
                        <caesura/>
                         sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.31"> yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="484" n="400a"/> utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe
                        viśeṣataḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.4.1.32"> saṃkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe pracchardanaṃ
                        hitam |
                        <caesura/>
                         vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.33"> virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
                        <caesura/>
                         apākeṣu tu rogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.34"> snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
                        <caesura/>
                         antaḥpūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.35"> gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptam ucyate |
                        <caesura/>
                         bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.36"> marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam |
                        <caesura/>
                         supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.37"> pākodvṛtteṣu doṣeṣu tat tu kāryaṃ vijānatā |
                        <caesura/>
                         supiṣṭair dāraṇadravyair yuktaiḥ kṣāreṇa vā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.38"> kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭhinotsannamāṃsāṃś ca lesvanenācared bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.39"> samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.40"> kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ
                        sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         kakaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.41"> nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         karīrabālāṅgulibhir eṣaṇyā vaiṣayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.42"> netravartmagudābhyāsanāḍyo 'vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
                        <caesura/>
                         cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayet tu tāḥ || </l>

                    <pb facs="485" n="401a"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.43"> saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimān bhiṣak |
                        <caesura/>
                         yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.44"> roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         śastraṃ nidadhyād doṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.45"> apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāṃś ca ye |
                        <caesura/>
                         yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.46"> pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi |
                        <caesura/>
                         yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.47"> śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati |
                        <caesura/>
                         na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.48"> tais tair nimittair bahudhā śoṇite prasrute
                        bhṛśam |
                        <caesura/>
                         kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.49"> dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ |
                        <caesura/>
                         raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.50"> yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair
                        ghṛtāplutaiḥ |
                        <caesura/>
                         dihyādabahalān sekān suśītāṃś cāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.51"> vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu |
                        <caesura/>
                         todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.52"> vātaghnavarge 'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā |
                        <caesura/>
                         snaihikeṣu ca bījeṣu paced utkārikāṃ śubhām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.53"> teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām
                        |
                        <caesura/>
                         durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.54"> kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ
                        prāgudīritaiḥ |
                        <caesura/>
                         antaḥśalyānaṇumukhān gambhīrān māṃsasaṃśritān | </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.55"> śodhanadravyayuktābhir vartibhis tān
                        yathākramam ||
                        <caesura/>
                         pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃś ca śodhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.56"> kalkīkṛtair yathālābhaṃ vartidravyaiḥ
                        puroditaiḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="486" n="402a"/> pittapraduṣṭān gambhīrān
                        dāhapākaprapīḍitān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.57"> kārpāsīphalamiśreṇa jayec chodhanasarpiṣā |
                        <caesura/>
                         utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃs tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.58"> sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet |
                        <caesura/>
                         tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.59"> vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryād dravyair
                        udīritaiḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.60"> surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilām |
                        <caesura/>
                         haritālaṃ ca matimāṃstatastām avacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.61"> mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāmatimarditām |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃś ca divasān param || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.62"> medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃś cūrṇaśodhanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ śodhanavartijaiḥ || </l>

                    <pb facs="486" n="403b"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.63"> śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         tatra kāryaṃ yathoddiṣṭair dravyair vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.64"> avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.65"> apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām |
                        <caesura/>
                         kalkaḥ saṃrohaṇaḥ kāryastilajo madhusṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.66"> sa mādhuryāt tathauṣṇyāc ca snehāc
                        cānilanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.67"> auṣṇyāt kaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe
                        hitaḥ |
                        <caesura/>
                         śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.68"> nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaś cāpy uparopaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.69"> tilavadyavakalkaṃ tu kecid āhur manīṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         śamayed avidagdhaṃ ca vidagdham api pācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.70"> pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayed ropayet
                        tathā |
                        <caesura/>
                        <pb facs="487" n="403a"/> pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca
                        vraṇān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.71"> ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.72"> kārayed ropaṇaṃ tailaṃ bheṣajais tad
                        yathoditaiḥ |
                        <caesura/>
                         abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca praduṣyatām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.73"> dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇārthāṃ rasakriyām |
                        <caesura/>
                        <pb facs="487" n="403b"/> samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ
                        ropaṇaṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.74"> cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto
                        vidhiryathā |
                        <caesura/>
                         śodhano ropaṇaś caiva vidhiryo 'yaṃ prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.75"> sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.76"> mantravat saṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ
                        kathañcana |
                        <caesura/>
                         svabuddhyā cāpi vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.77"> bheṣajāni yathāyogaṃ yānyuktāni purā mayā |
                        <caesura/>
                         ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.78"> sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu |
                        <caesura/>
                         nyagrodhādirgaṇo yas tu kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.79"> tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
                        <caesura/>
                         āragvadhādis tu gaṇo yaś coṣṇaḥ parikīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.80"> tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyatā gaṇāḥ
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="488" n="404a"/> vātātmakānugararujān sāsrāvānapi ca
                        vraṇān || </l>



                    <l xml:id="SS.4.1.81"> sakṣaumayavasarpirbhir dhūpanāṅgaiś ca dhūpayet
                        |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.82"> kuryād utsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca |
                        <caesura/>
                         māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivan naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.83"> viśuddhamanasas tasya māṃsaṃ māṃsena vardhate |
                        <caesura/>
                         utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.84"> kuryād dravyair yathoddiṣṭaiś cūrṇitair madhunā
                        saha |
                        <caesura/>
                         kaṭhinānām amāṃsānāṃ duṣṭānāṃ matiriśvanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.85"> mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet |
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃś ca pūrayet |
                        <caesura/>
                         kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.86"> mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi|
                        varṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam| dhavapriyaṅgvaśokānāṃ
                        rohiṇyāś ca tvacastathā|| </l>

                    <pb facs="488" n="404b"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.87"> triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān|
                        kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tair avacūrṇayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.88"> utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān|
                        tathaiva khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.89"> sravato 'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ|
                        niḥśeṣacchinnasandhīṃś ca sādhayed agnikarmaṇā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.90"> durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ
                        bhavet| bhallātakān vāsayet tu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān| tato
                        dvidhā cchedayitvā lauhe kumbhe nidhāpayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.91"> kumbhe+anyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha
                        yojayet| mukhaṃ mukhena sandhāya gomayair dāhayettataḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.92"> yaḥ snehaścyavate tasmād grāhayettaṃ śanair
                        bhiṣak| grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.93"> tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklam ālepayed vraṇam|
                        bhallātakavidhānena sārasnehāṃs tu kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.94"> ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu
                            pūrvavat|<pb facs="489" n="405a"/> durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ
                        pāṇḍukarma hitaṃ bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.95"> saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam|
                        tenaiva piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.96"> navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca|
                        kāsīsaṃ madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.97"> kapitthimuddhṛte māṃse mūtreṇājena pūrayet|
                        kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.98"> veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam |
                        <caesura/>
                         adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.99"> māsādūrdhvaṃ tatas tena kṛṣṇam ālepayed vraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.100"> tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet |
                        <caesura/>
                         guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.101"> hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam
                        |
                        <caesura/>
                         romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣv api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.102"> catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā |
                        <caesura/>
                         tailāktā cūrṇitā bhūmir bhaved romavatī punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.103"> kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃś caiva saṃharet
                        |
                        <caesura/>
                         kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.104"> romākīrṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
                        <caesura/>
                         kṣurakartarisandaṃśaus tasya romāṇi nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.105"> śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca
                        bhāgikam |
                        <caesura/>
                         śuktena saha piṣṭāni lomaśātanam uttamam ||) </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.106"> tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         pragṛhyaikatra matimān romaśātanam uttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.107"> kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ
                        śamībījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.108"> āgāragodhikāpucchaṃ rambhā ''ālaṃ
                        bījamaiṅgudam |
                        <caesura/>
                         dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.109"> vātaduṣṭo vraṇo yas tu rūkṣaś cātyarthavedanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate || </l>

                    <pb facs="490" n="406a"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.110"> mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe+aśmarīvraṇe |
                        <caesura/>
                         tathaivārtavadoṣe ca bastir apy uttaro hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.111"> yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca
                        mārdavam |
                        <caesura/>
                         rohaty api ca niḥśaṅkas tasmād bandho vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.112"> sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām |
                        <caesura/>
                         patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.113"> eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu vātaje |
                        <caesura/>
                         patramāśvabalaṃ yac ca kāśmarīpatram eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.114"> patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.115"> pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidrayoḥ |
                        <caesura/>
                         patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.116"> akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam |
                        <caesura/>
                         ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.117"> snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭaḥ patrāntarīkṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         gādatte yattataḥ patraṃ lepasyopari dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.118"> śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
                        <caesura/>
                         dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.119"> makṣikā vraṇamāgatya niḥkṣipanti yadā kṛmīn |
                        <caesura/>
                         śvayathurbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.120"> tīvrā rujo vicitrāś ca raktāsrāvaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         surasādirhitas tatra dhāvane pūraṇe tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.121"> saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         hitā gomūtrapiṣṭāś ca sekaḥ kṣārodakena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.122"> pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīn apahared vraṇāt
                        |
                        <caesura/>
                         viṃśatiṃ kṛmijātīs tu vaksyāmyupari bhāgaśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.123"> dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ parirakṣatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.124"> viṣajuṣṭasya vijñānāṃ viṣaniścayam eva ca |
                        <caesura/>
                         cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ || </l>

                    <pb facs="491" n="407a"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.125"> kaṇḍūmantaḥ saśophāś ca ye ca jatrūpari vraṇāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.126"> rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.127"> doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca |
                        <caesura/>
                         jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.128"> śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai
                        |
                        <caesura/>
                         uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.129"> ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃś ca kaphavātajān
                        |
                        <caesura/>
                         śophasrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.130"> kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         sadyovraṇeṣv āyateṣu kṣaudrasarpir vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.131"> avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.132"> laghumātro laghuś caiva snigdha uṣṇo
                        'gnidīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvavraṇibhyo deyas tu sadā ''āhāro vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.133"> niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         rakṣāvidhānair uddiṣṭair yamaiḥ saniyamais tatahā || </l>

                    <pb facs="491" n="407b"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.134"> ṣaṇmūlo 'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭyā cidhānair nirdiṣṭaiś caturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.135"> yo 'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā |
                        <caesura/>
                         dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.136"> prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         yathopapatti tatrāpi kāryam eva cikitsitam || </l>

                    <pb facs="492" n="408a"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.137"> goṇoktam api yaddravyaṃ bhaved
                        vyādhāvayaugikam |
                        <caesura/>
                         tad uddhared yaugikaṃ tu prakṣiped apy akīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.138"> upadravās tu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca |
                        <caesura/>
                         tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.139"> jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śvāsakāsāvipākāś ca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.140"> vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsv apikriyām |
                        <caesura/>
                         bhūyo 'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||</l>
                </div>

                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head>dvitīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.4.2.1"> athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.3"> dhanvantarir dharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         viśvāmitrasutaṃ śiṣyam ṛṣiṃ suśrutam anvaśāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.4"> nānādhārāmukhaiḥ śastrair nānāsthānanipātitaiḥ |
                        <caesura/>
                         nānārūpā vraṇā ye syus teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.5"> āyatāś caturasrāś ca tryasrā maṇḍalinas tathā |
                        <caesura/>
                         ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.6"> śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā 'pare |
                        <caesura/>
                         evaṃprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.7"> doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣagvraṇākṛtijño hi na moham adhigacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.8"> bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣv api |
                        <caesura/>
                         anantākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.9"> samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |
                        <caesura/>
                         chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.10"> ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi
                        lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         tiraścīna ṛjurvā 'pi yo vraṇaś cāyato bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.11"> gātrasya pātanaṃ cāpi chinnam ity upadiśyate |
                        <caesura/>
                        <pb facs="493" n="409a"/> kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhir
                        āśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.12"> hataḥ kiñcit sravet tad dhi bhinnalakṣaṇam
                        ucyate |
                        <caesura/>
                         sthānāny āmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.13"> hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭha ity abhidhīyate
                        |
                        <caesura/>
                         tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaś ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.14"> mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca
                        gacchati |
                        <caesura/>
                         mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.15"> viṇmūtravātasaṅgaś ca svedāsrāvo 'kṣiraktatā |
                        <caesura/>
                         lohagandhitvam āsyasya gātradaurgandhyam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.16"> hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
                        |
                        <caesura/>
                         āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ |
                        <caesura/>
                         bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyus tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.17"> ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam|
                        pakvāśayagate cāpi rujo gauravam eva ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.18"> śītatā cāpy adho nāmeḥ khebhyo raktasya
                        cāgamaḥ| abhinne+apyāśaye+antrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmair antrapūraṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.19"> pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam|
                        sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.20"> uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddham iti nirdiśet|
                        nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayor lakṣaṇānvitam|| </l>



                    <l xml:id="SS.4.2.21"> viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ
                        tvabhinirdiśet| prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.22"> sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam|
                        vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathā+api vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.23"> uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamity upadiśyate|
                        chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā+asṛgatisravet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.24"> raktakṣayādrujas tatra karoti pavano bhṛśam|
                        snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.25"> veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam|
                        dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.26"> vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair
                        bastirvidhīyate| piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravapi śoṇitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.27"> agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaś ca jāyate|
                        tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.28"> śītam ālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaś ca śītalaḥ| <pb
                            facs="494" n="410a"/> ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu
                        samāsataḥ|| </l>



                    <l xml:id="SS.4.2.29"> jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam|
                        ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.30"> ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ|
                        tān sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.31"> karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā
                        yathāsthitam| sīvyed yathoktaṃ tailena srotaś cābhipratarpayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.32"> kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe|
                        samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.33"> ājena sapiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet|
                        uttāno 'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.34"> śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam|
                        sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.35"> baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet|
                        carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.36"> pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānaṃ śāyayet tu
                        tam| ato 'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.37"> chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena
                        buddhimān| badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.38"> candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ|
                        haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.39"> tailamebhir vipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam|
                        candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā+amṛtā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.40"> hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale|
                        trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā+anvitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.41"> tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe|
                        ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.42"> bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu
                        yat| tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.43"> pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu|
                        tato 'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā|| </l>

                    <pb facs="495" n="411a"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.44"> ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca|
                        jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpir vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.45"> sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate|
                        udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.46"> kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit|
                        agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.47"> baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe+anne sarpiṣaḥ
                        pānamiṣyate| snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.48"> śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā|
                        citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.49"> āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā+acchidyamānayā|
                        medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tac ca yojayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.50"> tvaco 'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā|
                        koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.51"> tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam|
                        śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.52"> āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate|
                        pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.53"> āsthāpanaṃ ca niḥshehaṃ kāryamuṣṇair
                        viśodhanaiḥ| yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.54"> bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet
                        saindhavasaṃyutām| atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.55">
                        <pb facs="496" n="412a"/> svamārgapratipannās tu yasya
                        viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ sa bhinne+api koṣṭhe jīvati mānavaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.56"> abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā
                        bhavet| pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.57"> prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇśoṇitapāṃśubhiḥ|
                        praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.58"> praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamatraṃ ghṛtāplutam|
                        aṅgulyā+abhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.59"> hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ|
                        bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyustathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.60"> tathā 'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti
                        ca |
                        <caesura/>
                         vraṇālpatvād bahutvād vā duṣpraveśaṃ bhavet tu yat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.61"> tadāpāṭhya pramāṇena bhiṣagantraṃ parveśayet |
                        <caesura/>
                         yathāsthānaṃ niveṣṭe ca vraṇaṃ sīvyed atandriyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.62"> sthānādapetamādatte prāṇān gupitam eva vā |
                        <caesura/>
                         veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.63"> ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam
                        |
                        <caesura/>
                         mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥpravṛttaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.64"> tatastailamidaṃ kuryād ropaṇārthaṃ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         tvaco 'śvakarṇadhavayor mocakīmeṣaśṛṅgayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.65"> śallakyarjunayoś cāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā |
                        <caesura/>
                         balāmūlāni cāhṛtya tailametair vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.66"> vraṇaṃ saṃropayet tena varṣamātraṃ yateta ca |
                        <caesura/>
                         pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.67"> praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyet tataḥ param
                        |
                        <caesura/>
                         kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.68"> na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.69"> śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |
                        <caesura/>
                         śiraso 'apahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.70"> bālavartyām adattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet
                        |
                        <caesura/>
                         hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret || </l>

                    <pb facs="497" n="413a"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.71"> vraṇe rohati caikaikaṃ śanair bālamapakṣipet |
                        <caesura/>
                         gātrādapahṛte 'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.72"> kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |
                        <caesura/>
                         dūrābagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.73"> kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |
                        <caesura/>
                         samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.74"> viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām |
                        <caesura/>
                         saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.75"> tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam |
                        <caesura/>
                         haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.76"> pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |
                        <caesura/>
                         kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.77"> ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇair upacared vraṇam |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.78"> vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam |
                        <caesura/>
                         ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.79"> ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.80"> ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau |
                        <caesura/>
                         sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.81"> sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ || </l>

                    <pb facs="498" n="414a"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.82"> samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ
                        suvarcalām |
                        <caesura/>
                         padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.83"> tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.84"> priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca |
                        <caesura/>
                         yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhir vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.85"> sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.86"> sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.87"> viśoṣaṇaṃ tathā++āhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.88"> tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate |
                        <caesura/>
                         kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.89"> dravantī cirabilvaś ca dantī citrakameva ca |
                        <caesura/>
                         pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.90"> trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.91"> naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī |
                        <caesura/>
                         sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.92"> yathopapatti kartavyaṃ tailam etais tu śodhanam
                        |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.93"> saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike |
                        <caesura/>
                         trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilair yutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.94"> kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.95"> ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ
                        sadyovraṇaviniścayaḥ |
                        <caesura/>
                         nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.96"> upasargair nipātaiś ca tat tu paṇḍitamāninaḥ |
                        <caesura/>
                         kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.97"> bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate |
                        <caesura/>
                         viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam||</l>

                    <l xml:id="SS.4.2.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        sadyocraṇacikitsitaṃ nāma dvitīyo 'adhyāyaḥ ||2||</l>
                </div>

                <div n="3" subtype="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'adhyāyaḥ|</head>

                    <pb facs="499" n="415a"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.1"> athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.3"> alpāśino 'anātmavato jantorvātātmakasya ca |
                        <caesura/>
                         upadravair vā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.4"> lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam |
                        <caesura/>
                         vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.5"> śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.6"> madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.7"> ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam |
                        <caesura/>
                         śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.8"> saptāhād atha saptāhāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanam
                        |
                        <caesura/>
                         sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame 'hani || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.9"> āgneyeṣu tryahā tu kuryād bhagnadoṣavaśena vā |
                        <caesura/>
                         tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.10"> gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca |
                        <caesura/>
                         tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.11"> nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane |
                        <caesura/>
                         pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.12"> sukhoṣṇam avacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |
                        <caesura/>
                         vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.13"> pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyāc chītam eva ca |
                        <caesura/>
                         gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.14"> śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ piben
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="500" n="416a"/> savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ
                        sarpirmadhūttaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.15"> pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret |
                        <caesura/>
                         prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.16"> alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake |
                        <caesura/>
                         prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.17"> madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         avanāmitam unnahyed unnataṃ cavapīḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.18"> āñched atikṣiptam adho gataṃ copari vartayet |
                        <caesura/>
                         āñchanaiḥ pīḍanaiś caiva saṅkṣepair bandhanais tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.19"> sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi |
                        <caesura/>
                         etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayen matimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.20"> utpiṣṭam atha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na
                        ghaṭṭayet |
                        <caesura/>
                         tasya śītān parīṣekān pradehāṃś cāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.21"> abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.22"> paṭṭopari kuśān dattvā yathāvad vandham ācaret
                        |
                        <caesura/>
                         pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.23"> nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatam ārayā |
                        <caesura/>
                         avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.24"> bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ
                        samām |
                        <caesura/>
                         aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.25"> abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram |
                        <caesura/>
                         vastrapaṭṭena badhnīyān na ca vyāyāmam ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.26"> abhyajyāyāmayejjaṅghām ūruṃ ca susamāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.27"> matimāṃś cakrayogena hy āñched ūrvasthi
                        nirgatam |
                        <caesura/>
                         sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavad bhiṣak || </l>

                    <pb facs="501" n="417a"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.28"> āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.29"> parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya
                        tiṣṭhataḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇāsv athavā vāmāsv anumṛjya nibandhanīḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.30"> tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.31"> musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate |
                        <caesura/>
                         sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.32"> kaurparaṃ tu tathā sandhim aṅguṣṭhenānumārjayet
                        |
                        <caesura/>
                         anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāc cyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.33"> prasāryākuñcayec cainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet |
                        <caesura/>
                         evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.34"> ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         badhnīyād āmatailena pariṣekaṃ ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.35"> mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ
                        param |
                        <caesura/>
                         haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.36"> sannam unnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu |
                        <caesura/>
                         tathonnataṃ pīḍayec ca badhnīyādgāḍhameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.37"> ūruvac cāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |
                        <caesura/>
                         grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho 'api vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.38"> avaṭāvatha hanvoś ca pragṛhyonnamayen naram |
                        <caesura/>
                         tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.39"> uttānaṃ śāyayec cainaṃ saptarātramatandriyaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="502" n="418a"/> hanvasthinī samānīya hanusandhau
                        visaṃhate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.40"> svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitared
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.41"> abhagnāṃś calitān dantān saraktān avapīḍayet |
                        <caesura/>
                         taruṇasya manuṣyasya śītair ālepayed vahiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.42ab"> siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyair
                        upācaret | </l>
                    <l xml:id="SS.4.3.42cd"> utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.43ab"> jīrṇasya tu manuṣyasya varjayec calitān
                        dvijān | </l>
                    <l xml:id="SS.4.3.43cd"> nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.44"> pṛthaṅnasikayor nāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.45"> bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā
                        ghṛtaplutam |
                        <caesura/>
                         sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.46"> mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarpiṣī |
                        <caesura/>
                         dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibed ghṛtam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.47"> patanād abhighātād vā śūnam aṅgaṃ yad akṣatam |
                        <caesura/>
                         śītān pradehān sekāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet || </l>

                    <pb facs="502" n="418b"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.48"> atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.49"> yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā
                        |
                        <caesura/>
                         sandher ubhayato dvau dvau tale caikaś ca kīlakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.50"> śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasy akṣakayos
                        tathā |
                        <caesura/>
                         bhagnasandhivimokṣeṣu vidhim enaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.51"> sandhīṃś ciravimuktāṃs tu snigdhān svinnān
                        mṛdūkṛtān |
                        <caesura/>
                         uktair vidhānair buddhyā ca samyak prakṛtimānayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.52"> kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite |
                        <caesura/>
                         āpothya samayed bhagnaṃ tato bhagnavadācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.53"> kalpayen nirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte 'sthi
                        samāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat || </l>

                    <pb facs="503" n="419a"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.54"> ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsv anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.55"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ
                        bhagnaprasādhakam |
                        <caesura/>
                         rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayed asthire jale || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.56"> divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet |
                        <caesura/>
                         tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.57"> tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃś cūrṇayed
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.58"> kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam |
                        <caesura/>
                         śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.59"> pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         caturguṇena payasā tattailaṃ vipaced bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.60"> elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā |
                        <caesura/>
                         rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.61"> saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām |
                        <caesura/>
                         piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktāny auṣadhāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.62"> ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā 'gninā |
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.63"> ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā 'rdite |
                        <caesura/>
                         manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.64"> bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pathyaṃ pāne tathā 'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.65"> grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate |
                        <caesura/>
                         mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.66"> gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut |
                        <caesura/>
                         rājārham etat kartavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.67"> trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
                        <caesura/>
                         vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.68"> snehottamamidaṃ cāśu kuryād bhagnaprasādhanam |
                        <caesura/>
                         pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.69"> bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.70"> bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam |
                        <caesura/>
                         sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.3.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||</l>
                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="504" n="420a"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.1"> athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.3"> āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam |
                        <caesura/>
                         deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.4"> citrakendrayave pāṭhā kaṭukā 'tiviṣā 'bhayā |
                        <caesura/>
                         vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.5"> pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam |
                        <caesura/>
                         bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.6"> kāryo bastigate cāpi vidhir bastiviśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.7"> snehābhyaṅgopanāhāś ca mardanālepanāni ca |
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.8"> snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca |
                        <caesura/>
                         snāyusandhyasthisaṃprāpte kuryād vāyāvatandritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.9"> niruddhe 'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite |
                        <caesura/>
                         nāḍīṃ dattvā 'sthani bhiṣak cūṣayet pavanaṃ balī || </l>

                    <pb facs="505" n="421a"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.10"> śukraprāpte 'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |
                        <caesura/>
                         avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.11"> jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         ekāṅgagaṃ ca matimāñ chṛṅgaiś cāvasthitaṃ jayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.12"> balāsapittaraktais tu saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
                        <caesura/>
                         suptivāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāt tu bahuśo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.13"> dihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamanvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         pañcamūlī<pc> </pc>śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.14"> susnigdho dhanyayūṣo vā hito vātavikāriṇām |
                        <caesura/>
                         kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.15"> sānūpaudakamāṃsas tu sarvasnehasamanvitaḥ |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.16"> tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām |
                        <caesura/>
                         kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdham athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.17"> gāḍhaṃ paṭṭair nibadhnīyāt
                        kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ |
                        <caesura/>
                         biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.18"> praveśayed vā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam |
                        <caesura/>
                         skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.19"> vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena prayojitam
                            |<pb facs="506" n="422a"/>
                        <caesura/>
                         śirogataṃ śirobastir hanti vāsṛg<pc> </pc>vimokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.20"> snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayet tatra yogataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarvāṅgatamekāṅgasthitaṃ vā 'pi samīraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.21"> ruṇaddhi kevalo bastir vāyuvegam ivācalaḥ |
                        <caesura/>
                         snehasvedas tathā 'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.22"> śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.23"> rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.24"> sukhoṣṇāś ca parīṣekās tathā saṃvāhanāni ca |
                        <caesura/>
                         kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.25"> kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.26"> mṛdvī śayyā 'gnisaṃtāpo brahmacaryaṃ tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         samāsenaivamādīni yojyāny anilarogiṣu || </l>

                    <pb facs="506" n="422b"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.27">
                        trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānām akṣasamāḥ
                        bhāgāḥ, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ,
                        triphalārasadadhipātre dve dve, ghṛtapātram ekaṃ, tadaikadhyaṃ
                        saṃsṛjya vipacet; tilvakasarpir etat snehavirecanam upadiśanti
                        vātarogiṣu | tilvakavidhir evāśokaramyakayor draṣṭavyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.28"> tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ
                        tailaparipītāny aṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe
                        pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ sneham ambupṛṣṭhād yad udeti
                        tat sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadha<pc> </pc>pratīvāpaṃ
                        snehapākakalpena vipacet, etad aṇutailam upadiśanti vātarogiṣu;
                        aṇubhyas tailadravyebhyo niṣpādyata ity aṇutailam || </l>

                    <pb facs="507" n="423a"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.29"> atha mahāpañcamūlakāṣṭhair bahubhir
                        avadahyāvanipradeśam asitam uṣitam ekarātram upaśānte 'gnāv apohya
                        bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena
                        tulyapayasā 'bhiṣicyaikarātram avasthāpya tato yāvatī mṛttikā
                        snigdhā syāt tām ādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe 'bhyāsiñcet, tatra
                        yat tailam uttiṣṭhet tat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ
                        nidadhyāt; tatas tailaṃ
                        vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ
                        vipaced yāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaś cātra haimavatā
                        dakṣiṇāpathagāś ca gandhā vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhān
                        ādhmāpayed dundubhīn āghātayec chatraṃ dhārayed bālavyajanaiś ca
                        vījayed brāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu siddham avatārya
                        sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tad etat
                        sahasrapākam aprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ
                            bhāgaśata<pc> </pc>vipakvaṃ śatapākam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.30"> gandharvahasta<pc> </pc>muṣkaka<pc
                            > </pc>naktamālāṭa<pc> </pc>rūṣaka<pc
                            > </pc>pūtīkāragvadha<pc> </pc>citrakādīnāṃ patrāṇy ārdrāṇi
                        lavaṇena sahodūkhale 'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya
                        gośakṛdbhir dāhayet; etat patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.31"> evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṃkṣudya
                        ghaṭaṃ pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya
                        gośakṛdbhir dāhayet; etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu |(iti
                        kāṇḍalavaṇam) || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.32"> gaṇḍīra<pc> </pc>palāśa<pc
                            > </pc>kuṭaja<pc> </pc>bilvārka<pc> </pc>snuhy<pc
                            > </pc>apāmārga<pc> </pc>pāṭalā<pc
                            > </pc>pāribhadraka<pc> </pc>nādeyī<pc
                            > </pc>kṛṣṇagandhā<pc> </pc>nīpa<pc> </pc>nimba<pc
                            > </pc>nirdahany<pc> </pc>aṭarūṣaka<pc
                            > </pc>naktamālaka<pc> </pc>pūtika<pc> </pc>bṛhatī<pc
                            > </pc>kaṇṭakārikā<pc> </pc>bhallātakeṅgudī<pc
                            > </pc>vaijayantī<pc> </pc>kadalī<pc
                            > </pc>bāṣpadvayekṣurakendravāruṇī<pc> </pc>śvetamokṣakāśokā
                        ity evaṃ vargaṃ samūlapatraśākham ārdram āhṛtya lavaṇena saha
                        saṃsṛjya pūrvavad dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet,
                        prativāpaś cātra hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhir vā | ity etat
                        kalyāṇakalavaṇaṃ vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo 'rocakārtānāṃ
                        kāsādibhiḥ kṛmibhir upadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣv apīti || </l>

                    <pb facs="508" n="424a"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.33"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         viṣyandanāduṣṇabhāvād doṣāṇāṃ ca vipācanāt |
                        <caesura/>
                         saṃskārapācanāc cedaṃ vātarogeṣu śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.4.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||</l>
                </div>

                <div n="5" type="adhyāya">
                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.5.1"> athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.3"> dvividhaṃ vātaśoṇitam uttānam avagāḍhaṃ cety eke
                        bhāṣante; tat tu na samyak, tad dhi kuṣṭhavad uttānaṃ bhūtvā
                        kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmān na dvividham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.4"> tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyor
                        gurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgam āvṛtya vātena
                        sahaikībhūtaṃ yugapad vātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti
                        vātaraktam | tat tu pūrvaṃ hastapādayor avasthānaṃ kṛtvā paścād
                        dehaṃ vyāpnoti | tasya pūrvarūpāṇi toda<pc> </pc>dāha<pc
                            > </pc>kaṇḍū<pc> </pc>śopha<pc> </pc>stambha<pc
                            > </pc>tvakpāruṣya<pc> </pc>sirā<pc> </pc>snāyu<pc
                            > </pc>dhamanī<pc> </pc>spandana<pc> </pc>sakthi<pc
                        > </pc>daurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiś cākasmāt
                        pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo
                        'pacāriṇaś ca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇam uktaṃ;
                        tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati || </l>

                    <pb facs="508" n="424b"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.5"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
                        <caesura/>
                         sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.6"> tatra
                        prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanair
                        anupadrutaṃ balavantam ātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.7"> tatra ādāv eva bahuvāta<pc> </pc>rūkṣa<pc
                        > </pc>mlānāṅgād ṛte mārgāvaraṇād duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam
                        avasiñced vātakopabhayāt | tato vamanādibhir upakramair upapādya
                        pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ
                        vā 'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā
                        śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā,
                        śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ
                        vā | dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā
                        madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ
                        tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta,
                        śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ
                        vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti |
                        vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanam amlair vā kurvīta |
                        yavamadhukair aṇḍatilavarṣābhūbhir vā pradehaḥ kāryaḥ | tatra
                        cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ
                        kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ
                        sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ,
                        snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudga<pb
                            facs="509" n="425a"/>māṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā,
                        balvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta
                        upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlam
                        ālepastilakalko veti vātaprabale || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.8"> pittaprabale
                        drākṣā<pc> </pc>revata<pc> </pc>kaṭphala<pc> </pc>payasyā<pc> </pc>madhuka<pc> </pc>candana<pc> </pc>kāśmarya<pc> </pc>kaṣāyaṃ
                        śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet,
                        śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ, guḍūcīkaṣāyaṃ vā,
                        pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ,
                        madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ;
                        bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ,
                        kṣīrekṣurasair madhukaśarkarātaṇḍulodakair vā
                        drākṣekṣukaṣāyamiśrair vā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena
                        vā sarpiṣā 'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā,
                        kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā;
                        śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgair
                        ikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhir dhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho
                        ghṛtamiśraḥ, vātaprabale 'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.9"><pb facs="510" n="426a"/> raktaprabale 'py
                        anevaṃ, bahuśaś ca śoṇitam avasecayet, śītatamāś ca pradehāḥ kāryā
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.10"> śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyaṃ
                        madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā;
                        madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ,
                        mūtratoyayor anyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet;
                        tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiś ca
                        pariṣekaḥ, āragvadhādikaṣāyair voṣṇaiḥ;
                        mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ;
                        tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi
                        kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ,
                        tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ,
                        madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ity
                        eteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī
                        pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.4.5.11"> saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ
                        kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.12"> sarveṣu ca guḍaharītakīm āseveta; pippalīr vā
                        kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet
                        kṣīraudanāhāro daśarātraṃ, bhūyaś cāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca
                        daśa veti; tad etat pippalīvardhamānakaṃ
                        vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti;
                        jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā 'bhyajyāt;
                        sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni
                        kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, sair
                        eyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ,
                        gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā;
                        madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ
                        piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ
                        vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe,
                        kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā,
                        kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā
                        pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ
                        bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā 'namlena;
                        śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchitadoṣe ca
                        vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam || </l>



                    <l xml:id="SS.4.5.13"> ( | paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam |
                        <caesura/>
                         kvāthaṃ pītvā jayaty āśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||) </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.14"> bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogair
                        acirotpatitaṃ sukham |
                        <caesura/>
                         vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate tu cirotthitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.15"> upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca |
                        <caesura/>
                         śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca || </l>

                    <pb facs="511" n="427a"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.16"> mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
                        <caesura/>
                         vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.17"> vyāyāmaṃ maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanam |
                        <caesura/>
                         divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.18"> apatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam
                        astabdhameḍhram asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam
                        abahirāyāminaṃ copakramet | tatra prāg eva snehābhyaktaṃ
                        svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ;
                        anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ
                        sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato
                        bhadradārvādivātaghnagaṇam āhṛtya sayavakolakulatthaṃ
                        sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tam ādāya kaṣāyam
                        amlakṣīraiḥ sahonmiśraca sarpistailavasāmajjabhiḥ saha
                        vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tad etat traivṛtam apatānakināṃ
                        pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt;
                        yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte
                        sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā
                        daśarātrāhṛtavegam upakrameta; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta;
                        rakṣākarma ca kuryād iti || </l>

                    <pb facs="511" n="427b"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.19"> pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam
                        ātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet | tatra prāg eva
                        snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca
                        yathākālam ākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaś cātra mastiṣkyaḥ
                        śirobastiḥ, aṇutailam abhyaṅgārthe, sālva<pb facs="512" n="428a"
                        />ṇam upanāhārthe, balātailam anuvāsanārthe; evamatandritas trīṃś
                        caturo vā māsān kriyāpatham upaseveta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.20"> manyāstambhe 'pyetad eva vidhānaṃ, viśeṣato
                        vātaśleṣmaharair nasyai rūkṣasvedaiś copacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.21"> apatantrakāturaṃ nāpatarpayet,
                        vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ
                        tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet,
                        tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena
                        pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe
                        payasi sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.22"> arditāturaṃ balavantam ātmavantam
                        upakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiś ca
                        mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ
                        satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ
                        tathaivaudakakandāṃś cāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya
                        kṣīrāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar
                        agnāv adhiśraget, tatas tailaṃ kṣīrānugatam avatārya śītībhūtam
                        abhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha uttiṣṭhet tam ādāya
                        madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat
                        kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ; tailahīnaṃ vā
                        kṣīrasarpirakṣitarpaṇam iti || </l>

                    <pb facs="512" n="428b"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.23">
                        ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣavabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu
                        yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt , anyatrāvabāhukāt;
                        vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.24"> karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ
                        saidhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā,
                        mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ,
                        śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiś ca svedayet,
                        vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.25"> tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇam uṣṇodakena pāyayet,
                        pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiś
                        cainam upakramet || </l>

                    <pb facs="513" n="429a"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.26"> ādhmāne
                        tvaparpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhir
                        upācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle
                        dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni | pratyādhmāne
                        chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.27"> aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor
                        gulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.28">
                        hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāś
                        cūrṇayitvā mātuluṅgālena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ
                        kārayet; tataḥ prātar ekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ
                        kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīr
                        apahanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.29"> bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhir
                        vā++āvṛto 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaś cāvirodhataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.30"> rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto 'nilaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.31"> kaphamedovṛto vāyur yadorū pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadā 'ṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.32"> nidrayā cārditau stabdhau śītalāv apracetanau |
                        <caesura/>
                         gurukāv asthirāv ūrū na svāviva ca manyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.33"> tam ūrustambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
                        <caesura/>
                         snehavarjaṃ pibet tatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.34"> hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam |
                        <caesura/>
                         lihyād vā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.35"> mūtrair vā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibed vā 'pi
                        śilājatu |
                        <caesura/>
                         tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.36"> hṛdrogam aruciṃ gulmaṃ tathā
                        'bhyantaravidradhim |
                        <caesura/>
                         sakṣāramūtrasvedāṃś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.37"> kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ
                        karañjaphalasarṣapaiḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="514" n="430a"/> bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravohālaśālayaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.38"> śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā |
                        <caesura/>
                         jāṅgalair aghṛtair māṃsaiḥ śākaiś cālavaṇair hitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.39"> yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī |
                        <caesura/>
                         tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.40"> sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko
                        rase |
                        <caesura/>
                         kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.41"> sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.42"> saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ
                        saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.43"> pibed āvāpya vā mūtraiḥ kṣārair uṣṇodakena vā |
                        <caesura/>
                         jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.44"> gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram |
                        <caesura/>
                         kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.45"> nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃś ca
                        saḥ |
                        <caesura/>
                         koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.5.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        mahāvātavyādhicikitsitaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||</l>
                </div>

                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.6.1"> athāto 'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.3"> caturvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathā
                        bheṣajaṃ kṣāro 'gniḥ śastram iti | tatra
                        acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi bheṣajasādhyāni,
                        mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa,
                        karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā, tanumūlanyucchritāni kledavanti
                        ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ
                        bhavati, kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānam upadhāraya
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.4"> tatra balavantamāturamarśobhir upadrutam
                        upasnigdhaṃ parisvinnam anilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdham
                        uṣṇam alpam annaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantam upaveśya saṃvṛ(bhṛ)te
                        śucau deśe sādhāraṇe vyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vā
                        pratyādity agudam anyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam uttānaṃ kiñcid
                        unnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ yantraṇaśāṭakena
                        parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītam
                        aspandanaśarīraṃ kṛtvā tato 'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ
                        yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya,
                        praviṣṭe cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayor anyatareṇa
                        pramṛjya, kṣāraṃ pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya
                        vākcchatamātramupekṣeta, tataḥ parmṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ
                        cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ
                        pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatam abhis amīkṣyopāvartayet,
                        kṣāraṃ prakṣālayed dhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlair vā, tato
                        yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpiṣā nirvāpya
                        yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhir adbhiḥ
                        pariṣiñcet, aśītābhir ity eke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikam
                        ādiśet; sāvaśeṣaṃ punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikam
                        upakrameta; tatra bahuṣu pūrvṃa dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ,
                        vāmāt pṛṣṭhajaṃ, tato 'grajam iti || </l>

                    <pb facs="515" n="431a"/>

                    <l xml:id="SS.4.6.5"> tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ
                        sādhayet, kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.6"> tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ
                        balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu
                        gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā
                        śoṇitātipravṛttistannimittāś copadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā
                        kaṇḍūranilavaiguṇyamindiryāṇāmaprasādo vikārasya
                        cāśāntirhīnadagdhe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.7"> mahānti ca prāṇavatacchittvā dahet, nirgatāni
                        cātyarthaṃ doṣapūrṇāni yantrādvinā
                        svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrair
                        upācaret; pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇi
                        cātīsāravidhānena, baddhavarcāṃsi
                        snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa
                        sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.8"> āsādya ca darvīkūrcakaśalākānām anyatamena
                        kṣāraṃ pātayet | bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma
                        prayuñjīta | sarveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarpiḥsnigdham
                        upaseveta payasā nimbayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ śākair
                        vāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābalamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhir
                        anyair vā | yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ
                        sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca tadupaseveta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.9"> dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto
                        'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca snehādīnāṃ
                        sāmānyataḥ kriyāpatham upaseveta | viśeṣatas tu vātārśaḥsu sarpīṣi
                        ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiś cūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya
                        pibet, pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ
                        sarpiḥ, śoṇitārśaḥsumañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet,
                        śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye | upadravāṃś ca yathāsvamupācaret
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.10">
                        <pb facs="516" n="432a"/> paraṃ ca yatnamāsthāya gude
                        kṣārāgniśastrāṇyavacārayet, tadvibhramāddhi
                        ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti
                        maraṇaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.11"> ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ tatra
                        yantraṃ lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ
                        caturaṅgulāyataṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ
                        nārīṇāṃ talāyataṃ; tad dvicchidraṃ darśanārthaṃ, ekacchidraṃ tu
                        karmaṇi; ekadvāre hi śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati;
                        chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ,
                        yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ
                        tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa
                        yantrākṛtisamāsaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.12"> ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ
                        snuhīkṣīrayuktaṃ haridrācūrṇam ālepaḥ prathamaḥ,
                        kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇam iti gomūtrapittapiṣṭo
                        dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā
                        gopittapiṣṭastṛtīyaḥ, pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ
                        snuhīkṣīrapiṣṭo 'rkakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ,
                        kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu
                        tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.13"> ata ūrdhvaṃ bheṣajasādhyeṣv adṛśyeṣv arśaḥsu
                        yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ prātaḥ pratarguḍaharītakīmāseveta,
                        brahmacārī gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prātar
                        yathābalaṃ kṣaudreṇa, apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudram
                        aharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā
                        sīdhuṃ parārdhyaṃ bhallātacūrṇayuktaṃ vā saktumanthamalavaṇaṃ
                        takreṇa, kalaśe vā 'ntaś citrakamūlakalkāvalipte niṣiktaṃ
                        takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva
                        bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu takrakalpaḥ,
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca
                        pūrvavadeva niranno vā takram aharahar māsamupaseveta,
                        śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā payaḥ,
                        kṛṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa,
                        mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇam upaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro
                        vā, kṣāralavaṇāṃś citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ
                        palāśatarukṣārasiddhaṃ vā, palāśatarukṣārasiddhān vā kulmāṣān,
                        pāṭalāpāmārgabṛṃhatīpalāśakṣāraṃ vā parisrutam aharahar
                        ghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa,
                        citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā
                        sarpiḥ pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ
                        prātar upaseveta śītodakānupānam; ebhir abhivardhate 'gnirarśāṃsi
                        copaśāmyanti || </l>

                    <pb facs="517" n="433b"/>

                    <l xml:id="SS.4.6.14"> dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya
                        jalacaturdroṇe vipācayet , tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyam ādāya
                        suśītaṃ guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya
                        māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ prātaḥ prātar mātrāṃ pāyayeta,
                        tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na bhavanti dīptaś cāgnir
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.15"> pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve
                        pale, indravāruṇyāḥ pañca palāni, kapitthamadhyasya daśa,
                        pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ
                        jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya, suśītaṃ
                        guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta
                        yavapalle; tataḥ prātaḥ prātar yathābalam upayuñjīta | eṣa
                        khalvariṣṭaḥ
                        plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo
                        balavarṇakaraś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.16"> tatra vātaprāyeṣu
                        snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratisiddhaṃ, pittajeṣu
                        virecanam, evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu
                        śṛṅgaverakulatthopayogaḥ, sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu,
                        yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ sarveṣviti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.17"> ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ
                        bhallātakāni paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā
                        tridhā caturdhā vā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya
                        kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātar
                        upaseveta, tato 'parāhṇe kṣīraṃ sarpirodana ity āhāraḥ; evam
                        ekaikaṃ vardhayed yāvat <pb facs="518" n="434a"/>pañceti, tataḥ
                        pañca pañcābhivardhayed yāvat saptatiriti, prāpya ca
                        saptatimapakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti,
                        pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekam iti | evaṃ bhallātakasahasrām
                        upayujya sarvakuṣṭhārśobhir vimukto balavānarogaḥ śatāyur bhavati
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.18"> dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniś
                        cyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātram upayuñjīta, jīrṇe
                        pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaś ca | bhallātakamajjabhyo vā
                        snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya
                        yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe kṣīraṃ
                        sarpirodana ity āhāraḥ, evaṃ māsamupayujya māsatrayamādiṣṭāhāro
                        rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān balavāñ
                        śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisaṃpanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse
                        ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati, evaṃ
                        daśamāsānupayujya varṣasahasrāyur bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.19"> bhavanti cātra yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ
                        svadirabījakau |
                        <caesura/>
                         tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.20"> haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa |
                        <caesura/>
                         kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.21"> ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ |
                        <caesura/>
                         āsavāś ca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.22"> vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne 'rśaś
                        cikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||</l>
                </div>
                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="519" n="435a"/>

                    <l xml:id="SS.4.7.1"> athāto 'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.3"> aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ |
                        <caesura/>
                         auṣadhais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.4"> tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate |
                        <caesura/>
                         tenāsyāpacayaṃ yānti vyādher mūlānyaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.5"> pāṣāṇamedo vasuko vaśirāśmantakau tathā |
                        <caesura/>
                         śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.6"> kapotavaṅkā ''ārtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ ||
                        vṛkṣādanī bhallukaś ca varuṇaḥ śākajaṃ phalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.7"> yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca |
                        <caesura/>
                         ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthair ghṛtaṃ kṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.8"> bhinatti vātasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu |
                        <caesura/>
                         kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.9"> bhojanāni ca kurvīta varge 'smin vātanāśane |
                        <caesura/>
                         kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo 'śm abhit || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.10"> varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam |
                        <caesura/>
                         bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro 'tha kuruṣṭikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.11"> punarnavā śirīṣaś ca kvathitāsteṣu sādhitam |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ śilājamadhukabījair indīvarasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.12"> trapusair vārukādīnāṃ bījaiś cāvāpitaṃ śubham |
                        <caesura/>
                         bhinatti pittasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.13"> kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvīta varge 'smin pittanāśane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.14"> gaṇo varuṇakādis tu guggulvelāhareṇavaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhabhadrādimaricaciktrakaiḥ sasurāhvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.15"> etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca |
                        <caesura/>
                         bhinatti kaphasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.16"> kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvīta varge 'smin kaphanāśane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.17"> picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.18"> krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="520" n="436a"/> ajamodā kadambarasya mūlaṃ nāgaram eva
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.19"> pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā |
                        <caesura/>
                         trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.20"> avikṣīreṇa saptāham aśmarībhedanaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro 'vimūtragālitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.21"> grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.22"> eṣa kṣāro 'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinatty
                        api |
                        <caesura/>
                         tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.23"> kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ |
                        <caesura/>
                         pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.24"> śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrahmīkalkaṃ vā 'kṣasamaṃ
                        pibet |
                        <caesura/>
                         sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.25"> kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibed amlaiḥ surādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.26"> harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddham eva vā |
                        <caesura/>
                         sarvathaivopayojyaḥ syād gaṇo vīratarādikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.27"> ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ
                        sottarabastibhiḥ |
                        <caesura/>
                         yadi nopaśamaṃ gacchec chedas tatrottaro vidhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.28"> kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihadhruvā |
                        <caesura/>
                         upakramo jaghanyo'yam ataḥ saṃparikīrtitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.29"> akriyāyaṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         tasmād āpṛcchya kartavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.30"> atha rogānvitam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat
                        karśitam abhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ
                        kṛtabalimaṅgalasvastivācanam agropaharaṇīyoktena
                        vidhānenopakalpitasambhāram āśvāsya, tato balavantam aviklavam
                        ājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam
                        uttānam unnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ
                        saṅkucitajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakair vā,
                        tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya
                        muṣṭinā'vapīḍayed adhonābher yāvad aśmaryadhaḥ prapanneti, tataḥ
                        snehābhyakte klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau
                        praṇidhāyānusevanīm āsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaram
                        ānīya, nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca vastiṃ sanniveśya, bhṛśam
                        utpīḍayed aṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.31"> sa ced gṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ |
                        <caesura/>
                         hatavallambaśīrṣaś ca nirvikāro mṛtopamaḥ ||</l>

                    <pb facs="521" n="437a"/>

                    <l xml:id="SS.4.7.32"> na tasya nirharecchalyaṃ nirharet tu mriyeta
                        saḥ |
                        <caesura/>
                         vinā tv eteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.33"> tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa
                        muktvā'vacārayec chastram aśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā
                        kriyāsaukaryahetor ity eke, yathā sā na bhidyate cūrṇyate vā tathā
                        prayateta, cūrṇam alpam apy avasthitaṃ hi punaḥ parivṛddhim eti,
                        tasmāt samastām agravakreṇādadīta, strīṇāṃ tu bastipārśvagato
                        garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ, tasmāt tāsām utsaṅgavacchastraṃ pātayet,
                        ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā
                        mūtraprasekakṣaṇanān mūtrakṣaraṇam, aśmarīvraṇād ṛte bhinnabastir
                        ekadhā 'pi na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati,
                        aśmarīvraṇanimittam ekadhābhinnabastir jīvati,
                        kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥsyandaparivṛddhatvāc ca
                        śalyasya iti . uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyām avagāhya svedayet,
                        tathā hi hastir asṛjā na pūryate, pūrṇaṃ vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ
                        puṣpanetreṇa vidadhyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.34"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ |
                        <caesura/>
                         nirhared aśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.35"> mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ
                        vitaret, uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ
                        mūtraviśodhanadravyasiddhām uṣṇāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ
                        pāyayetobhayakālaṃ trirātraṃ, trirātrād ūrdhvaṃ guḍapragāḍhena
                        payasā mṛdvodanam alpaṃ bhojayed daśarātraṃ
                        (mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrād ūrdhvaṃ
                        phalāmlair jāṅgalarasair upācaret, tato daśarātraṃ cainam
                        apramattaḥ svedayet snehena dravasvedena vā, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa
                        cāsya vraṇaṃ prakṣālayet,
                        rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkair vraṇaṃ pratigrāhayet,
                        eteṣv eva haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanam
                        iti, styānaśoṇitaṃ cottarabastibhir upācaret, saptarātrāc ca
                        svamārgam apratipadyamāne mūtre vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahed
                        agninā, svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanair
                        upācaren madhurakaṣāyair iti, yadṛcchayā vā mūtramārgapratipannām
                        antarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet, evaṃ cāśakye
                        vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet | rūḍhavraṇaś
                        cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta,
                        bhuñjīta vā guru ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.36"> mūtravahaśukravahamuṣkasroto
                        mūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra
                        mūtravahacchedān maraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedān
                        maraṇaṃ klaibyaṃ vā, muṣkasrotaüpaghātād dhvajabhaṅgaḥ,
                        mūtraprasekakṣaṇanān mūtraprakṣaraṇaṃ, sevanīyonicchedādrujaḥ
                        prādurbhāvaḥ, bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.37">
                        <pb facs="522" n="438b"/>bhavati cātra
                        <caesura/>
                         marmāṇy aṣṭāv asaṃbudhya srotajāni śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         vyāpādayedbahūn martyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.38"> sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam |
                        <caesura/>
                         mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ
                        cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||</l>
























                </div>

                <div n="8" subtype="adhyāya" type="level2">
                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ|</head>

                    <l xml:id="SS.4.8.1"> athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.3"> pañca bhagandarā vyākhyātāḥ, teṣv asādhyaḥ
                        śambūkāvartaḥ śalyanimittaś ca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ|| </l>

                    <pb facs="523" n="439a"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.4"> tatra
                        bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ,
                        pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva
                        yantrayitvā, bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ
                        praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe
                        caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pravāhamāṇasya
                        bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya vā
                        'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.5"> viśeṣatas tu nāḍyantare vraṇān kuryād bhiṣak tu
                        śataponake |
                        <caesura/>
                         tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.6"> gatayo 'nyonyasaṃbaddhā bāhyāś chedyās tv
                        anekadhā |
                        <caesura/>
                         nāḍīr anabhisaṃbaddhā yaś chinatty ekadhā bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.7"> sa kuryād vivṛtaṃ jantor vraṇaṃ gudavidāraṇam |
                        <caesura/>
                         tasya tad vivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtram anugacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.8"> āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam |
                        <caesura/>
                         tatrādhigatatantro 'pi bhiṣaṅ guhyed asaṃśayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.9"> tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake |
                        <caesura/>
                         vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.10"> ardhalāṅgalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā |
                        <caesura/>
                         sarvatobhadrako vā 'pi kāryo gotīrthako 'pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.11"> sarvataḥ snāvamārgās tu dahed vaidyas tathā
                        'gninā |
                        <caesura/>
                         sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.12"> rujāsnāvāpahaṃ tatra svedam āśu prayojayet |
                        <caesura/>
                         svedadravyair yathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.13"> grāmyānūpaudakair māṃsair lāvādyair vā 'pi
                        viṣkiraiḥ |
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanīmathair aṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.14"> kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet |
                        <caesura/>
                         nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.15"> tilair aṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān |
                        <caesura/>
                         lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.16"> āturaṃ svedayet tena tathā sidhyati kurvataḥ |
                        <caesura/>
                         svinnaṃ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.17"> vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         mārdvīkenāthavā 'mlena surāsauvīrakeṇa vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.18"> tato madhukatailena tasya siñced bhiṣag braṇam
                        |
                        <caesura/>
                         pariṣiñced gudaṃ cāsya tailair vātarujāpahaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.19"> vidhinā 'nena viṇmūtraṃ svamārgam adhigacchati
                        |
                        <caesura/>
                         anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.20"> śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu |
                        <caesura/>
                         athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet || </l>

                    <pb facs="524" n="440a"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.21"> pūtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ prapepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.22"> bandhaṃ tato 'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23ab"> tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayet tu
                        yathākramam | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23cd"> utkṛtyāsrāvamārgaṃs tu parisrāviṇi buddhimān
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.24"> kṣāreṇa vā srāvagatiṃ dahed dhutavahena vā |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇenāṇutailena secayed gudamaṇḍalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.25"> upanāhāḥ pradehāś ca mūtrakṣārasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāś ca mātrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.26"> mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam |
                        <caesura/>
                         gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharujūrapatrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.27"> candrārdhaṃ candracakraṃ ca
                        sūcīmusvamavāṅmukham |
                        <caesura/>
                         chittvā 'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.28"> tataḥ saṃśodhanair eva mṛdupūrvair viśodhayet |
                        <caesura/>
                        <pb facs="524" n="440b"/> bahirantarmukhaś cāpi śiśoryasya
                        bhagandaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.29"> tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam |
                        <caesura/>
                         yad yan mṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tat tat tasyāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.30"> āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam |
                        <caesura/>
                         agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.31"> yogo 'yaṃ nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ |
                        <caesura/>
                         āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.32"> jambvoṣṭenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā |
                        <caesura/>
                         dahed yathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.33"> kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryāc chalyānayanam eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaś cāpi tridoṣajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.34"> etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.35"> tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhasaṃpūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.36"> snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām |
                        <caesura/>
                         nāḍyā vā 'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham |
                        <caesura/>
                         uṣṇodake 'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā || </l>

                    <pb facs="525" n="441a"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.37"> kadalīmṛgalopākapriyakājinasaṃbhṛtān |
                        <caesura/>
                         kārayed upanāhāṃś ca sālvaṇādīna vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.38"> kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam |
                        <caesura/>
                         pāyayec cāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.39"> jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.40"> kāsīsaṃ kāñcanaksīryau vargaḥ śodhana iṣyate |
                        <caesura/>
                         trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payāa saha || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.41"> utsādanaṃ bhaved etat saindhavakṣaudrasaṃyutam
                        |
                        <caesura/>
                         rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.42"> trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.43"> rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād
                        vraṇaśodhanam |
                        <caesura/>
                         māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.44"> samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam |
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.45"> sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam
                        |
                        <caesura/>
                         etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.46"> etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣv atha mehiṣu |
                        <caesura/>
                         ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.47ab"> nyagrodhādigaṇaś caiva hitaḥ śodhanaropaṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.47cd"> tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ
                        bhagandaravināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.48"> trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.49"> madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vipācayet
                        |
                        <caesura/>
                         bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.50"> citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam |
                        <caesura/>
                         sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.51ab"> jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro
                        vipācayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.51cd"> etad dhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ
                        dadyādbhagandare || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.52"> śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva sarvaṇakaraṇaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.53"> chidrādūrdhvaṃ hared oṣṭhamarśoyantrasya
                        yantravit |
                        <caesura/>
                         tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.54"> vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca
                        |
                        <caesura/>
                         saṃvatsaraṃ parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.8.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        bhagandaracikitsitaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||</l>
                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">
                    <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="526" n="442a"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.1"> athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.3"> viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ
                        cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogāc ca tvagdoṣā
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.4"> tatra tvagdoṣī
                        māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni
                        divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.5"> tataḥ
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta
                        mudgāḍhakyor anyatarasya yūṣeṇa sūpena vā
                        nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ
                        sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vā, tiktavargeṇa vā
                        'bhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsam amedaskaṃ vitaret;
                        tailaṃ vajrakam abhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe;
                        pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ity eṣa
                        āhārācāravibhāgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.6"> tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta |
                        tatra tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte
                        saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte
                        śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ,
                        caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataś ca, tatra
                        saṃśodhanāc choṇitāvasecanāc cordhvaṃ bhallāta<pc
                            > </pc>śilājatu<pc> </pc>dhātumākṣīka<pc
                            > </pc>guggulva<pc> </pc>guru<pc> </pc>tuvaraka<pc
                        > </pc>khadirāsanāyaskṛtividhānam āseveta; pañcamaṃ naivopakramet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.7"> tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ
                        snehapānavidhānenopapādayet |
                        meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ
                        ghṛtaṃ vā vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayor vidadhyāt,
                        dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ
                        sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ,
                        priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
                        śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ
                        tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti || </l>

                    <pb facs="527" n="443a"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.8">
                        saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā
                        iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāc caturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya tad
                        dviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya
                        vipacet, etan mahātiktakaṃ nāma sarpiḥ
                        kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñ
                        chamayed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.9">
                        triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ
                        parpaṭakaś caiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāv
                        aśeṣaṃ kaṣāyam ādāya kalkapeṣyāṇīmāni sumatisrutasya kṣārasya
                        kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ
                        mrakṣaṇam etad agryam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10"> ato 'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve
                        tisraś catasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannāny
                        avalikhed abhīṣṇaṃ, pracchayed vā,
                        samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrair
                        vā+avaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkair
                        mūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭair vā,
                        svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkair
                        vā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya
                        phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet,
                        jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrair vā, </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.1">
                        haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkair vā, </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.2">
                        svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalair
                        vā,
                        harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair
                        vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.11"> sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta
                        prakīrtitāḥ|
                        <caesura/>
                         vaiśeṣikān atas tūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.12"> lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrir vyoṣaṃ
                        cakramardasya bījam|
                        <caesura/>
                         kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakād bījayuktaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.13"> sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ
                        keśaraṃ tārkṣyaśailam|
                        <caesura/>
                         piṣṭo lepo 'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.14"> hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo
                        vatsakaḥ sājakarṇaḥ|
                        <caesura/>
                         śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ|| </l>

                    <pb facs="528" n="444a"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.15"> bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ
                        kṣodayitvā malapvāḥ|
                        <caesura/>
                         siddhaṃ toyaṃ pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca
                        kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.16"> dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne
                        sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ|
                        <caesura/>
                         pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.17"> kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ
                        tailam atha dvitīyam|
                        <caesura/>
                         etat samastaṃ mṛditaṃ pralepāc chvitrāṇi sarvāṇy apahanti
                        śīghram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.18"> adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena
                        tu saptakṛtvaḥ|
                        <caesura/>
                         tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam|| </l>

                    <pb facs="528" n="444b"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.19"> ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca
                        yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā |
                        <caesura/>
                         śvetāya dadyād gṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.20"> tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata
                        eva lompet |
                        <caesura/>
                         abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayec chvitramatho nihanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.21"> kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa
                        bahusrute ca |
                        <caesura/>
                         droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujasya || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.22"> etadyadā cikkaṇatām upaiti tadā samastaṃ guṭikā
                        vidadhyāt |
                        <caesura/>
                         śvitraṃ pralimped atha saṃpraghṛṣya tayā vrajed āśu savarṇabhāvam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.23"> kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā
                        cūtaharītakīnām |
                        <caesura/>
                         tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.24"> ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi
                        pathyāmbhasi bhagvayitvā |
                        <caesura/>
                         |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī || </l>

                    <pb facs="529" n="445a"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.25"> āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī
                        yā ca lākṣā| lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ
                        kṛṣṇavarṇāstilāśca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.26"> vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ
                        śvitriṇāṃ śvitrahārī| lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ
                        vā dagdhametena yuktam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.27"> tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ|
                        kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.28"> tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca |
                        <caesura/>
                         bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.29"> ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.30"> dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         tridroṇe 'pāṃ paced yāvadbhāgau dvāvasanādapi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.31"> śiṣṭau ca vipaced bhūya etaiḥ
                        ślakṣṇaprapeṣitaiḥ |
                        <caesura/>
                         kalkair indrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.32"> pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.33"> doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         apy asādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.34"> triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā |
                        <caesura/>
                         vāyasyāragvadhaś caiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.35"> kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt |
                        <caesura/>
                         dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.36"> tridroṇe 'pāṃ paced yāvat ṣaṭprasthaṃ
                        pariśeṣitam |
                        <caesura/>
                         śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.37"> tadvad ghṛtasya tatsādhyaṃ
                        bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ |
                        <caesura/>
                         karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.38"> nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām |
                        <caesura/>
                         bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.39"> mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe
                        kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
                        <caesura/>
                         pakṣād ūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ
                        vidhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.40">
                        <pb facs="530" n="446a"/>pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ
                        piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāś ca | lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃś ca
                        duṣṭāny arśāṃsy eṣa pāṭhā 'guruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ
                        haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ,
                        śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ
                        kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ
                        triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram iti; paittikeṣu
                        nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet,
                        haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ,
                        kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ
                        mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ
                        guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata ūrdhvam
                        asādhyeṣv api yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tad yathā sarpirmehinaṃ
                        kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa
                        pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā,
                        kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ
                        tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti;
                        dahyamānam audakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ
                        pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.41"> asmād ūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ
                        sarpiṣā snehayitvā |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇair yogaiś chardayitvā prāgāḍhaṃ paścād doṣaṃ nirharec
                        cāpramattaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.42"> durvānto vā durvirikto 'pi vā syāt kuṣṭhī
                        doṣair uddhatair vyāptadehaḥ |
                        <caesura/>
                         niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya
                        doṣān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.43"> pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāt
                        sraṃsanaṃ cāpi deyam |
                        <caesura/>
                         srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāt
                        trirātrāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.44"> pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā
                        śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt |
                        <caesura/>
                         dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyām ekato vāvalihyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.45"> pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ
                        pāparogasya gacchet |
                        <caesura/>
                         evaṃ peyaś citrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavan
                        mūtrayuktāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.46"> tadvat tārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ
                        <caesura/>
                         tenājasraṃ deham ālepayec ca |
                        <caesura/>
                         āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā
                        <caesura/>
                         lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre|| </l>



                    <l xml:id="SS.4.9.47"> mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī
                        vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ |
                        <caesura/>
                         sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiś cūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānam
                        aśnan|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.48"> kuṣṭhāj jantur mucyate traiphalaṃ vā
                        <caesura/>
                         sarpir droṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan |
                        <caesura/>
                         gomūtrāmbudroṇasiddhe 'kṣapīḍe
                        <caesura/>
                         siddhaṃ sarpir nāśayec cāpi kuṣṭham|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.49"> āragvadhe saptaparṇe paṭole
                        <caesura/>
                         savṛkṣake naktamāle sanimbe
                        <caesura/>
                         jīrṇaṃ pakvaṃ tad dharidrādvayena hanyāt
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.50"> rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau
                        vṛkṣako bījakaś ca |
                        <caesura/>
                         yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā
                        tribhaṇḍī|| </l>

                    <pb facs="531" n="447a"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.51"> khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān
                        siddhānnimbatoye satailān |
                        <caesura/>
                         nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibed vā kvāthaṃ
                        vā+arkālarkasaptacchadānām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.52"> jagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ
                        syād viḍaṅgaiḥ samūtraiḥ |
                        <caesura/>
                         mūtraiś cainaṃ secayed bhojayec ca sarvāhārān saṃprayuktān
                        viḍaṅgaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.53"> kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ
                        śigrukośāmrayorvā |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ sarvair vā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat
                        saṃvidhānam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.54"> saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam |
                        <caesura/>
                         snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayor api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.55ab"> viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.55cd"> karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.56"> siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet
                        |
                        <caesura/>
                         mūtrapiṣṭaiḥ paced etais tailaṃ kuṣṭhavināśanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.57"> etad vajrakam abhyaṅgān nāḍīduṣṭavraṇāpaham |
                        <caesura/>
                         siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.58"> kuṭajaś ca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī |
                        <caesura/>
                         lākṣā sarjaraso 'rkaś ca sāsphotāragvadhau snuhī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.59"> śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.60"> mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ karavīraś ca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.61"> kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye |
                        <caesura/>
                         samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.62"> gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāt tilatailāc caturguṇam/
                        <caesura/>
                         kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.63"> abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/
                        <caesura/>
                         nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayen nātra saṃśayaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.64"> mahāvajrakam ity etan nāmnā tailaṃ mahāguṇam/
                        <caesura/>
                         pittāvāpair <pb facs="532" n="448a"/>mūtrapiṣṭastailaṃ
                        lākṣādikaiḥ kṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.65"> saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/
                        <caesura/>
                         pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.66"> śāyayed ātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/
                        <caesura/>
                         srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.67"> yavāgūṃ pāyayed enaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/
                        <caesura/>
                         evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.68"> kuryāt tailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca
                        <caesura/>
                        <pb facs="532" n="448a"/> prātaḥ prātaś ca seveta yogān vairecanāñ
                        śubhān/
                        <caesura/>
                         pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yair utthānaṃ na gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.69"> kārabhaṃ vā piben mūtraṃ jīrṇe
                        tatkṣīrabhojanam/
                        <caesura/>
                         jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.70"> didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/
                        <caesura/>
                         sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.71"> yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭham āturam ojasā/
                        <caesura/>
                         tathā hanty upayuktas tu khadiraḥ kuṣṭham ojasā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.72"> nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/
                        <caesura/>
                         yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9 ||</l>
























                </div>

                <div n="10" subtype="adhyāyaḥ" type="level2">
                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ/</head>

                    <l xml:id="SS.4.10.1"> athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.3"> kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca
                        dāruṇeṣu/ kṛśatvamicchatsu ca medureṣu
                        yogānimānagryamatirvidadhyāt || </l>

                    <pb facs="532" n="448b"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.4"> kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān
                        mahati kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca,
                        tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva
                        kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā
                        pāyayed
                        bhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān;
                        evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā
                        gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ
                        cūrṇānyāvāpya
                        khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa
                        śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena
                        saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.5"> yāvakāṃś ca bhakṣyān
                        dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn
                        seveta; yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.6"> ariṣṭānato vakṣyāmaḥ
                        pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ
                        ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni,
                        tataḥ pippalīmadhughṛtair antaḥpralipte ghṛtabhājane
                        prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayorajo 'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca
                        guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ <pb facs="533" n="449a"
                        />kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato yathābalamupayuñjīta,
                        eṣo 'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti/ evaṃ
                        śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.7"> āsavānato vakṣyāmaḥ
                        palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau
                        phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt, evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu;
                        śālasārādau vyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.8"> atha surā vakṣyāmaḥ śiṃśapākhadirayoḥ
                        sāramādāyotpāṭhya cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamakataḥ
                        kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ,
                        kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam/ evaṃ surāḥ śālasārādau
                        nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.9"> prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ
                        nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ
                        lihyāt; evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.10"> ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ śālasārādīnāṃ
                        sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ
                        śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu,
                        puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.11"> ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ
                        tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni
                        gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet
                        ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni
                        kārayed ghanatāntavaparisrāvitāni, tato yathābalaṃ mātrāṃ
                        sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuññīta, jīrṇe
                        yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta, evaṃ tulamupayujya
                        kuṣṭhamedamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ
                        jīvati, tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena
                        sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ || </l>

                    <pb facs="534" n="450a"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.12">
                        trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ
                        svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya
                        khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya
                        punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet,
                        tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo
                        'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipet, sidhyati cāsmin
                        pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt, tataḥ
                        praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ
                        prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta/
                        eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati,
                        sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannmagnimuddharati, viśeṣeṇa
                        copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati/
                        śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya
                        kṛtasaṃskāre kalaśe 'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ
                        guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ
                        māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta/ evaṃ
                        nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.13"> ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ
                        praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ
                        khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā+ayomayaṃ kumbhaṃ
                        tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ
                        gomayamṛdā+avaliptamavakīryendhanair gomayamiśrair ādīpayed
                        yathā+asya dahyamānasya rasaḥ sravaty adhastāt, tad yadā jānīyāt
                        pūrṇaṃ bhājanam iti, athainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin
                        pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ
                        mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
                        bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca, prasthe copayukte śataṃ
                        varṣāṇāmāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati/ khadirasāratulāmudakadroṇe
                        vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt,
                        tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta/ eṣa eva
                        sarvavṛkṣāsāreṣu kalpaḥ/ khadirasāracūrṇatulāṃ
                        khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
                        khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ || </l>

                    <pb facs="535" n="451a"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.14"> amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ
                        prātarupaseveta, tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe
                        sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ māsamupayujya
                        sarvakuṣṭhair vimucyata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.15"> kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ
                        droṇaṃ śālasārādikaṣāyasaya ca,
                        triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ
                        pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat
                        sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata
                        upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa
                        pratisaṃsṛjyopayuñjiāta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena
                        sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī,
                        ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhair vimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān
                        varṣaśatāyurarogo bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.16"> bhavati cātra
                        surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ/ sahasraśo 'pi kurvīta
                        bījenānena buddhimān ||</l>
                    <l xml:id="SS.4.10.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||</l>
                </div>

                <div n="11" subtype="adhyāyaḥ" type="level2">
                    <head>ekādaśo 'dhyāyaḥ/</head>

                    <l xml:id="SS.4.11.1"> athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.3"> dvau pramehau bhavataḥ sahajo
                        'pathyanimittaśca/ tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo
                        'pathyanimittaḥ/ tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo 'lpāśī
                        pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaś ca bhavati; uttareṇa sthūlo bahvāī
                        snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.4"> tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ
                        kriyābhiścikitseta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.5"> sarva eva ca parihareyuḥ
                        sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūṇānakāni
                        grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.6"> tataḥ
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta
                        caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca
                        śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ,
                        baddhamūtrair vā jāṅgalair māṃsair apahṛtamedobhir anamlair
                        aghṛtaiś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.7"> tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdham anyatamena
                        tailena priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayec
                        ca, virecanādanantaraṃ
                        surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena
                        madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa
                        nistailena || </l>

                    <pb facs="536" n="452a"/>

                    <l xml:id="SS.4.11.8"> tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ
                        madhusaṃyuktāṃ pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā,
                        śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā
                        madhumadhuramāmalakarasena haridrāyutaṃ,
                        kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā
                        nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā
                        tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ
                        sarvamehānāmapahantāro vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.9"> viśeṣaścāta ūrdhvaṃ tatrodakamehinaṃ
                        pārijātakaṣāyaṃ pāyayet, ikṣumehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanair
                        mehinaṃ khadirakaṣāyaṃ, lavaṇamehinaṃ pāṭhā+aguruharidrākaṣāyaṃ,
                        piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ
                        saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ
                        dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ
                        vā, phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram
                        iti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā
                        pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ
                        nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ
                        mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ
                        guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
                        ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā
                        sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ
                        guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ
                        śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ,
                        hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ
                        ceti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ
                        kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet || </l>

                    <!--        %%%%%%%%%%  -->

                    <l xml:id="SS.4.11.10"> tataḥ
                        priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśaradhātakīvakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
                            ariṣṭāna<pb facs="537" n="453a"/>yaskṛtīrlehānāsavāṃś ca
                        kurvīta;
                        śṛṅgāṭakagiloḍyavisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅgateṣu
                        vā; yavānnavikārāṃś ca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ
                        cāsmai prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.11"> mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā
                        pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet,
                        aṅgāaraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ,
                        kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharet,
                        uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśaneṣu;
                        hiṅgusaindhavayuktair yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgair bhojayet ;
                        aviruddhāni cāsmai pānabhojanāny upahared rasagandhavanti ca;
                        pravṛddhamehās tu
                        vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre
                        vā severan || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.12"> adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito
                        bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā
                        yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet, mahādhano vā
                        śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ
                        saha vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatam anuvrajed gāḥ, brahmaṇo
                        vā śiloñchavṛttir bhūtvā brahmaratham uddharet, kṛṣet satatam
                        itaraḥ khaned vā kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.13"> bhavati cātra adhano vaidyasandeśādevaṃ
                        kurvannatandritaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        pramehacikitsitaṃ nāmaikadaśo 'dhyāyaḥ ||11 || </l>
                </div>
                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head>dvādaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="538" n="452a"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.1"> athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.3"> śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ
                        prāṇavato 'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo 'lparujaḥ
                        kṣiprapākabhedinyaś ca sādhyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.4"> tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upacaret | tatra
                        pūrvarūpeṣv apatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet;
                        evamakurvatastasaya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca
                        madhurībhavati pramehaś cābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ
                        saṃśodhanamāseveta; evamakurvatas tasya doṣāḥ pravṛddhā
                        māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃś cit,
                        tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca; evamakurvatas tasya śopho
                        vṛddho 'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra
                        śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatas tasya
                        pūyo 'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho
                        bhavaty asādhyaḥ; tasmād ādita eva pramehiṇam upakramet || </l>

                    <pb facs="538" n="454b"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.5">
                        bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā
                        daśapalonmitā yavakolakulatthāṃś ca prāsthikān saliladroṇe
                        niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe 'vatārya
                        vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ
                        bhāgair ardhapalikair ghṛtaprasthaṃ
                        vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ
                        nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.6"> durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo
                        'bhivyāptaśarīratvāt , tasmāt tīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta |
                        piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye
                        madhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.7"> na caitān kathaṃcidapi svedayet, medobahutvād
                        eteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.8"> rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti
                        pramehiṇāṃ doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ
                        prādurbhavanti || </l>

                    <pb facs="539" n="455a"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.9"> apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ,
                        pakvānāṃ vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta,
                        āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane,
                        pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu,
                        pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni
                        madhumithāṇi praśnīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.10"> śālasārādivargakaṣāyaṃ
                        caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet,
                        sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet,
                        etadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato
                        yathāyogam upayuñjīta, eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.11"> triphalānitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava
                        bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya, tat sarvamaikadhyaṃ kṛtvā
                        yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta,
                        etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na bhavati, sanno 'gnirāpyāyate,
                        durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāś ca na bhavanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.12"> śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite |
                        <caesura/>
                         parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.13"> phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca |
                        <caesura/>
                         ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.14"> aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvaite
                        |
                        <caesura/>
                         pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte 'ntaḥśucau dṛḍhe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.15"> ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.16"> supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         māsāṃstrīṃś caturo vā 'pi yāvadālohasaṃkṣayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.17"> tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātar yathābalam
                        |
                        <caesura/>
                         niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.18"> kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.19"> plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.20"> pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam |
                        <caesura/>
                         viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā ''ārogyaṃ pracakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.12.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12 ||</l>
                </div>

                <div n="13" type="adhyāya">
                    <head>trayodaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="540" n="456a"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.1"> athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.3"> madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam |
                        <caesura/>
                         yogenānena matimān pramehiṇamupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.4"> māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ |
                        <caesura/>
                         jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.5"> śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam |
                        <caesura/>
                         trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.6"> jñeyaṃ svagandhataś cāpi ṣaḍyoni prathitaṃ
                        kṣitau |
                        <caesura/>
                         lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.7"> tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat
                        |
                        <caesura/>
                         trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.8"> yathā tathā prayoge 'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.9"> kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.10"> gomūtragandhi yac cāpi tat pradhānaṃ
                        pracakṣate |
                        <caesura/>
                         tadbhāvitaṃ sāragaṇair hṛtadoṣo dinodaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.11"> pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam |
                        <caesura/>
                         jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.12"> upayujya tulām evaṃ girijād amṛtopamāt |
                        <caesura/>
                         vapur varṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.13ab"> jīved varṣaśataṃ pūrṇamajaro 'marasannibhaḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.13cd"> śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.14"> bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         mehaṃ kuṣṭham apasmāram unmādaṃ ślīpadaṃ garam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.15ab"> śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ
                        viṣamajvaram | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.15cd"> apohaty acirāt kālāc chilājatu niṣevitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.16"> na so 'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu |
                        <caesura/>
                         śarkarāṃ cirasaṃbhūtāṃ bhinatti ca tathā 'śmarīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.17"> bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajair hitaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījam amṛtopamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.18"> madhuraṃ kāñcanābhāsam amlaṃ vā rajataprabham
                        |
                        <caesura/>
                         piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.19"> tadbhāvitaḥ kapotāṃś ca kulatthāṃś ca
                        vivarjayet |
                        <caesura/>
                         pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.20"> yogenānena matimān sādhayed api kuṣṭhanam |
                        <caesura/>
                        <pb facs="541" n="457a"/> vṛkṣās tuvarakā ye syuḥ
                            paścimārṇava<pc> </pc>bhūmiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.21ab"> vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.21cd"> teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.22"> majjāṃ tebhyo 'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya
                        ca |
                        <caesura/>
                         tilavat pīḍayed droṇyāṃ srāvayed vā kusumbhavat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.23"> tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasaṃkṣayāt
                        |
                        <caesura/>
                         avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.24"> snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ
                        prayatnavān |
                        <caesura/>
                         caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.25"> mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam
                        |
                        <caesura/>
                         tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedam abhimantryate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.26"> majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya |
                        <caesura/>
                         śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.27"> tenāsyor dhvamadhaś cāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.28"> pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ |
                        <caesura/>
                         pakṣaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.29"> pañcabhir divasair evaṃ sarvakuṣṭhair
                        vimucyate |
                        <caesura/>
                         tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.30"> nihitaṃ pūrvavat pakṣāt pibenmāsamatandritaḥ |
                        <caesura/>
                         tenābhyaktaśarīraś ca kurvītāhāramīritam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.31"> bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ
                        kṛmibhakṣitam |
                        <caesura/>
                         anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.32"> sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tad eva khadirāmbunā |
                        <caesura/>
                         pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.33"> tad eva nasye pañcāśaddivasānupayojitam |
                        <caesura/>
                         vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.34ab"> śodhayanti naraṃ pītā majjānas tasya mātrayā
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.34cd"> mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.35"> sāntardhūmas tasya majjā tu dagdhaḥ
                        kṣiptastaile saindhavaṃ cāñjanaṃ ca |
                        <caesura/>
                         paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.13.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        madhumehacikitsitaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||</l>
                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">
                    <head>caturdaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.14.1"> athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.3"> aṣṭāv udarāṇi pūrvam uddiṣṭāni |
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni
                        kṛcchrasādhyāni; <pb facs="542" n="458a"/>sarvāṇy eva
                        pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvargo bheṣajasādhyaḥ,
                        uttaraḥ śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni
                        varjayitavyāni vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.4"> udarī tu
                        gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet;
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam aśnīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.5"> tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena
                        sarpiṣā snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya,
                        citrāphalatailapragāḍhena vidārigandādikaṣāyeṇāsthāpayed
                        anuvāsayec ca, sālvaṇena copanāhayed udaraṃ, bhojayec cainaṃ
                        vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca, svedayec
                        cābhīkṣṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.6"> pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā
                        snehayitvā, śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya,
                        śarkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed
                        anuvāsayec ca, pāyasenopanāhayed udaraṃ, bhojayec cainaṃ
                        vidārigandhādisiddhena payasā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.7"> śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena
                        sarpiṣopasnehya, snuhīkṣīravipakvenānulomya,
                        trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayed
                        anuvāsayec ca, śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiś
                        copanāhayed udaraṃ, bhojayec cainaṃ trikaṭukapragāḍhena
                        kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayec cābhīkṣṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.8"> dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya
                        saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā viracayen māsam ardhamāsaṃ
                        vā, mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu
                        madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā
                        kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayed vallīphalāni vā, mūlajaṃ
                        kandajaṃ vā viṣamā sevayet, tenāgado bhavaty anyaṃ vā bhāvam
                        āpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.9"> bhavati cātra kupitānilamūlatvāt saṃcitatvān
                        malasya ca |
                        <caesura/>
                         sarvodareṣu śaṃsanti bahuśas tv anulomanam || </l>

                    <pb facs="543" n="459a"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.10"> ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tad yathā
                        eraṇḍatailam aharahar māsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ
                        kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa
                        nirāhāraḥ saptarātram, uṣṭrīkṣīrāhāro vā 'nnavārivarjī pakṣaṃ,
                        pippalīṃ vā māsaṃ pūrvoktena vidhānenāseveta,
                        saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam,
                        ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle 'vacāryaṃ,
                        śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīram āseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā
                        payasā saraladevadārucitrakam eva vā,
                        muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā, jyotiṣkaphalatailaṃ vā
                        kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, <ref
                            rend="superscript                 footnote marker"
                        >*</ref>guḍadvitīyāṃ vā harītakīṃ bhakṣayet, srutīkṣīrabhāvitānāṃ
                        vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena, pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā
                        snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet; harītakīcūrṇaṃ
                        prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣv abhivilāpya
                        khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā 'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataś
                        coddhṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tad
                        yathā yogaṃ māsam ardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi
                        mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet, vipakvaṃ cāvatārya śītībhūtaṃ
                        manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīreṇaiva
                        vipacet, tad yathā yogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet;
                        cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānām
                        ardhakārṣikā bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ,
                        mahāvṛkṣakṣīrapale dve, gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni,
                        etat sarvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, tad yathā yogaṃ māsam
                        ardhamāsṃ vā pāyayet; etāni tilvakaghṛtacaturthāni sarpīṣy
                        udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni
                        virecanārthaṃ; mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇaṃ
                        mahāvṛkṣakṣīrasaṃbhṛtāḥ seveta; virecanadravyakaṣāyaṃ vā
                        śṛṅgaveradevadārupragāḍham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.11"> vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ
                        pālikābhāgāḥ pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ
                        ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tat sarvaṃ mūtragaṇe
                        prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā 'vaghaṭṭayan
                        vipaced apradagdhakalkaṃ, tatsādhusiddham avatārya
                        śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsām ekāṃ dve tisro vā
                        guṭikā balāpekṣayā māsāṃs trīṃś caturo vā seveta, eṣā++<ref
                            rend="superscript footnote marker">*</ref>ānāhavartikriyā
                        viśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃś ca kṛmīn
                        apahanti kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃś ca
                        nāśayati || </l>

                    <pb facs="544" n="460a"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.12">
                        madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni
                        mahāvṛkṣakṣīramūtrayor anyatareṇa piṣṭvā 'ṅguṣṭhamātrāṃ vartiṃ
                        kṛtvodariṇa ānāhe tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau
                        nidadhyāt, eṣā ''ānāhavartikriyā
                        vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.13"> plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā
                        bhuktavato vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet, vimardayec
                        ca pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ saṃśuddhadehaṃ
                        samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa,
                        srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ, kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ
                        srutena yavakṣāraṃ, pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā,
                        tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ,
                        pūtikarañjakṣāraṃ vā 'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīprāgāḍham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.14">
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ
                        pālikā bhāgāḥ, ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ
                        vipācayet , etat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ
                        plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyor
                        dhvavātaviṣamajvarān apahanti | mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇam
                        upayuñjīta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.15"> yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.16"> maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām |
                        <caesura/>
                         dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.17"> baddhagude parisrāviṇi ca
                        snigdhasvinnasyābhyaktasyādho nābher vāmataś caturaṅgulam apahāya
                        romarājyā udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya
                        nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā 'pohya
                        malajātaṃ vā tato madhusarpirbhyām abhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ
                        sthāpayitvā <ref rend="superscript               footnote marker"
                            >*</ref>bāhyaṃ vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇy apy evam
                        eva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya<ref
                            rend="superscript footnote marker">*</ref>, tacchidramāntraṃ
                        samādhāya kālapipīlikābhir daṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ kāyān apaharen
                        na śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, saṃdhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet,
                        yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā 'valipya bandhenopacaret, tato
                        nivātamāgāraṃ praveśyācārikam upadiśet, vāsayec cainaṃ
                        tailadroṇyāṃ sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttim iti || </l>

                    <pb facs="545" n="461a"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.18"> dakodariṇas tu
                        vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ
                        suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādho nābher vāmataś
                        caturaṅgulam apahāya romarājyā vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam
                        avagāḍhaṃ vidhyet, tatra trapvādīnām anyatamasya nāḍīṃ dvidvārāṃ
                        pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya doṣodakam avasiñcet, toto nāḍīm apahṛtya
                        tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminn eva
                        divase sarvaṃ doṣodakam apaharet, sahasā hy apahṛte
                        tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerann āpūryate vā
                        bhṛśataram udaram asañjātaprāṇasya, tasmāt
                        tṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇām
                        anyatamam antarīkṛtya doṣodakam alpālpam avasiñcet; niḥsṛte ca
                        doṣe gāḍhataram āvikakauśeyacarmaṇām anyatamena pariveṣṭayed
                        udaraṃ, tathā nādhmāpayati vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃś ca payasā bhojayej
                        jāṅgalarasena vā, tatas trīn māsān ardhodakena payasā phalāmlena
                        jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ māsatrayam annaṃ laghu hitaṃ vā
                        seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.19"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā ''āhāravidhikriyāsu |
                        <caesura/>
                         sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.14.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        udaracikitsitaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||</l>
                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head>pañcadaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.15.1"> athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.3"> nāto 'nyat kaṣṭatamamasti yathā
                        mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi
                        yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ
                        sparśena,
                        utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni
                        caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmād adhipatimāpṛcchya
                        paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.4"> tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā;
                        svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaiguṇyādaṃsayor
                        jaghanasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.5"> jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe
                        prayateta |
                        <caesura/>
                         nirhartum aśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ || </l>

                    <pb facs="546" n="462a"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.6"> ihāmṛtaṃ ca somaś ca citrabhānuś ca bhāmini |
                        <caesura/>
                         uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.7"> idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu
                        garbhamimaṃ pramuñcatu stri |
                        <caesura/>
                         tad analapavanārkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair diśantu śāntim
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.8"> muktāḥ paśorvipāśāś ca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         muktaḥ sarvabhayād garbha ehyehi viramāvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.9"> auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte
                        cottānāyā ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭhyā
                        dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ
                        yonau praveśya garbham upaharet | tatra sakthibhyām
                        āgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā pratipannasyetarasakthi
                        prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvam
                        utkṣipya sakthinī prasāryāpaharet, tiryagāgatasya parighasyeva
                        tiraścīnasya paś cād ardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ
                        pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyor
                        dhvamutkṣipya śiro 'patyapatham ānīyāpaharet,
                        bāhudvayapratipannasyor dhvamutpīḍyāṃsau śiro
                        'nulomamānīyāpaharet, dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye
                        śastramavacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.10"> sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet |
                        <caesura/>
                         dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.11"> aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam |
                        <caesura/>
                         na garbhiṇyā viparyāsastasmāt prāptaṃ na hāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.12"> tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa
                        vā śiro vidārya, śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ
                        vā 'paharet; abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā,
                        aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā, dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ
                        vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet, jaghanasaktasya vā
                        jaghanakapālānīti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.13"> kiṃbahunā yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya
                        sajjati tadbhiṣak |
                        <caesura/>
                         samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.14"> garbhasya gatayaś citrā jāyante 'nilakopataḥ |
                        <caesura/>
                         tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.15"> nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtam api paṇḍitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.16"> maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyam antarvijānatā |
                        <caesura/>
                         vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.17"> athāpatantīm aparāṃ pātayet pūrvavad bhiṣak |
                        <caesura/>
                         hastenāpahared vā 'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā || </l>

                    <pb facs="547" n="463a"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.18"> dhunuyāc ca muhurnārīṃ pīḍayed vā 'ṃsapiṇḍikām
                        |
                        <caesura/>
                         tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.19"> evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā |
                        <caesura/>
                         tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.20"> evaṃ mṛdvī bhaved yonistacchūlaṃ copaśāmyati |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.21"> vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet
                        |
                        <caesura/>
                         snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.22"> kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā
                        snehavarjitam |
                        <caesura/>
                         śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.23"> tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak |
                        <caesura/>
                         trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.24"> pāyayet āsavaṃ naktam ariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam |
                        <caesura/>
                         śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyam ācamane hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.25"> upadravāś ca ye 'nye syustān yathāsvamupācaret
                        |
                        <caesura/>
                         sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.26"> svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā
                        |
                        <caesura/>
                         payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.27"> rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret |
                        <caesura/>
                         vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.28"> ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="547" n="463b"/> yonisantarpaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu
                        bhojane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.29"> balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam |
                        <caesura/>
                         balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.30"> yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā |
                        <caesura/>
                         aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.31"> pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         tathā 'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.32"> mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām
                        |
                        <caesura/>
                         māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.33"> śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām |
                        <caesura/>
                         tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye 'pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.34"> prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet
                        |
                        <caesura/>
                         balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.35"> yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet |
                        <caesura/>
                         yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.36"> vātakṣīṇe marmahate mathite 'bhihate tathā |
                        <caesura/>
                         bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.37"> etad ākṣepakādīn vai vātavyādhīn apohati |
                        <caesura/>
                         hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.38"> ṣaṇmāsān upayujyaitad antravṛddhim apohati |
                        <caesura/>
                         pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.39"> rājñām etad dhi kartavyaṃ rājamātrāś ca ye
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ || </l>

                    <pb facs="548" n="464a"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.40"> balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā 'py anekaśaḥ |
                        <caesura/>
                         tailam utpādya ||
                        <caesura/>
                         tat kvāthaśatapākaṃ kṛtaṃ śubham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.41"> nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam |
                        jīrṇe 'smin payasā snigdham aśnīyāt ṣaṣṭikaudanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.42"> anena vidhinā droṇam upayujyānnamīritam |
                        bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitas tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.43"> sarvapāpair vinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet
                        | śataṃ śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.44"> balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu |
                        saireyake vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.45"> tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca
                        buddhimān | nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.46"> śatapākaṃ tatas tena tilatailaṃ paced bhiṣak |
                        balātailasya kalkāṃs tu supiṣṭāṃs tatra dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.47"> sarveṣām eva jānīyād upayogaṃ cikitsakaḥ |
                        balātailavad eteṣāṃ guṇāṃś caiva viśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.15.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15 ||</l>
                </div>

                <div n="16" subtype="adhyāyaḥ" type="level2">
                    <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.4.16.1"> athāto vidradhītāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <pb facs="548" n="464b"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.3"> uktā vidradhayaḥ ṣaḍye teṣv asādhyas tu
                        sarvajaḥ | śeṣeṣvām eṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.4"> vātaghnamūlakalkais tu ghṛtatailavasāyutaiḥ |
                        sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.5"> sānūpaudakamāṃsas tu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ |
                        snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.6"> veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
                        svedayet satataṃ cāpi nirharec cāpi śoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.7"> sa ced evam upakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi |
                        taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyād bhinnaṃ ca śodhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.8"> pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
                        <caesura/>
                         tailair bhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.9"> vair ecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca |
                        <caesura/>
                         pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.10"> paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pradihyāt kṣīrapiṣṭair vā payasyośīracandanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.11"> pākyaiḥ śītakaṣāyair vā kṣīrair ikṣurasais
                        tathā |
                        <caesura/>
                         jīvanīyaghṛtair vā 'pi secayec charkarāyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.12"> trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam
                        |
                        <caesura/>
                         jalaukobhir hareccāsṛk pakvaṃ cāpaṭhya buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.13"> kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā |
                        <caesura/>
                         tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.14"> upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayed vraṇam |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.15"> saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.16"> nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="549" n="465a"/> naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.17"> sumanāyāś ca patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā |
                        <caesura/>
                         dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.18"> priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.19"> eteṣāṃ kārṣikair bhāgair ghṛtaprasthaṃ
                        vipācayet |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.20"> sadyaś chinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ
                        śubham |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇāś ca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.21"> nāḍyo gambhīrikā yāś ca sadyaś cchinnās
                        tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         agnikṣārakṛtāś caiva ye vraṇā dāruṇā api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.22"> karañjādyena haviṣā praśāmyanti na saṃśayaḥ |
                        <caesura/>
                         iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.23"> mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec
                        chlaṣmavidradhim |
                        <caesura/>
                         kaṣāyapānair vamanair ālepair upanāhanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.24"> hared doṣānabhīkṣṇaṃ cāpy alābvā 'sṛk tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭhya dhāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.25"> haridrātrivṛtāśaktutilair madhusamāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.26"> tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.27"> pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.28"> varuṇādigaṇakvāthamapakve 'bhyantarotthite |
                        <caesura/>
                         ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.29"> anayor vargayoḥ siddhaṃ sarpirvair ecanena ca
                        |
                        <caesura/>
                         acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātar niṣevitam || </l>



                    <pb facs="549" n="465b"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.30"> ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam
                        |
                        <caesura/>
                         kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpy anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.31"> pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo 'pi vā |
                        <caesura/>
                         dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.32"> toyadhānyāmlamūtrais tu peyo vā 'pi surādibhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibed vā 'pi śilājatu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.33"> pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca
                        |
                        <caesura/>
                         snehopanāhau kuryāc ca sadā cāpy anulomanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.34"> yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.35"> pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā
                        vraṇavadācaret |
                        <caesura/>
                         sruteṣūrdhvamadho vā 'pi mair eyāmlasurāsavaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.36"> peyo varuṇakādis tu madhuśigrudrumo 'pi vā |
                        <caesura/>
                         śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakam odanam || </l>

                    <pb facs="550" n="466a"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.37"> yavakolakulatthānāṃ yūṣair bhuñjīta mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.38"> trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā 'pyupaśāntaye |
                        <caesura/>
                         nopagacched yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.39"> paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā
                        |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.40"> snehasvedopapannānāṃ kuryād raktāvasecana |
                        <caesura/>
                         vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā 'sthi tu bhedayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.41"> niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam
                        |
                        <caesura/>
                         dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpis tathā hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.42"> yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.43"> priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam
                        |
                        <caesura/>
                         etais tailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        vidradhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16 ||</l>
                </div>
                <div n="17" type="adhyāya">
                    <head>saptadaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.17.1"> athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.3"> sādhyā visarpāstraya ādito ye na
                        sannipātakṣatajau hi sādhyau |
                        <caesura/>
                         sādhyeṣu tatpathyagaṇair vidadhyād ghṛtāni sekāṃś ca tathopadehān
                        || </l>

                    <pb facs="550" n="466b"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.4">
                        mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ | vātātmako
                        coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā sadantīn
                        surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān | prakṣālane cāpi
                        karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.5"> yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahac
                        cāpy atha vallijaṃ ca| taccopayojyaṃ bhiṣajā pardehe seke ghṛte
                        cāpi tathaiva taile|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.6"> kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ
                        sotpalakardamāśca| vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ
                        saghṛtāḥ suśītāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.7"> hrīveralāmajjakacandanāni
                        srotojamuktāmaṇigairikāś ca| kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ
                        prayojyāstanavaḥ sukhāya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.8"> prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā
                        padmakacandane ca| sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe
                        bhiṣajā prayojyaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.9"> nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca
                        kuryāt svarasena tasya| śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca
                        saśarkarair ikṣurasaiś ca sekān|| </l>

                    <pb facs="551" n="467a"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.10"> ghṛtasya
                        gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu| tatharṣabhe
                        padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.11"> sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ
                        drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu| kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā
                        nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.12"> gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ
                        kṣīramathāpi tadvat| prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena
                        paittīrnihanyāt tu visarpanāḍīḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.13"> visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ
                        tathā++āsyasya nihanti pānāt| grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ
                        hi gauryādikametadiṣṭam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.14"> ajā+aśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpy
                        athavā+ajaśṛṅgī| gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ
                        kaphajaṃ sa śīghram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.15">
                        kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivedraparṇyaḥ|
                        pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu|| </l>

                    <pb facs="551" n="467b"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.16"> gaṇas tu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu
                        vicakṣaṇena| saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu
                        cikitsitaṃ hi|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.17"> sarvāṃś ca pakvān pariśodhya dhīmān
                        vraṇakrameṇopacared yathoktam| nāḍī tridoṣaprabhavā na
                        sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.18"> tatrānilotthām upanāhya pūrvamaśeṣataḥ
                        pūyagatiṃ vidārya| tilair apāmārgaphalaiś ca piṣṭvā sasaindhavair
                        bandhanamatra kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.19"> prakṣālane cāpi sadā varaṇasya yojyaṃ mahadyat
                        khalu pañcamūlam| hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ
                        cāpi sabilvamūlām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.20"> saṃhṛtya tailaṃ vipaced vraṇasya saṃśodhanaṃ
                        pūraṇaropaṇaṃ ca| pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ
                        sapayoghṛtābhiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.21"> nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ
                        paripūrayettām| prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena
                        nityam || </l>

                    <pb facs="552" n="468a"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.22"> śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo
                        rodhrakavṛkṣayośca| ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyād gatiṃ
                        koṣṭhagatā+api yā syāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.23"> nāḍīṃ kaphotthām upanāhya samyak
                        kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ| mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā
                        nipātayec chastramaśeṣakārī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.24"> dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn
                        surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān| prakṣālane cāpi
                        karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.25"> suvarcikāsaindhavacitrakeṣu
                        nikumbhatālītalarūpikāsu |
                        <caesura/>
                         phaleṣv apāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.26"> nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya
                        śalyaṃ praviśodhya mārgam |
                        <caesura/>
                         saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhais tilais tato ropaṇamāśu kuryāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.27"> kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca
                        śalāṭuvargaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṛtvā kaṣāyaṃ vipacet tu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.28"> sugandhikāmocarasāhipuṣoaṃ rodhraṃ
                        vidadhyādapi dhātakīṃ ca |
                        <caesura/>
                         etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇo vā sukhabhāśu caiva || </l>

                    <pb facs="552" n="468b"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.29"> kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā |
                        <caesura/>
                         kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.30"> eṣaṇyā gatimanviṣya ārasūtrānusāriṇīm |
                        <caesura/>
                         sūcīṃ nidadhyād gatyante tahonnamyāśu nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.31"> sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.32"> kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate
                        gatiḥ |
                        <caesura/>
                         bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.33"> sūcībhir yavavaktrābhir ācitān vā samantataḥ |
                        <caesura/>
                         mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copavared vraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.34"> yā dvivraṇīye 'bhihitās tu vartyastāḥ
                        sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
                        <caesura/>
                         ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.35"> sruhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hanty
                        acireṇa nāḍīḥ |
                        <caesura/>
                         bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.36"> vārāhikandaś ca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena
                        ca miśrayitvā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.37"> dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī
                        śukanasā mṛgabhojinī ca |
                        <caesura/>
                         aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya
                        cūrṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.38"> tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya
                        koṣṭhāśritasyādarato diśanti |
                        <caesura/>
                         varīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.39"> duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat
                        sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
                        <caesura/>
                         cūrṇīkṛtair atha vimiśritamebhir eva tailaṃ prayuktamacireṇa
                        gatiṃ nihanti || </l>

                    <pb facs="553" n="469a"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.40"> eṣv eva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat
                        sādhitaṃ gatim apohati saptarātrāt |
                        <caesura/>
                         piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca
                        sauvaheṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.41"> tailaṃ kṛtaṃ gatim apohati śīghrametat kandeṣu
                        cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
                        <caesura/>
                         bhallātakārkamaricair lavaṇottamena siddhaṃ
                        viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.42"> syan mārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
                        kaphānilakṛtām apacīṃ vraṇāṃś ca |
                        <caesura/>
                        <pb facs="553" n="469b"/> stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ
                        pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate 'hani vāmayet tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.43"> nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate
                        'hani ca mudgarasāśanā syāt |
                        <caesura/>
                         evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamed vā sarpiḥ pibet triphalayā
                        saha saṃyutaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.44"> bhārgīṃ pibet tu payasaḥ pariśodhanārtham
                        āragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.45"> sāmānyam etad upadiṣṭam ato viśeṣād doṣān
                        payonipatitān śamayed yathāsvam |
                        <caesura/>
                         rogaṃ stanotthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad
                        vidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.46"> saṃpacyamānam api taṃ tu vinopanāhaiḥ
                        saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta |
                        <caesura/>
                         śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayāty
                        avadīryate ca || </l>

                    <pb facs="554" n="470a"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.47"> pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ
                        ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram |
                        <caesura/>
                         āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatam eva
                        ca nirduhīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17 ||
                    </l>
                </div>

                <div n="18" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.18.1"> athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.3"> granthiṣvathāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyāṃ
                        vistaraśokāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca |
                        <caesura/>
                         vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.4"> tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ
                        vā trivṛtaṃ vidadhyāt| apehivātādaśamūlasiddhaṃ
                        vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.5"> hiṃsrā+atha rohiṇyamṛtā+atha bhargī
                        śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ| gojī ca piṣṭā saha tālapatryā
                        granthau vidheyo 'nilaje pralepaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.6"> svedopanāhān vividhāṃś ca kuryāt tathā
                        prasiddhān aparāṃś ca lepān| vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ
                        prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.7"> tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet
                        saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddhaṃ vraṇaṃ vā+apyuparopayettu tailena
                        rāsnāsaralānvitena|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.8"> viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā
                        kṣīrasamanvitena| jalaukasaḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyāṃ
                        paribecanaṃ ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.9"> kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi
                        saśarkarāṇi| <pb facs="555" n="471a"/>drākṣārasenekṣurasena vā+api
                        cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.10"> madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ
                        pradehānavacārayeta| saśarkarair vā tṛṇaśūnyakandair
                        dihyādabhīkṣṇaṃ muculundajair vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.11"> vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa
                        vanaspatīnām| tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair viśodhya sarpiḥ prayojyaṃ
                        madhurair vipakvam|| </l>



                    <l xml:id="SS.4.18.12"> hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak
                        śleṣmasamutthite tu| svinnasya vimlāpanameva kuryād
                        aṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.13">
                        vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayet
                        piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.14"> amarmajātaṃ
                        śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya| dahet sthite cāsṛji
                        siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.15"> yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaś
                        ca vidhirvidhijñaiḥ| śastreṇa vā++āpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet
                        pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.16">
                        <pb facs="555" n="471b"/> saṃśodhanais taṃ ca viśodhayet tu
                        kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ
                        tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam|| </l>



                    <l xml:id="SS.4.18.17"> medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ
                        dattvopariṣṭādviguṇaṃ paṭāntam| hutāśataptena muhuḥ
                        pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.18"> pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā
                        svedanamasya kāryam| nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ
                        tvathavā vidārya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.19"> prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ
                        suvarcikādyair haritālamiśraiḥ| sasaindhavaiḥ
                        kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair enamabhipraśodhya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.20"> tailaṃ
                        vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham| jīmūtakaiḥ
                        kośavatīphalaiś ca dantīdravantītrivṛtāsu caiva|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.21"> sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā
                        pravṛttaṃ tadudāravīryam| nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
                        mākṣikasaindhavāḍhyam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.22"> abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ
                        duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ
                        hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.23"> śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ
                        nasyavirecaneṣu| madhūkasāraś ca hito 'vapīḍe phalāni śigroḥ
                        kharamañjarervā|| </l>

                    <pb facs="556" n="472a"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.24"> granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ
                        vidadhīta paścāt| kṣāreṇa vā+api pratisārayet tu saṃlikhya
                        śastreṇa yathopadeśam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.25"> pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni
                        mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo
                        niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.26"> ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ
                        khuḍakādvibhajya| ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ
                        tvapare vadanti|| </l>

                    <pb facs="557" n="473a"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.27"> maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayaṃ
                        bhiṣak| aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.28"> cūrṇasya kāle
                        parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu| dadyāc ca tailena
                        saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.29"> virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavec ca nityaṃ
                        yavamudgabhojī| karkārukair
                        vārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.30"> vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ
                        satailair upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānyupanāhanāni siddhaiś ca
                        māṃsair atha vesavāraiḥ|| </l>

                    <pb facs="557" n="473b"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.31"> svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa
                        raktaṃ bahuśo harec ca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ
                        śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibed vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.32"> svedopanāhā mṛdavas tu kāryāḥ pittārbude
                        kāyavirecanaṃ ca| vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ
                        kṣaudrayutaiḥ pralimpet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.33"> ślakṣṇīkṛtaiḥ
                        sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
                        <caesura/>
                         visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.34"> śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase
                        saptalikārase ca |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.35"> śuddhasya jantoḥ kaphaje 'rbude tu rakte
                        'vasikte tu tato 'rbudaṃ tat |
                        <caesura/>
                         dravyāṇi yānyūrdhvamadhaś ca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ
                        pradihyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.36"> kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ
                        śukalāṅgalākhyaiḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrais tu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt
                        || </l>

                    <pb facs="558" n="474a"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.37"> niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair māṃsapragāḍhair
                        dadhimastuyuktaiḥ |
                        <caesura/>
                         lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā 'tra mūrcchanti muñcantyatha
                        makṣikāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.38"> alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite ca likhettato 'gniṃ
                        vidadhīta paś cāt |
                        <caesura/>
                         yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasair vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.39"> kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan
                        bhiṣagpramattaḥ |
                        <caesura/>
                         āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.40"> śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
                        bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam |
                        <caesura/>
                         yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacared vidhijñaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.41"> medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyed
                        gataraktam āśu |
                        <caesura/>
                         tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.42"> vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ
                        karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe |
                        <caesura/>
                         saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.43"> tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi
                        yathā hi vahniḥ |
                        <caesura/>
                         saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā
                        'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.44"> amlaiḥ samūtrair vividhaiḥ payobhir uṣṇaiḥ
                        satailaiḥ piśitaiś ca vidvān |
                        <caesura/>
                         visrāvayet svinnamatandriyaś ca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayet tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.45"> śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutais
                        tilais tu |
                        <caesura/>
                         kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.46"> ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca surāmlapiṣṭair
                        asakṛt pradihyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.47"> tailaṃ
                        pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.48"> svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya
                        visrāvaṇam eva kuryāt |
                        <caesura/>
                         tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.49"> palāśabhasmodakapeṣitābhir dihyāt suguñjābhir
                        aśītalābhiḥ |
                        <caesura/>
                         daśārdhasaṅkhyair lavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ
                        pibenmāgadhikādisiddham || </l>

                    <pb facs="559" n="475a"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.50"> pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaś ca
                        vair ecaniko hitas tu |
                        <caesura/>
                         pākakramo vā 'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.51"> kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā
                        yavānnāni rasāś ca maudgāḥ |
                        <caesura/>
                         saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.52"> medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
                        snigdhatanornarasya |
                        <caesura/>
                         śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pradehaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.53"> mūtreṇa vā+āloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet
                        sālamahīruhāṇām |
                        <caesura/>
                         śastreṇa vā ''āpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya
                        sīvyet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.54"> majjājyamedomadhubhir dahed vā dagdhe ca
                        sarpirmadhu cāvacāryam |
                        <caesura/>
                         kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.55"> tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ
                        gomayajaṃ ca bhasma |
                        <caesura/>
                         hitaś ca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaś ca bandho yavabhojanaṃ ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.18.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18
                        ||</l>
                </div>

                <div n="19" type="adhyāya">
                    <head>ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.19.1"> athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.3"> antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayas tāsu varjayet
                        |
                        <caesura/>
                         aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.4"> atyāsanaṃ caṅkramaṇam upavāsaṃ gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.5"> svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam |
                        <caesura/>
                         kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.6"> sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.7"> nirūhayen nirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam |
                        <caesura/>
                         yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.8"> snehopanāhau kuryāc ca pradehāṃś cānilāpahān |
                        <caesura/>
                         vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.9"> bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramam
                        ācaret |
                        <caesura/>
                         pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.10"> pakvāṃ vā bhedayed bhinnāṃ śodhayet
                        kṣaudrasarpiṣā |
                        <caesura/>
                         śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.11"> raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirhared bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         pibed virecanaṃ vā 'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.12"> pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca sarvadā
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="560" n="476a"/> vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇair mūtrapiṣṭaiḥ
                        pralepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.13"> pītadārukaṣāyaṃ ca piben mūtreṇa saṃyutam |
                        <caesura/>
                         vimlāpanād ṛte vā 'pi śleṣmagranthikramo hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.14"> pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.15"> medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā |
                        <caesura/>
                         śirovirekadravyair vā sukhoṣṇair mūtrasaṃyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.16"> svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam
                        |
                        <caesura/>
                         rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.17"> medas tataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave
                        |
                        <caesura/>
                         badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.18"> manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca |
                        <caesura/>
                         mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.19"> sevanyāḥ pārśvato 'dhastād vidhyed
                        vrīhimukhena tu |
                        <caesura/>
                         athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.20"> mūtraṃ nāḍīm athoddhṛtya sthagikābandham
                        ācaret |
                        <caesura/>
                         śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyād varjayed antrahaitukīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.21"> aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra yā vaṅkhaṇasthā tāṃ dahed ardhenduvattrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.22"> samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu
                        varjayet |
                        <caesura/>
                         tvacaṃ bhittvā 'ṅguṣṭhamadhye dahec cāṅgaviparyayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.23"> anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike |
                        <caesura/>
                         pradahet prayataḥ kiṃ tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.24"> śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm
                        |
                        <caesura/>
                         vyatyāsādvā sirāṃ vidhyed antravṛddhinivṛttaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.25"> upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.26"> hared ubhayataś cāpi doṣān atyartham ucchritān
                        |
                        <caesura/>
                         sadyo 'pahṛtadoṣasya rukśophāv upaśāmyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.27"> yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanam
                        |
                        <caesura/>
                         nirūheṇa haret tasya doṣān atyartham ucchritān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.28"> prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ |
                        <caesura/>
                         saralāgururāsnābhir vātajaṃ saṃpralepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.29"> niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
                        <caesura/>
                         etaiś ca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.30"> prapauṇḍarīkapūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ
                        praśasyate |
                        <caesura/>
                         gaurikāñjanayaṣṭyāhvārivośīrapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.31"> sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ
                        saṃpralepayet |
                        <caesura/>
                         padmotpalamṛṇālaiś ca sasarjārjunavetasaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.32"> sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ
                        saṃpralepayet |
                        <caesura/>
                         secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.33"> athavā 'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā |
                        <caesura/>
                         sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.34"> surāpiṣṭābhir uṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet
                        |
                        <caesura/>
                         rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.35"> saptrapāṭhāpattūrair athavā saṃpralepayet|
                        surasāragvadhādyoś ca kvāthābhyāṃ paribecayet|| </l>

                    <pb facs="561" n="477a"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.36"> evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ|
                        pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktair hitair api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.37"> na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak|
                        <caesura/>
                         vidagdhais tu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.38"> śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai|
                        tadā+apohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.39"> karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā|
                        prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.40"> saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ
                        puṣpakāsīsasaindhavam| rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ
                        manaḥśilām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.41"> hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet|
                        taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu pūjitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.42"> jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ|
                        śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.43"> kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā
                        saha| tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prākṣālayed bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.44"> asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
                        gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiś ca saṃyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45ab"> etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45cd"> svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca
                        rasāñjanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.46"> manaḥśilāsamaiś cūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam|
                        gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.47"> upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param|
                        mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayor ajaḥ|| a</l>

                    <l xml:id="SS.4.19.48ab"> upadaṃśaṃ nihanty eṣa vṛkṣam indrāśanir
                        yathā| </l>
                    <l xml:id="SS.4.19.48cd"> upadaṃśadvaye+apyetāṃ pratyākhyāyācaret
                        kriyām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.49ab"> tayor eva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.49cd"> upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyas tridoṣaje|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.50"> duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ
                        tyajet| jambvoṣṭhenāgnivarṇena paś cāccheṣaṃ dahed bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.51"> samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ
                        prayojayet| śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.52"> snehasvedopapanne tu ślīpade+anilane bhiṣak|
                        kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyet tu caturaṅgule|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.53"> samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret|
                        māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.54"> payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca|
                        taivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā+agninā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.55"> gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade
                        pittasaṃbhave| pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.56"> sirāṃ suviditāṃ vidhyed aṅguṣṭhe ślaiṣmike
                        bhiṣak| madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.57"> pibed vā+apyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca|
                        kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.58"> hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam|
                        viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.59"> bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca|
                        tailaṃ pakvaṃ pibed vā+api yavānnaṃ ca hitaṃ sadā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.60"> pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye|
                        pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā+api yathābalam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.61"> anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam|
                        prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit|| </l>

                    <pb facs="562" n="478a"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.62"> kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam|
                        rasaṃ dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.63"> kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām|
                        kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.64"> dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet
                        kṣārakalpavat| tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.65"> madanāc ca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ
                        tathā| eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.66"> apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣam eva ca|
                        bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.67"> eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu
                        pūjitam| etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.68"> dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ
                        tathaiva ca| saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69"> dadyāc ca triphalākvāthameṣa kṣāras tu
                        sādhitaḥ| adho gacchati pītas tu pūrvaiś cāpy āśiṣaḥ samāḥ||</l>
                    <l xml:id="SS.4.19.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsitasthāne
                        vṛddhyupadaṃśaślīpaḥ cikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||19||</l>
                </div>
                <div n="20" subtype="adhyāya" type="level2">
                    <head>viṃśatitamo 'dhyāyaḥ|</head>

                    <l xml:id="SS.4.20.1"> athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.3"> tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhir upācaret|
                        śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiś cālepayed bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.4"> śyāmālāṅgalakipāṭhākalkair vā+api vicakṣaṇaḥ|
                        pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.5-6"> andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ
                        tathā| pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet||
                        <caesura/>
                         manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet| paripākagatān bhittvā
                        vraṇavat samupācaret|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.7-8"> vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ
                        jālagardabham| irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā||
                        <caesura/>
                         pittajasya visarpasya kriyayā sādhayed bhiṣak| ropayet sarpiṣā
                        pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.9-10"> cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayed
                        bhiṣak| cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet||
                        <caesura/>
                         bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet| madhurauṣadhasiddhena
                        tatastailena ropayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.11"> kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet|
                        upācared anuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak|| </l>

                    <pb facs="563" n="471a"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.12-13"> vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya
                        lepayet| nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ||
                        <caesura/>
                         vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām| ropaṇārthaṃ hitaṃ
                        tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.14"> pracchānair vā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā
                        vidārikā| ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.15"> pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ|
                        kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.16"> vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya
                        ca| vraṇaṃ prakṣālayec chuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.17-18"> medo 'rbudavidhānena sādhayec
                        charkarārbudam| kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret||
                        <caesura/>
                         lepaś ca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ| vacādārvīsarṣapair
                        vā tailaṃ vā naktamālajam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.19"> sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam|
                        pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.20"> madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ|
                        yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.21-22"> pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hy alase
                        hitam| kalkīkṛtair nimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ||
                        <caesura/>
                         lākṣāraso 'bhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam| siddhaṃ rase
                        kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.23"> kāsīsarocanaśilācūrṇair vā pratisāraṇam| <pb
                            facs="563" n="479b"/>utkṛtya dagdhvā snehena jayet
                        kadarasaṃjñakam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.24"> indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya
                        mokṣayet| kalkaiḥ samaricair dihyācchilākāsīsatutthakaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.25-26"> kaṭannaṭadārukalkair lepanaṃ vā praśasyate|
                        pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā guñjākalkair muhurmuhuḥ||
                        <caesura/>
                         lepayed upaśāntyarthaṃ kuryād vā+api rasāyanam|
                        mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.27-29"> tailam abhyañjane śastam indraluptāpahaṃ
                        param| arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayen nimbavāriṇā||
                        <caesura/>
                         dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu|
                        haritālaniśānimbakalkair vā sapaṭolajaiḥ||
                        <caesura/>
                         yaṣṭīnīlotpalair aṇḍamārkavair vā pralepayet| indraluptāpahaṃ
                        tailam abhyaṅge ca praśasyate| sirāṃ dāruṇake viddhvā
                        snigdhasvinnasya mūrdhani || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.30"> avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet|
                        kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.31"> upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam|
                        <caesura/>
                         masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.32ab"> pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā
                        saṃpraśasyate| </l>

                    <pb facs="564" n="480a"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.32cd-33ab"> jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ
                        tilakālakam||
                        <caesura/>
                         kṣāreṇa pradahed yuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.33cd"> nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca
                        śasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.34"> yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ|
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.35"> balatibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam|
                        payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.36"> kṣaudrājyayuktayā limped daṃṣṭrayā śūkarasya
                        ca| kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.37"> yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam|
                        <caesura/>
                         lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.38ab"> kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.38cd-39ab"> padminīkaṇṭake roge chardayen
                        nimbavāriṇā||
                        <caesura/>
                         tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.39cd"> nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane
                        bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.40-41"> parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnām
                        upanāhayet|
                        <caesura/>
                         tato 'bhyajya śanaiś carma cānayet pīḍayen maṇim||
                        <caesura/>
                         praviṣṭe ca maṇau carma svedayed upanāhanaiḥ|
                        <caesura/>
                         trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.42"> dadyād vātaharān bastīn snigdhāny annāni
                        bhojayet |
                        <caesura/>
                         vapāṭikāṃ jayed evaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.43"> niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīm ubhayato mukhīm|
                        <caesura/>
                         dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.44"> pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ|
                        cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.45"> tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ
                        praveśayet| sroto vivardhayed evaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46ab"> bhittvā vā sevanīṃ muktvā
                        sadyaḥkṣatavadācaret|</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46cd-47ab"> sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ
                        vahnirohiṇīm||
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.47cd"> visarpoktena vidhinā sādhayed agnirohiṇīm|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48ab"> sanniruddhagude yojyā
                        niruddhaprakaśakriyā|</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48cd-49"> śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ
                        prasādhayet||
                        <caesura/>
                         vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet| valmīkaṃ tu bhaved
                        yasya nātivṛddhamamarmajam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.50"> tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayed
                        bhiṣak| kulatthikāyā mūlaiś ca guḍūcyā lavaṇena ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.51"> ārevatasya mūlaiś ca dantīmūlais tathaiva ca|
                        śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.52"> susnigdhaiś ca sukhoṣṇaiś ca bhiṣak tam
                        upanāhayet| pakvaṃ vā tadvijānīyād gatīḥ sarvā yathākramam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.53"> abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak|
                        saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.54"> vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān
                        bhiṣak| sumanā granthayaś caiva bhallātakamanaḥśile|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.55"> kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā|
                        etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.56"> pāṇipādopariṣṭāttu chidrair bahubhir āvṛtam|
                        valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tat tu vijānatā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.57-58ab"> dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle
                        sādhyā+ahipūtanā| paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam||
                        <caesura/>
                         pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām|</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.58cd"> triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.59"> kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ|
                        <caesura/>
                         lepo 'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.60"> kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet|
                        <caesura/>
                         cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpy ahipūtanapāmavat|| </l>

                    <pb facs="565" n="481a"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.61"> gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ
                        praveśayet|
                        <caesura/>
                         kārayed gophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.62"> vinirgamārthaṃ vāyoś ca svedayec ca
                        muhurmuhuḥ|
                        <caesura/>
                         kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.63"> paktvā tasmin pacetailaṃ
                        vātaghnauṣadhasaṃyutam|
                        <caesura/>
                         gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet||</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||20||</l>
                </div>
            </div>

        </body>

    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
