<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on
                    the Nepalese MSS, new edition (NE)</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>

                <authority>The Suśruta Project</authority>

                <idno>SS.śā.2022-10-22</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <address>
                    <name>University of Alberta</name>
                </address>
                <authority>
                    <name>The Suśruta Project</name></authority>
                <date>2020-2022</date>
                <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
                <publisher>The Suśruta Project<ptr
                        target="http://sushrutaproject.github.io"/></publisher>
            </publicationStmt>


            <sourceDesc>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">NE</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
                <listWit>
                    <witness xml:id="MN">The <title>Mādhavanidāna</title>, <abbr
                            type="siglum">MN</abbr>
                        <idno type="siglum">Mādhavanidāna</idno></witness>

                    <witness xml:id="NAK_1-1146">MS Kathmandu NAK 1-1146 <abbr
                            type="siglum">NA1-1146</abbr>
                        <idno type="siglum">MS NAK 1-1146</idno> A paper manuscript in
                        Devanāgarī. 67 ff. Filmed as reel no A 224-9. Covers 1.8.3 -
                        1.44.24 of the Sūtrasthāna. </witness>

                    <witness xml:id="PUL_818">MS Lahore PUL 818 <abbr type="siglum"
                            >PUL-818</abbr>
                        <idno type="siglum">MS PUL 818</idno> A paper manuscript in
                        Devanāgarī. See description at PanditProject <ptr
                            target="https://www.panditproject.org/entity/113868/manuscript"
                        />.</witness>
                </listWit>

            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2022-01-17" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>
            <change when="2023-10-22" who="Dominik Wujastyk">Started adding draft chapters
                based on H </change>
            <change when="2023-10-22" who="Dominik Wujastyk">Added all 10 adhyāyas, based
                on H. Removed MS transcription coding.</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>


    <text type="edition" xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>

            <div n="3" type="sthāna">

                <head xml:lang="en">[Śārīrasthāna]</head>

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 1]</head>

                    <note xml:lang="en">MS Kathmandu KL 699 (K) is a witness only for
                        3.1.1 below. </note>
                    <note xml:lang="en">MS Kathmandu NAK 1-1079 (N) is a witness only up
                        to 3.2.35, at which point the scribe stopped writing in
                        mid-folio.</note>

                    <l xml:id="SS.3.1.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||<anchor
                            n="SS.3.1.1-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.1" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.1.1-n1" xml:lang="en">Witness K breaks
                                off here, resuming only in the second chapter of the
                                    <title>Cikitsāsthāna</title>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.3</label>
                        <caesura/>
                         sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo<pc> </pc>lakṣaṇam
                        aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad
                        ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivodakaukasāṃ
                        bhāvānām ||<anchor n="SS.3.1.3-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.3" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.1.3-n1" xml:lang="en">Witnesses N and H
                                read <foreign xml:lang="sa">samudra ivodakaujasāṃ
                                    bhāvānām</foreign>, which is linguistically and
                                semantically implausible. It might mean "like the ocean is
                                a support for creatures that take their strength (<foreign
                                    xml:lang="sa">ojas</foreign>) from water." But the
                                simile and the language remain obscure and unlikely.
                                Philipp Maas has suggested the minimal emendation to
                                    <foreign>ivodakaukasāṃ</foreign> which is compelling
                                semantically and palaeographically. It relies only on the
                                confusion of the Nepalese characters <foreign
                                    xml:lang="ne">𑐖</foreign> and <foreign xml:lang="ne"
                                    >𑐎</foreign>. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.4</label>
                        <caesura/>
                         tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca
                        mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas
                        taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny
                        evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā | śrotraṃ tvak cakṣur
                        jjihvā ghrāṇo vāg<pc> </pc>ghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc
                            > </pc>pāda<pc> </pc>manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca
                        buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ
                        | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad
                        yathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ |
                        rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni
                        vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
                        śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tattvāni
                        vyākhyātāni bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ
                        yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.6</label>
                        <caesura/>
                         avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ |
                        śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.7</label>
                        <caesura/>
                         svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtam |<anchor n="SS.3.1.7-n1"/>
                        svayam adhyātmam | adhidevan tu |<anchor n="SS.3.1.7-n3"/> atha
                        buddher brahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ
                        śrotrasya | tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanasyāpaḥ | pṛthivī
                        ghrāṇasya | vāco 'gniḥ | hastayor indraḥ | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor
                        mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |<anchor n="SS.3.1.7-n2"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.7" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.1.7-n1" xml:lang="en">We emend to the
                                vulgate text, especially in the light of the other very
                                rare instances of these parallels in Sanskrit literature.
                                It is hard to make grammatical or semantic sense of the
                                Nepalese readings <foreign>svaṃ svaṃ svaiṣām</foreign> (or
                                    <foreign>ścaiṣām</foreign> or
                                    <foreign>scaiṣām</foreign>). Perhaps the original
                                reading <foreign>dhibhūtam</foreign> was first mistaken to
                                be <foreign>vibhūtam</foreign>. This is a plausible error
                                since <foreign>dhi</foreign> and <foreign>vi</foreign> are
                                similar in early Nepalese orthography. Subsequently, a
                                scribe might have normalized <foreign>vibhūtam</foreign>
                                to <foreign>vibhutvam</foreign> in order to make sense in
                                the light of the following list of deities. If these
                                conjectures are correct, these changes must have happened
                                very early in the transmission, in an ancestor manuscript
                                of both witnesses K and H. The word
                                    <foreign>vibhutva</foreign> occurs in
                                    <title>Sāṅkhyakārikā</title> 42, although in a quite
                                different context.</item>
                        </list>
                        <list type="Testimonia">
                            <item corresp="#SS.3.1.7-n2" xml:lang="en">Parallel to the
                                homologies described in <title>Mahābhārata</title>
                                14.42.27–40, which relate ontological triples. </item>
                        </list>
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.1.7-n3" xml:lang="en">The
                                    <foreign>tu</foreign> is awkward. Witnesses N and H
                                have daṇḍas after the <foreign>tu</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra sarvva evācetanaḥ eṣa varggaḥ |<anchor n="SS.3.1.8-n1"/>
                        puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu
                        karaṇakāryasaṃprayuktaḥ | saty apy acaitanye pradhānasya
                        puruṣakaivalyārthām pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn
                        udāharanti ||</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.8" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.1.8-n1" xml:lang="en">It is tempting to
                                emend <foreign>varga</foreign> to <foreign>sarga</foreign>
                                ``the emitted creation,'' given the use of the term in
                                    <title>Sāṅkhyakārikā</title> 24 et passim. However,
                                the vulgate text and Ḍalhaṇa's commentary unanimously read
                                    <foreign>varga</foreign>. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.9</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ
                        || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv api nityau |<anchor
                            n="SS.3.1.9-n1"/> ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca
                        sarvvagatāv iti ||<anchor n="SS.3.1.9-n4"/> ekā tu prakṛtir
                        acetanā triguṇā bījadharmmiṇī prasavadharmminī
                            amadhyasthadharmmiṇī<anchor n="SS.3.1.9-n2"/> ceti | bahavas
                        tu puruṣāś cetanāvantaḥ |<anchor n="SS.3.1.9-n3"/> aguṇā
                        abījadharmmiṇo 'prasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti |</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.9" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.1.9-n1" xml:lang="en">It is unexpected to
                                assert, as the Nepalese witnesses do, that Puruṣa and
                                Prakṛti are impermanent. Perhaps at an earlier point in
                                the text's transmission, a scribe improperly repeated the
                                initial alpha-privative that is used in every other
                                qualifier in the list. This emendation is influenced by
                                the very similar wording of <title>Mahābhārata</title>
                                Śāntiparvan 210.8ab: <foreign>ubhau nityau ....</foreign>
                                (see note on testimonia). Note also that the sequence of
                                qualifiers in the Nepalese manuscripts is different than
                                the vulgate: <foreign>anitya-apara-aliṅga</foreign> rather
                                than <foreign>aliṅga-nitya-anapara</foreign>.</item>
                        </list>
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.1.9-n2" xml:lang="en"> Note the sandhi
                                hiatus, <foreign>-dharmiṇī - amadhya-</foreign>
                            </item>
                            <item corresp="#SS.3.1.9-n3" xml:lang="en"> The daṇḍa here
                                breaks the sentence but disambiguates the sandhi.</item>
                        </list>
                        <list type="Testimonia">
                            <item corresp="#SS.3.1.9-n4" xml:lang="en"> Cf.
                                    <title>Mahābhārata</title> Śāntiparvan 210.7cd-8ab:
                                    <foreign> anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api
                                    // 7 ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau
                                    /</foreign>. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ
                        sattvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca
                        tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.11</label>
                        <caesura/>
                         vaidike tu ||<anchor n="SS.3.1.11-n1"/>
                        <caesura/>
                         svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
                        <caesura/>
                         yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.11" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.1.11-n1" xml:lang="en">We read <foreign
                                    xml:lang="sa">vaidike</foreign> with witness N,
                                against H and the vulgate, because <foreign xml:lang="la"
                                    >lectio dificilior potior</foreign>; see further
                                discussion in the translation.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.12</label>
                        <caesura/>
                         tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |<anchor
                            n="SS.3.1.12-n1"/>
                        <caesura/>
                         tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.12" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.1.12-n1" xml:lang="en">According to
                                Ḍalhaṇa (1938: 341), Gayadāsa also read <foreign>tato
                                    jātāni</foreign>, with the Nepalese version and
                                against the vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.13</label>
                        <caesura/>
                         tasyopayogo 'bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
                        <caesura/>
                         bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.14</label>
                        <caesura/>
                         yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti |<anchor
                            n="SS.3.1.14-n1"/> bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
                        tathaivendriyārthāḥ ||</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.14" type="apparatus">
                        <list type="Parallels">
                            <item corresp="#SS.3.1.14-n1" xml:lang="en">The passage
                                referred to is <title>Suśrutasaṃhitā</title>, sūtrasthāna
                                1.38.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.16</label>
                        <caesura/>
                         na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante sarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca |
                        asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn
                        udāharanti āyurvvedasiddhāntāt|<anchor n="SS.3.1.16-n1"/>
                        asarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca
                        sañcaranti dharmmādharmmanimittaṃ |<anchor n="SS.3.1.16-n2"/> ta
                        ete 'numānagrāhyāś carāḥ paramasūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ
                        śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam
                        pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti |<anchor n="SS.3.1.16-n3"
                        /> sa khalv eṣa karmmapuruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.16" type="apparatus">
                        <list type="Emendations">
                            <item corresp="#SS.3.1.16-n1" xml:lang="en">We emend against
                                the reading <foreign xml:lang="sa">kṣetrajñeṣv
                                    anityeṣu</foreign> of witnesses N and H, for the logic
                                of the passage and following the vulgate. The character
                                    <foreign xml:lang="sa">ṣva</foreign> is clear in both
                                N and H, but a copying error from <foreign>-ṣu </foreign>
                                is not inconceivable. </item>
                            <item corresp="#SS.3.1.16-n3" xml:lang="en">We emend to
                                    <foreign xml:lang="sa">-śarīri-</foreign> against N
                                and H, for sense and because this is a quotation from
                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title> 1.1.22.</item>
                        </list>
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.1.16-n2" xml:lang="en">The <foreign
                                    xml:lang="sa">ca</foreign> after <foreign
                                    xml:lang="sa">tiryagyonimānuṣadeveṣu</foreign>
                                unnecessarily conjoins the members of the dvandva. While
                                rare, this usage has been observed: Wackernagel
                                1896--1964, II.1, para 70.</item>
                            <item corresp="#SS.3.1.16-n2" xml:lang="en"> This cites
                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title> 1.1.22.</item>

                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.17</label>
                        <caesura/>
                         tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
                        buddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo
                        viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.18</label>
                        <caesura/>
                         sāttvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharma
                        āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās
                        tu duḥkha<pc> </pc>bahulatā<pc> </pc>pradānaṃ duḥśīlatvam
                        akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti
                        || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā buddhinirodho
                        'jñānaṃ durmedhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.19</label>
                        <caesura/>
                         āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā
                        ca |<anchor n="SS.3.1.19-n1"/> vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ
                        sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu
                        rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas
                        taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho
                        gurutā śaityaṃ sneho retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ
                        sarvvamūrttisamūho gurutā ca |</l>

                    <ab corresp="#SS.3.1.19" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.1.19-n1" xml:lang="en">We emend <foreign
                                    xml:lang="sa">antar-</foreign> to <foreign
                                    xml:lang="sa">āntar-</foreign>, following the vulgate
                                reading for sense. And we separate <foreign xml:lang="sa"
                                    >śabdaḥ</foreign> for the same reason.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.1.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.20</label>
                        <caesura/>
                         tatra sattvabahulam ākāśaṃ | rajobahulo vāyuḥ | sattvarajobahulo
                        'gniḥ | sattvatamobahulā āpaḥ | tamobahulā pṛthivī ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.21</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
                        <caesura/>
                         sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.22</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
                        <caesura/>
                         kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.trailer">śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || </l>

                </div>



                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 2]</head>

                    <l xml:id="SS.3.2.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||<anchor
                            n="SS.3.2.1-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.1-n1" xml:lang="en">Witness N omits
                                    <foreign xml:lang="sa">śārīraṃ</foreign>, which offers
                                a clearer syntax. Note that the 1931 and 1938 editions of
                                the vulgate text offer two different solutions to the
                                awkward phrase.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.3</label>
                        <caesura/>
                         vāta<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<anchor n="SS.3.2.3-n1"
                            /><pc> </pc>śoṇita<pc> </pc>kuṇapa<pc> </pc>granthi<pc
                            > </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc
                            > </pc>mūtra<pc> </pc>purīṣa<pc> </pc>retāṃsi prajotpādaneṣv
                        asamarthāni bhavanti | </l>
                    <ab corresp="#SS.3.2.3" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.3-n1" xml:lang="en">The 1931 and 1938
                                editions of the SS by Ācārya have different readings at
                                this point. <foreign xml:lang="sa">śonita</foreign> is
                                included in the 1931 edition but omitted in the 1938
                                edition. There also seems to be some textual confusion
                                between <foreign xml:lang="sa">granthi</foreign> and
                                    <foreign xml:lang="sa">gandhi</foreign> in the next
                                passage.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.4</label>
                        <caesura/>
                         teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena |
                        śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ śoṇitena
                        | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ |
                        pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ pittamārutābhyāṃ |
                        mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇapa<pc
                            > </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>retasaḥ
                        kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.5</label>
                        <caesura/>
                         ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais
                        tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījan bhavati | tad api
                        doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi<pc
                            > </pc>pūtipūya<pc> </pc>prakāśan tad asādhyaṃ sādhyam anyac
                        ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.6</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
                        <caesura/>
                         kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6.1">
                        <label xml:lang="en">3.2.6.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanam |
                            madhūka<pc> </pc>rāsnā<pc> </pc>devadāru<pc
                            > </pc>sarala<pc> </pc>vipakvan tailan tad uttarabastiṣu
                        vidadhyāt || dāḍima<pc> </pc>mātuluṅga<pc> </pc>phala<pc
                            > </pc>saindhava<pc> </pc>kṣāra<pc
                            > </pc>vasukavasira<pc> </pc>siddhaṃ sarppiḥ pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6.2">
                        <label xml:lang="en">3.2.6.2</label>
                        <caesura/>
                         pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram
                        āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ
                        tailam anuvāsanaṃ | tad evottarabastiñ ca vidadhyāt |
                            kāṇḍekṣu<pc> </pc>śvadaṃṣtrā<pc> </pc>guḍūcī<pc
                            > </pc>madhuparṇṇī<pc> </pc>bhṛṅga<pc
                            > </pc>pañcamūla<pc> </pc>siddhaṃ sarppiḥ pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6.3">
                        <label xml:lang="en">3.2.6.3</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
                        pippalīviḍaṅgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan | tad evottarabastiñ
                        ca vidadhyāt | pāṣaṇabheda<pc> </pc>kāśmaryāmalaka<pc
                            > </pc>pippalī<pc> </pc>vasuka<pc> </pc>vasira<pc
                        > </pc>siddhaṃ ghṛtam prayacchet pānārthaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.7</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇita<pc> </pc>retasi |
                        <caesura/>
                         dhātakīpuṣpakhadira<pc> </pc>dāḍimārjjuna<pc> </pc>sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.8</label>
                        <caesura/>
                         kuṇapākhye pibet sarppiḥ śālasārādisādhitaṃ ||
                        <caesura/>
                         granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.9</label>
                        <caesura/>
                         parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitam ||
                        <caesura/>
                         prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.10ab</label>
                        <caesura/>
                         viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |<anchor
                            n="SS.3.2.10-n-1"/></l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10cd"/>

                    <ab corresp="#SS.3.2.10ab" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.10ab-n1" xml:lang="en"> The vulgate and
                                Nepalese texts diverge again this point. The vulgate adds
                                a half-śloka <foreign xml:lang="sa">snigdhaṃ vāntaṃ
                                    ...</foreign> that is not present in the Nepalese
                                version. The Nepalese version then has about eleven
                                passages that are absent in the vulgate. The vulgate's
                                verses 3.2.11cd then appears after 3.2.32. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add1">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add1</label>
                        <caesura/>
                         snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv eteṣu paṇḍitaḥ ||<anchor
                            n="SS.3.2.10.add1-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.10.add1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.10.add1-n1" xml:lang="en">Although not
                                printed in the vulgate editions, the editor Y. T. Ācārya
                                noted that words to this effect were present in some
                                sources (1931 ed., p. 290, note 2; 1938 ed., p. 345, note
                                3).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add2">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add2</label>
                        <caesura/>
                         asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add3">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add3</label>
                        <caesura/>
                         tathāmlaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
                        <caesura/>
                         vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add4">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add4</label>
                        <caesura/>
                         tathārttavadoṣe ca snehādikarmam upadiśet |
                        <caesura/>
                         yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add5">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam
                        pāyayet |
                        <caesura/>
                         payasyā kāśmarya<pc> </pc>phala<pc> </pc>kṣīra<pc
                            > </pc>vidārī<pc> </pc>kṣīrodaka<pc> </pc>siddhaṃ vā
                        kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add6">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add6</label>
                        <caesura/>
                         madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ pittātmake cārttave | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add7">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add7</label>
                        <caesura/>
                         kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
                        madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā
                        candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam
                        ācamanaṃ || śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pāyayet |
                        kṣīravṛkṣaprabālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā
                        kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
                        lodhratindukakaṣāyam ācamanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add8">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add8</label>
                        <caesura/>
                         granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
                        kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyān dhārayet | teṣām eva kaṣāyam
                        ācamanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add9">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add9</label>
                        <caesura/>
                         kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet ||
                        kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
                        eva prayacchet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add10">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add10</label>
                        <caesura/>
                         khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ
                        || krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add11">
                        <label xml:lang="en">3.2.10.add11</label>
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān
                        dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.12cd</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye | </l>

                    <!-- 
                        <l xml:id="SS.3.2.11ab"/>
                    
                        <l xml:id="SS.3.2.11cd"/>
                    
                        <l xml:id="SS.3.2.12ab"/>-->

                    <l xml:id="SS.3.2.13ab"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.13cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.13cd</label>
                        <caesura/>
                         kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.14cd</label>
                        <caesura/>
                         durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.15ab</label>
                        <caesura/>
                         pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15cd"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.14ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.14ab</label>
                        <caesura/>
                         granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14.add1">
                        <label xml:lang="en">3.2.14.add1</label>
                        <caesura/>
                         kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthaṃ surasām pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.16"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.24</label>
                        <caesura/>
                         evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā || <anchor n="SS.3.2.2-24"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.24" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.2.24-n1" xml:lang="en">We emend against
                                all the manuscript witnesses. MS H adds a Newa comma after
                                ṛtau in the next section, suggesting that the scribe
                                thought that was the start of a new section of
                                text.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.25</label>
                        <caesura/>
                         ṛtau prathama<pc> </pc>divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
                            snānānulepanālaṅkāra<pc> </pc>vilekhana<pc> </pc>virahitā
                            divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pātābhyaṅga<pc
                            > </pc>nakha<pc> </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc
                            > </pc>hasana<pc> </pc>kathanātiśabda<pc> </pc>śravaṇāyāsam
                        pariharet |
                        <caesura/>
                         kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
                        vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
                        nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ |
                        mārutāyāsasevanād unmatto garbhbho bhavatīty evam etān<anchor
                            n="SS.3.2.25-n1"/> pariharet ||
                        <caesura/>
                         darbha<pc> </pc>saṃstaraṇa<pc> </pc>śāyinīṃ karatala<pc
                            > </pc>śarāva<pc> </pc>parṇṇānām anyatama<pc> </pc>bhojinīṃ
                        haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet | tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām
                            anāhata<pc> </pc>vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ
                            kṛtamaṅgalasvasti<pc> </pc>vācanām bharttāran darśayed |
                        <caesura/>
                         api tat kasya hetoḥ || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.25" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.2.25-n1" xml:lang="en"> We emend from
                                    <foreign xml:lang="sa">etām</foreign> to the vulgate's
                                    <foreign xml:lang="sa">etān</foreign> for
                                sense.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.26</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
                        <caesura/>
                         tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.27</label>
                        <caesura/>
                         tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
                        <caesura/>
                         karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.28</label>
                        <caesura/>
                         tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ
                        brahmacārī tailamāṣottāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
                        abhiviśvāsya vikalpyam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
                        dvādaśyāñ copeyād |<anchor n="SS.3.2.28-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.28" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.28-n1" xml:lang="en">Witness N inserts
                                a misplaced folio at this point, image A 1267_11_67.jpg,
                                covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <!--    Witness N inserts a misplaced folio at this point, 
                        image A 1267_11_67.jpg, covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.-->


                    <!-- 29, 30 and most of 31 missing  -->

                    <l xml:id="SS.3.2.29"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.30"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.31a"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.31b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.31b</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ<anchor n="SS.3.2.31b-n1"/> māsād upeyāl | </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.31b" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.31b.add-n1" xml:lang="en">Witnesses H
                                and N make a saut du même au même from <foreign
                                    xml:lang="sa">ataḥ paraṃ</foreign> at the start of 30
                                to the end of 31.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.32</label>
                        <caesura/>
                         labdhagarbhā<anchor n="SS.3.2.32-n1"/> teṣv evāhaḥsu
                            lakṣmaṇā<pc> </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅgā<pc
                            > </pc>sahadevā<pc> </pc>viśva<pc> </pc>devānām anyatamam
                        abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
                        putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.32" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.32-n1" xml:lang="en">Witness N is faint
                                and written close to the abraded top of the folio so that
                                superscript vowels are uncertain. Witness H has a scribal
                                correction of the vowel <foreign xml:lang="sa"
                                >i</foreign>. The reading adopted here, with a feminine
                                sentence subject, is neither the Nepalese nor the vulgate
                                and is almost certainly unoriginal. Without further
                                evidence it is not possible to recover the oldest
                                reading.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.11ab"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.11cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.11cd</label>
                        <caesura/>
                         ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.12ab</label>
                        <caesura/>
                         śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabham || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.17</label>
                        <caesura/>
                         śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
                        <caesura/>
                         tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.18</label>
                        <caesura/>
                         tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
                        <caesura/>
                         asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.19</label>
                        <caesura/>
                         asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
                        <caesura/>
                         atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.20</label>
                        <caesura/>
                         dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
                        <caesura/>
                         taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.21ab"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.21cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.21cd</label>
                        <caesura/>
                         doṣair āvṛtamārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra māṃsa<pc> </pc>kulatthāmla<pc> </pc>tilamāṣasurā hitāḥ ||
                        <caesura/>
                         pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.23</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
                        <caesura/>
                         tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.33</label>
                        <caesura/>
                         dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
                        <caesura/>
                         kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.34</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
                        <caesura/>
                         bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.35</label>
                        <caesura/>
                         tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā yadā garbhotpattāv
                        apāndhātuprāyam āhāram bhavati tadā garbhbhasya gauratvaṃ |<anchor
                            n="SS.3.2.35-n1"/> pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ |
                        pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛdvarṇṇam āhāram upasevate
                        garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke bhāṣante | yathā
                        kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣu sarppa<pc> </pc>vṛścika<pc
                            > </pc>galagoḍikādayaḥ<anchor n="SS.3.2.35-n3"/> satvāḥ
                        kṛṣṇapītaśvetā iti ||<anchor n="SS.3.2.35-n2"/> tatra dṛṣṭibhāgam
                        apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ
                        raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ |
                        vātānugatam vikṛtākṣaṃ || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.35" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.35-n1" xml:lang="en">Note the slightly
                                unusual form <foreign xml:lang="sa"
                                    >apān-dhātu-prāyam</foreign> with the inflected
                                genitive pl. of the first member of the compound (Whitney
                                1250e).</item>
                            <item corresp="#SS.3.2.35-n2" xml:lang="en"><foreign
                                    xml:lang="sa">galagoṇḍikādayaḥ</foreign> in witness H
                                is likely to be a variant pronunciation rather than a
                                scribal error.</item>
                            <item corresp="#SS.3.2.35-n3" xml:lang="en">Witness N breaks
                                off at this point and is unavailable for the remainder of
                                the <title>Suśrutasaṃhitā</title>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.1">
                        <label xml:lang="en">3.2.35.1</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
                        <caesura/>
                         jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā<anchor
                            n="SS.3.2.35.1-n1"/> || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.35.1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.35.1-n1" xml:lang="en">Witness H
                                appears to read <foreign xml:lang="sa">jāyate</foreign>
                                but we emend to the dual.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.2">
                        <label xml:lang="en">3.2.35.2</label>
                        <caesura/>
                         pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
                        <caesura/>
                         haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.3">
                        <label xml:lang="en">3.2.35.3</label>
                        <caesura/>
                         vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane |
                        <caesura/>
                         tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.4">
                        <label xml:lang="en">3.2.35.4</label>
                        <caesura/>
                         raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
                        <caesura/>
                         kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ<anchor n="SS.3.2.35.4-n1"
                        /> || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.35.4" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.2.35.4-n1" xml:lang="en">Witness H
                                appears to read <foreign xml:lang="sa">jāyate</foreign>
                                but we emend to the dual.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.36</label>
                        <caesura/>
                         ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
                        <caesura/>
                         prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.37</label>
                        <caesura/>
                         bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
                        <caesura/>
                         yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37.1">
                        <label xml:lang="en">3.2.37.1</label>
                        <caesura/>
                         miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
                        <caesura/>
                         tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37.2">
                        <label xml:lang="en">3.2.37.2</label>
                        <caesura/>
                         miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
                        <caesura/>
                         kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.38</label>
                        <caesura/>
                         āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
                        <caesura/>
                         sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.39</label>
                        <caesura/>
                         yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.40</label>
                        <caesura/>
                         sve gude brahmacaryād yaḥ strīṣu svāsu pravartate |
                        <caesura/>
                         kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.41</label>
                        <caesura/>
                         dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
                        <caesura/>
                         īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.42</label>
                        <caesura/>
                         kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
                        <caesura/>
                         tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.43</label>
                        <caesura/>
                         ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
                        <caesura/>
                         tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.44</label>
                        <caesura/>
                         āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
                        <caesura/>
                         saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.45</label>
                        <caesura/>
                         anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā sirā ||
                        <caesura/>
                         harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||<anchor
                            n="SS.3.2.45-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.45" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.2.45-n1" xml:lang="en">We emend H's
                                reading <foreign xml:lang="sa">āyānti</foreign> to the
                                singular. There are two semen-carrying vessels in the
                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title>'s anatomical theory
                                (śārīrasthāna 9.12), not many.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.46</label>
                        <caesura/>
                         ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
                        <caesura/>
                         strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.47</label>
                        <caesura/>
                         yadā tu nārī nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
                        <caesura/>
                         muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.48"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.49"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.50</label>
                        <caesura/>
                         sarppa<pc> </pc>vṛścika<pc> </pc>kuṣmāṇḍa<pc> </pc>vikṛtākṛtayas
                        tu te |
                        <caesura/>
                         garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.51</label>
                        <caesura/>
                         garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.52</label>
                        <caesura/>
                         mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.53</label>
                        <caesura/>
                         malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.54</label>
                        <caesura/>
                         jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
                        <caesura/>
                         vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.55</label>
                        <caesura/>
                         niśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṃkṣobha<pc> </pc>svapnāṅ garbhbho 'tha
                        gacchati |
                        <caesura/>
                         mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.56</label>
                        <caesura/>
                         sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
                        <caesura/>
                         taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.57</label>
                        <caesura/>
                         bhāvitāḥ pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti sattva<pc> </pc>bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ || <anchor
                            n="SS.3.2.57-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.2.57" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.2.57-n1" xml:lang="en">Witness H has a
                                strange conjunct consonant after <foreign xml:lang="sa"
                                    >bhavanti</foreign>, followed by <foreign
                                    xml:lang="sa">na</foreign>. The whole looks like
                                    <foreign xml:lang="sa">sttāna</foreign>, which is not
                                visually similar to <foreign xml:lang="sa"
                                    >sattva</foreign>. We have followed witness L, which
                                at least make good sense.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.2.58"/>

                    <p xml:id="SS.3.2.trailer">iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||</p>

                </div>

                <div n="3" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 3]</head>

                    <l xml:id="SS.3.3.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.3</label>
                        <caesura/>
                         saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
                        sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt
                        parasparānupraveśāc ca || <anchor n="SS.3.3.3-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.3" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.3.3-n1" xml:lang="en">In both Nepalese
                                witnesses, the dental <foreign xml:lang="sa">na</foreign>
                                in <foreign xml:lang="sa">anunā</foreign> is unambiguous,
                                but we have to emend to the retroflex for grammar and
                                sense. In <title>Suśrutasaṃhitā</title> sūtrasthāna 14.16,
                                a similar phrase, <foreign xml:lang="sa">aṇunā
                                    viśeṣeṇa-</foreign> has the retroflex in the witnesses
                                K and N, so the emendation is certain.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra
                            tejonila<pc> </pc>sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
                        abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena | tato 'gnīṣomasaṃyogāt
                        saṃsṛjyamāno garbbhāśayam anuprapadyate | kṣettrajñaś cetayitā
                        spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā
                        vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair
                        nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo
                        bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair
                        vvāyunā preryamāṇo garbbhāśayam anupraviśati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor
                        napuṃsakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.6ab</label>
                        <caesura/>
                         tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.6.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam puṃso
                        bhavati |<anchor n="SS.3.3.6.1-n1"/> yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ
                        saprasavato vipadyate | †dvitīye <damage extent="4" unit="char"
                        />gṛhe vipadyate† | tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca
                        bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati
                        raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati | yathā nadyām
                            †pratisrotasi<damage extent="4" unit="char"/>ci†dravyaṃ
                        pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan | tasmāt
                        trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
                        dṛṣṭvānārttavā bhavati || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.6.1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.5.6.1-n1" xml:lang="en"><foreign
                                    xml:lang="sa">puṃso</foreign> (m.) <foreign
                                    xml:lang="sa">bhavati</foreign> needs to be read as a
                                separate sentence because of the gender difference with
                                    <foreign xml:lang="sa">anāyuṣyam</foreign>
                                (n.).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.6cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.6cd</label>
                        <caesura/>
                         adṛṣṭārttavās tā eke bhāṣante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
                        <caesura/>
                         ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.7</label>
                        <caesura/>
                         pīnaprasannavadanām praklinnātmamukhadvijāṃ |
                        <caesura/>
                         narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.8</label>
                        <caesura/>
                         sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru<pc> </pc>jaghana<pc> </pc>sphicāṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.10</label>
                        <caesura/>
                         māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
                        <caesura/>
                         īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.11</label>
                        <caesura/>
                         tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
                        <caesura/>
                         jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.12</label>
                        <caesura/>
                         yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
                        <caesura/>
                         puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra sadyo<pc> </pc>gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
                            sakthi<pc> </pc>sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
                        kharasphuraṇaṃ yonyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.14ab</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14cd"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.15ab"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.15cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.15cd</label>
                        <caesura/>
                         prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṅgam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.16</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ
                        rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ caikāntataḥ
                        snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle na seveta |<anchor
                            n="SS.3.3.16-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.16" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.3.16-n1" xml:lang="en">We emend <foreign
                                    xml:lang="sa">atikarṣaṇaṃ</foreign> in witness H for
                                sense and because of the instability of <foreign
                                    xml:lang="sa">ṣa</foreign> and <foreign xml:lang="sa"
                                    >ṇa</foreign> in H.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.17"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra prathame māse kalalañ jāyate ||
                        <caesura/>
                         dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ
                        jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced
                        arbbudam bhavati ||
                        <caesura/>
                         tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
                        sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
                        <caesura/>
                         caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
                        <caesura/>
                         pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
                        garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto <anchor
                            n="SS.3.3.18-n1"/> | kasmāt | tatsthānatvād | garbbhaś
                        caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |<anchor
                            n="SS.3.3.18-n2"/> dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny
                        ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt kubjakūniṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam
                        anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai
                        dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.18" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.3.18-n1" xml:lang="en">We emend H's
                                reading <foreign xml:lang="sa">abhivyakte</foreign> to
                                    <foreign xml:lang="sa">abhivyakto</foreign> for sense
                                and following the vulgate. MS H, our only witness to the
                                Nepalese version at this point, is badly damaged here and
                                while it looks as if the akṣara is <foreign xml:lang="sa"
                                    >kte</foreign>, it is just possible that a vertical
                                line after the character has been destroyed. The damaged
                                portion may have supported the word <foreign xml:lang="sa"
                                    >bhavati</foreign></item>
                            <item corresp="#SS.3.3.18-n2" xml:lang="en">Note the absence
                                of sandhi between <foreign xml:lang="sa">māse</foreign>
                                and <foreign xml:lang="sa">abhiprāyam</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.19</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
                        <caesura/>
                         garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.20</label>
                        <caesura/>
                         samprāptadauhṛdā putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||<anchor
                            n="SS.3.3.20-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.20" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.3.20-n1" xml:lang="en">We emend to the
                                feminine <foreign xml:lang="sa">samprāptadauhṛdā</foreign>
                                for sense and because of symmetry with the second half of
                                the verse.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.21</label>
                        <caesura/>
                         yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde yā vimānitā |
                        <caesura/>
                         prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.22</label>
                        <caesura/>
                         rājasandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyāḥ |
                        <caesura/>
                         arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||<anchor
                            n="SS.3.3.22-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.22" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.3.22-n1" xml:lang="en">We emend to
                                    <foreign xml:lang="sa">rāja-</foreign> and <foreign
                                    xml:lang="sa">striyāḥ</foreign> for sense, following
                                the vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.23</label>
                        <caesura/>
                         dukūlapaṭṭa<pc> </pc>kauṣeya<pc> </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
                        <caesura/>
                         alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.24</label>
                        <caesura/>
                         āśrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
                        <caesura/>
                         devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
                        <caesura/>
                         darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.25</label>
                        <caesura/>
                         godhāmāṃsāśinī putraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ ||
                        <caesura/>
                         gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.26ab</label>
                        <caesura/>
                         māhiṣe daurhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26cd"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.27"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.28</label>
                        <caesura/>
                         ato 'nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam ||
                        <caesura/>
                         śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.29</label>
                        <caesura/>
                         karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
                        <caesura/>
                         yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.30</label>
                        <caesura/>
                         pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ ||
                        saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame 'sthirībhavaty ojas
                        tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim
                        māṃsodanaṃ bhāgadheyan tasmai dāpayet ||
                        navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | ato 'nyathā
                        vikārī bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.31</label>
                        <caesura/>
                         mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā
                        bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati ||
                        tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api
                        niḥṣekāt prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ
                        tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena jīvayati ||<anchor
                            n="SS.3.3.31-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.31" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.3.31-n1" xml:lang="en">We emend the H
                                reading <foreign xml:lang="sa">niḥṣekān</foreign> to the
                                ablative, following the sense of the passage and the
                                vulgate reading.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.32</label>
                        <caesura/>
                         garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
                        śaunakas tanmūlatvāt || pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ
                        buddher manasaś ca sthānaṃ || nābhir iti pārāśaryas tato varddhate
                        dehadehinaḥ prāṇaḥ | pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc
                        ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti subhūtigautamas tatra
                        nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya | tat tu na samyak | sarvvāṇy
                        aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya sūkṣmatvān
                        nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā
                        cūtaphale vipakve keśara<pc> </pc>māṃsāsthi<pc> </pc>majjānaḥ
                        pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante
                        sūkṣmatvāt | teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti |
                        etenaiva vaṃśāṅkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv
                        aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva
                        kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti
                        kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni
                        bhavanti |<anchor n="SS.3.3.32-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.32" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.3.32-n1" xml:lang="en">The last two
                                sentences, which are not present in the vulgate,
                                paraphrase the preceding sentence and may be a
                                gloss.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.33</label>
                        <caesura/>
                         tatra pitṛjamātṛja<pc> </pc>rasajātmaja<pc> </pc>satvasātmyajāni
                        śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśaśmaśru<pc
                            > </pc>danta<pc> </pc>nakha<pc> </pc>romāsthi<pc
                            > </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni pitṛjāni ||
                            māṃsaśoṇitamedomajjā<pc> </pc>hṛnnābhi<pc
                        > </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
                        balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ
                        sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ | satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
                        ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.34</label>
                        <caesura/>
                         tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ
                        dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati bāhulyāc
                        ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu dauhṛdam abhidhyāyati svapne
                        copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā
                        prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ brūyāt putram iyam
                        prajanayiṣyatīti | tadviparyaye kanyāṃ | yasyāḥ pārśvadvayam
                        avanatam purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan
                        tasyāḥ napuṃsakam iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprabhūtam
                        udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.35</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |<anchor n="SS.3.3.35-n1"/>
                        <caesura/>
                         mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ || </l>

                    <ab corresp="#SS.3.3.35" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.3.35-n1" xml:lang="en">The form <foreign
                                    xml:lang="sa">śucyaḥ</foreign> appears to be a
                                contraction of <foreign xml:lang="sa">śucayaḥ</foreign>,
                                    <foreign xml:lang="la">metri causa</foreign>. It could
                                be seen as a transfer of an <foreign xml:lang="sa"
                                    >-i</foreign> stem to an <foreign xml:lang="sa"
                                    >-ī</foreign> stem (Oberlies 2003: 83-84).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.3.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.36</label>
                        <caesura/>
                         aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
                        <caesura/>
                         aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
                        <caesura/>
                         te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.trailer"> iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 4]</head>
                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
                        5-333, waiting to be edited.</note>

                    <l xml:id="SS.3.4.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.3</label>
                        <caesura/>
                         agnīṣomo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś
                        ceti prāṇāḥ |<anchor n="SS.3.4.3-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.3.4.3" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.4.3-n1" xml:lang="en">Gayadāsa's
                                commentary discusses the word <foreign xml:lang="sa"
                                    >manas</foreign>, which is not present in the vulgate.
                                See MS Cambridge Add.2491, f.34r.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.4.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.4</label>
                        <caesura/>
                         tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi
                        santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā
                        sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati |
                        sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma
                        ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī
                        tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā |
                        ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī śukradharā nāma
                        vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare "vrīhimukhenāṅgulam
                        aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti" |<anchor n="SS.3.4.4-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.3.4.4" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item corresp="#SS.3.4.4-n1" xml:lang="en">This is a citation
                                from <title>Cikitsāsthāna</title> 14.18.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.4.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.5</label>
                        <caesura/>
                         kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.6</label>
                        <caesura/>
                         ślokau ||
                        <caesura/>
                         yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
                        <caesura/>
                         tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.7</label>
                        <caesura/>
                         snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.8</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃse
                        sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ navanavapratānāni bhavanti ||<anchor
                            n="SS.3.4.8-n1"/><anchor n="SS.3.4.8-n2"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.4.8" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item corresp="#SS.3.4.8-n1" xml:lang="en"> The word <foreign
                                    xml:lang="sa">pratāna</foreign> is normally masculine,
                                but here and in the <title>Aṣṭāṅgasaṅgraha</title> it is
                                neuter (As. śārīrasthāna 5.20).</item>
                        </list>
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.4.8-n2" xml:lang="en">We emend to
                                    <foreign xml:lang="sa">māṃse</foreign> for sense, with
                                the vulgate, and in the light of the of the <foreign
                                    xml:lang="sa">māṃse</foreign> in 3.4.9.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.4.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.10</label>
                        <caesura/>
                         dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratas tasyāḥ śoṇitam
                        viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
                        <caesura/>
                         māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.12</label>
                        <caesura/>
                         tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv
                        asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
                        <caesura/>
                         athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.14</label>
                        <caesura/>
                         caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva<pc> </pc>sandhiṣu
                        sarvvaprāṇabhṛtām bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
                        <caesura/>
                         sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.16</label>
                        <caesura/>
                         pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt
                        pracyutam pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
                        pakvāśayasthā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.17</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
                        <caesura/>
                         uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||<anchor
                            n="SS.3.4.17-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.3.4.17" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.4.17-n1" xml:lang="en">We emend from
                                plurals to feminine singular, with the vulgate, for
                                    <foreign>kalā</foreign> and its qualifiers because of
                                sense, because other passages describe single
                                    <foreign>kalā</foreign>s, because
                                    <foreign>vibhajate</foreign> is singular and because a
                                plural would break the metre.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.4.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.18</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakhāditalīḍham iti
                        pacati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.19</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
                        <caesura/>
                         taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.20</label>
                        <caesura/>
                         saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī
                        bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.21</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
                        <caesura/>
                         śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.22</label>
                        <caesura/>
                         dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy avāṅ |
                        <caesura/>
                         mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.23"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.24</label>
                        <caesura/>
                         gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni
                        garbheṇa bhavanti | tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu dṛśyate
                        | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam
                        udare mucyate | śeṣaṃ corddhvatarabhāgam āgatam payodharāv
                        abhiprapadyate | tasmād garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.25</label>
                        <caesura/>
                         yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ |
                        śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ uṇḍukaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.26</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
                        <caesura/>
                         taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.27</label>
                        <caesura/>
                         tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rukmavat ||<anchor
                            n="SS.3.4.27-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.3.4.27" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item corresp="#SS.3.4.27-n1" xml:lang="en">We emend H's
                                reading <foreign xml:lang="sa">rugmat</foreign> because
                                the sandhi <foreign xml:lang="sa">-km-</foreign> is
                                awkward and likely to have been corrected by a scribe.
                                    <foreign xml:lang="la">Pace</foreign> the unique
                                occurrence of <foreign xml:lang="sa">rugma</foreign> in
                                the <title>Mañjūśrīmūlakalpa</title> (Edgerton,
                                    <title>Dictionary</title>, 455). </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.4.28ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.28</label>
                        <caesura/>
                         jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.28cd"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.29"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.30"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.31.1"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.31.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.31</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās
                        tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktam || tasmiṃs tamasāvṛte
                        sarvvaprāṇinaḥ svapanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.32"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.33</label>
                        <caesura/>
                         nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ
                        sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi
                        tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty
                        | anavabodhinī sā pralayakāle | tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu
                        bhavati | rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ | sattvabhūyiṣṭhānām
                        ardharātre | kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānām manobhighātāc ca
                        vaikārikī || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.34</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         hṛdayañ cetanāsthānam uktaṃ suśruta dehinām |
                        <caesura/>
                         tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.35</label>
                        <caesura/>
                         nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
                        <caesura/>
                         svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.36</label>
                        <caesura/>
                         pūrvvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
                        <caesura/>
                         rajoyuktena manasā gṛhṇīte 'rthāñ śubhāśubhān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.37</label>
                        <caesura/>
                         karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttite |
                        <caesura/>
                         asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.38</label>
                        <caesura/>
                         sarvvarttuṣu ca divāsvapnaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt |
                        pratiṣiddheṣv api pratiṣiddhaṃ bāla<pc> </pc>vṛddha<pc
                            > </pc>kṣatakṣīṇa<pc> </pc>madya<pc> </pc>pīta<pc
                            > </pc>strī<pc> </pc>yāna<pc> </pc>vāhanādhva<pc
                            > </pc>karmm<pc> </pc>apariśrāntānām abhuktavatāṃ
                        medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api
                        khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu
                        divāsvapno nāma | tatra svapatām adharmmaḥ sarvvadoṣaprakopaś ca
                        tatprakopāt
                        kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
                        bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva doṣāḥ
                        prādur bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.39</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet |
                        <caesura/>
                         jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnaṃ mitañ caret || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.40</label>
                        <caesura/>
                         tathā hy arogaḥ sumanā balavarṇṇānvito bhṛśaṃ |
                        <caesura/>
                         nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.56</label>
                        <caesura/>
                         mūrcchā pittatamaḥ prāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ |
                        <caesura/>
                         tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.41"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.42</label>
                        <caesura/>
                         nidrānāśonilāt pittātmanas tāpāt kṣayād api |
                        <caesura/>
                         abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.43</label>
                        <caesura/>
                         nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam ||
                        <caesura/>
                         gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.44</label>
                        <caesura/>
                         śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ ||
                        <caesura/>
                         bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.45</label>
                        <caesura/>
                         rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.46</label>
                        <caesura/>
                         śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca ||
                        <caesura/>
                         nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.47</label>
                        <caesura/>
                         nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
                        <caesura/>
                         laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.48</label>
                        <caesura/>
                         kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         divāsvapnaś ca bhṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.49</label>
                        <caesura/>
                         indriyārtheṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
                        nidrārttasyaiva yasyehā tasya tandrā vinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.50"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.51"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.52"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.53"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.54"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.55"/>
                    <!--                    
                        <l xml:id="SS.3.4.56"/> appears above, after 3.4.40-->

                    <l xml:id="SS.3.4.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.57</label>
                        <caesura/>
                         garbhasya khalu rasaguṇanimittātmā turāhāranimittā ca parivṛddhir
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.58"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.59"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.60</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dṛṣṭiś ca romakūpāś ca vardhante na kadācana |
                        <caesura/>
                         dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.61</label>
                        <caesura/>
                         śarīre kṣīyamāṇe 'pi varddhate dvāv imau sadā |
                        <caesura/>
                         svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.62</label>
                        <caesura/>
                         tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.63</label>
                        <caesura/>
                         śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
                        <caesura/>
                         prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.64</label>
                        <caesura/>
                         tatra vāta prakṛtijāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagas tenonāryo
                        mastarogāndharvvaḥ | sphuṭitakaracaraṇau rūkṣālpakeśaḥ smaśruḥ
                        kaṭhimakrodhī dantakhādī alpavalo 'lpāyuś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.65</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         adhṛtir adṛḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ
                        <caesura/>
                         kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
                        <caesura/>
                         drutagatir aṭano navasthitātmā
                        <caesura/>
                         nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ || </l>
                    <l met="svāgatā" xml:id="SS.3.4.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.66</label>
                        <caesura/>
                         avyavasthitamatiś calacitto
                        <caesura/>
                         mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
                        <caesura/>
                         kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
                        <caesura/>
                         mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.67"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.68</label>
                        <caesura/>
                         pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā |
                        śithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭapādapāṇitalo durbhago
                        valīpalito sṛṣṭo vahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
                        madhyamāyuś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.69</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         medhāvī nipuṇamatir nnigṛhya vaktā
                        <caesura/>
                         tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
                        <caesura/>
                         suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ
                        <caesura/>
                         saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.70</label>
                        <caesura/>
                         na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ
                        <caesura/>
                         praṇateṣu ca sāṃvanadān aruciḥ |
                        <caesura/>
                         bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
                        <caesura/>
                         sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.71"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.72</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmaprakṛtis tu dūrvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām
                        anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño
                        dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃściragrāhī dṛḍhavairodīrghāyuś ca
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.73</label>
                        <caesura/>
                         snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
                        <caesura/>
                         lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
                        <caesura/>
                         suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
                        <caesura/>
                         sampaśyed api ca jalāśrayān manojñāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.74"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.75">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.75</label>
                        <caesura/>
                         dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanaḥ
                        <caesura/>
                         parigaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ
                        <caesura/>
                         pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ
                        <caesura/>
                         gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.76"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.77</label>
                        <caesura/>
                         dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
                        <caesura/>
                         saṃsarggan tam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś cayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.78</label>
                        <caesura/>
                         prakopo vānyato bhāvo kṣayo vā nopajāyate |
                        <caesura/>
                         prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.79</label>
                        <caesura/>
                         viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
                        <caesura/>
                         tadvat prakṛtibhir ddehas taj jātatvān na vādhate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.80</label>
                        <caesura/>
                         prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
                        <caesura/>
                         pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ |
                        <caesura/>
                         sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān
                        <caesura/>
                         śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.81</label>
                        <caesura/>
                         śaucamāstikyam ābhyāso vedeṣu gurupūjanaṃ |
                        <caesura/>
                         priyātithitvamijyā ca vrahmakāyasya lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.82">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.82</label>
                        <caesura/>
                         sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstrabuddhitā |
                        <caesura/>
                         bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.83">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.83</label>
                        <caesura/>
                         sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari keśatā |
                        <caesura/>
                         priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.84">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.84</label>
                        <caesura/>
                         madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
                        <caesura/>
                         mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.85">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.85</label>
                        <caesura/>
                         gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
                        <caesura/>
                         vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.86">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.86</label>
                        <caesura/>
                         prāptakārī dṛḍhotthāno dhrtimān smṛtimāñ chuciḥ |
                        <caesura/>
                         rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.87">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.87</label>
                        <caesura/>
                         vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ |
                        <caesura/>
                         jñānavijñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.88">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.88</label>
                        <caesura/>
                         saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nibodha me |
                        <caesura/>
                         aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.89</label>
                        <caesura/>
                         ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satvamīdṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma vākyatā | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.92">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.92</label>
                        <caesura/>
                         bhṛśamātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.93">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.93</label>
                        <caesura/>
                         strīlaulupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṅgrahaḥ ||
                        <caesura/>
                         tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.90</label>
                        <caesura/>
                         vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
                        <caesura/>
                         asamvibhāgam alasan duḥśīlamasūcakam | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.94">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.94</label>
                        <caesura/>
                         laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.91">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.91</label>
                        <caesura/>
                         prabuddhakāmām asevī vā jasrāsāhāra eva ca |
                        <caesura/>
                         amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucyate ||
                        <caesura/>
                         ṣaḍ ete rājasāḥ kāyās tāmasās tu nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.95">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.95</label>
                        <caesura/>
                         durmedhastvaṃ mandatā ca svapna maithunanityatā |
                        <caesura/>
                         nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.96</label>
                        <caesura/>
                         anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
                        <caesura/>
                         parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.97">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.97</label>
                        <caesura/>
                         satvabudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
                        <caesura/>
                         priyārthakāmarahitaḥ satva vānaspate sthitaḥ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.98">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.98</label>
                        <caesura/>
                         ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
                        <caesura/>
                         vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.99"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.trailer">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.trailer</label>
                        <caesura/>
                         iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ || </l>
                </div>


                <div n="5" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 5]</head>

                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a lightly edited
                        transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
                        attention.</note>

                    <l xml:id="SS.3.5.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.3</label>
                        <caesura/>
                         śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham āmaprakṛtivikārasammūrcchito garbha
                        ity ucyate || tad acetanāvasthitam vāyur vvibhajate teja enam
                        pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati
                        | evam vivarddhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir
                        upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś
                        catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.4</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
                        mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ ||
                        karṇṇanetrabhrū vā ca
                        sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukurpparavāhuprabhṛtayo
                        dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
                        <caesura/>
                         ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvacābhihitāḥ kalā dhātavo
                        maladharoś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.5"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.6"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.7"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.8</label>
                        <caesura/>
                         āśayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ
                        garbhāśayo 'ṣṭama iti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.9</label>
                        <caesura/>
                         sārddhatrivyāyāmāny antrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.10</label>
                        <caesura/>
                         śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām vahir
                        mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam
                        adhastād raktavāhi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.11</label>
                        <caesura/>
                         ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva
                        hastagrīvāpṛṣṭheṣu | tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava
                        prarohā grīvāhṛdayanivandhanīnām
                        meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita mvam
                        ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.12</label>
                        <caesura/>
                         māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty ekaṃ catvāri tāni
                        maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ śarītaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.13</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.14</label>
                        <caesura/>
                         mahatyo māṃsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam
                        ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.15</label>
                        <caesura/>
                         sapta sīmanyas tatra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās
                        tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.16</label>
                        <caesura/>
                         caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu |
                        etenetarasakthi vāhu ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.17</label>
                        <caesura/>
                         caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv
                        akadaśaikeṣāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.18</label>
                        <caesura/>
                         trīṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti vedavādino 'pabhāṣante |
                        śalyatantreṣu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśaty asthiśataṃ
                        śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhorassu grīvāyāṃ
                        praty ūrddhvan triṣaṣṭhir |<anchor n="SS.3.5.18-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.5.18" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item corresp="#SS.3.5.18-n1" xml:lang="en">See Hoernle's
                                edition and discussion of this passage (Hoernle 1907:
                                218--219).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.5.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.19</label>
                        <caesura/>
                         ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi triṇi tāni pañcadaśa
                        talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṅghāyāṃ dve
                        jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti
                        | etena itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
                        gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad
                        ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvātriṃśad evāṣṭhāvurasi | dve
                        akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe
                        dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ
                        ṣaṭ chirasīti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.20</label>
                        <caesura/>
                         tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
                        kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
                        jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu
                        rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni |
                        pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.21</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
                        <caesura/>
                         evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.22</label>
                        <caesura/>
                         tasmāc ciravinaṣṭe 'pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.23</label>
                        <caesura/>
                         māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
                        <caesura/>
                         asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.24</label>
                        <caesura/>
                         sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.25"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.26</label>
                        <caesura/>
                         saṃkhyātās tu dve śate daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir
                        ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu
                        pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
                        caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ saptadaśaikasmin sakthini
                        bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ
                        kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ |
                        aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
                        hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanibaddhā | dantaparimāṇā
                        dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau
                        dvauvartmmamaṇḍala yor nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ
                        | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ
                        kapāleṣv eko mūrddhri | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.27</label>
                        <caesura/>
                         ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
                        korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ
                        | teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
                        kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
                        pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ |
                        śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhayatas tu vāyasa
                        tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ |
                        srotaśṛṅgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
                        vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.28</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.29</label>
                        <caesura/>
                         nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śākhāsu ṣaṭ chatāni | dve śate
                        triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
                        pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva
                        talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ | daśa jānuni |
                        catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin
                        sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ
                        kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat |
                        ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatāni
                        vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.30</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nibodha
                        me |
                        <caesura/>
                         pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.31</label>
                        <caesura/>
                         pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhiṣu cāpy atha |
                        <caesura/>
                         vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.32</label>
                        <caesura/>
                         āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
                        <caesura/>
                         pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.33</label>
                        <caesura/>
                         naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
                        <caesura/>
                         bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.34</label>
                        <caesura/>
                         eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.35</label>
                        <caesura/>
                         na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.36</label>
                        <caesura/>
                         yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.37</label>
                        <caesura/>
                         pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe
                        ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ
                        pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari
                        | kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ |
                        gulphajānvontare viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe
                        daśa | śatam ekasmin sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca
                        vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve vṛṣaśayoḥ | gude
                        tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve basti śirasi | saptodare
                        nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ |
                        pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta |
                        dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra |
                        ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ |
                        nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
                        karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
                        peśīśatāni puṃsām bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.38"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.39</label>
                        <caesura/>
                         strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca
                        pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras
                        tāsāṃ dve prasṛte 'bhyantarataḥ | dve mukhāsrite ca | vṛtte dve
                        garbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva
                        garbhaśayyāyāṃ yatra garbhas tiṣṭhati | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.40"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.41"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.42</label>
                        <caesura/>
                         marmmasirādhamanīsrotasām anyatra vibhāgaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.43</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
                        <caesura/>
                         tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.44</label>
                        <caesura/>
                         yathā rohitamatsyasya mukham bhavati rūpataḥ |
                        <caesura/>
                         tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.45</label>
                        <caesura/>
                         ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
                        <caesura/>
                         sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.46</label>
                        <caesura/>
                         tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
                        <caesura/>
                         śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.47</label>
                        <caesura/>
                         tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
                        <caesura/>
                         dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.48</label>
                        <caesura/>
                         pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
                        <caesura/>
                         samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.49</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
                        apahṛtyāpagāyāṃ | vibaddhaṃ muñjabalvajaiḥ pañjarastham aprakāśe
                        deśe kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ
                            kṛtvośīra<pc> </pc>tṛṇa<pc> </pc>veṇu<pc> </pc>kurccādīnām
                        anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva
                        bāhyābhyantarān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā
                            ||<anchor n="SS.3.5.49-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.3.5.49" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item corresp="#SS.3.5.49-n1" xml:lang="en">On <foreign
                                    xml:lang="sa">ghṛṣya</foreign> for <foreign
                                    xml:lang="sa">ghṛṣṭvā</foreign>, see Oberlies (2003):
                                9.7.2 (p. 283).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.5.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.50</label>
                        <caesura/>
                         ślokau ||
                        <caesura/>
                         na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
                        <caesura/>
                         dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.51</label>
                        <caesura/>
                         śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || || </l>

                    <p xml:id="SS.3.5.trailer"> iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || || </p>

                </div>


                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 6]</head>

                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
                        5-333, waiting to be edited.</note>

                    <l xml:id="SS.3.6.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pratyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.3</label>
                        <caesura/>
                         saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti |
                        tad yathā | māṃsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi,
                        asthimarmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu
                        māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti ||
                        yasmān nopalabhyante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.4</label>
                        <caesura/>
                         tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi |
                        saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ
                        sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.5</label>
                        <caesura/>
                         eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū ca
                        vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa pṛṣṭhe |
                        grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra sakthimarmmāṇi |
                        kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
                        ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu
                        marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ stanamūle
                        stanalohite apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu |
                        kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
                        pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ceti || jatruṇa ūrdhvaṃ
                        catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve
                        phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau
                        | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi |
                        nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ
                        śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy
                        ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ |
                        kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhurotkṣepāḥ snāyumarmmāṇi |
                        kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
                        jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś
                        ceti | sandhimarmmāṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.8</label>
                        <caesura/>
                         tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
                        sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
                        vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
                        ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni
                        trīṇi | catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.10</label>
                        <caesura/>
                         vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.11</label>
                        <caesura/>
                         nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
                        <caesura/>
                         utkṣepau sthapaṇī caiva<metamark function="yati">,</metamark>
                        viśalyaghnāni nirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.12</label>
                        <caesura/>
                         lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
                        <caesura/>
                         kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.13</label>
                        <caesura/>
                         ansānsaphalakāpāṅge<metamark function="yati">,</metamark> nīle
                        manye phaṇe tathā |
                        <caesura/>
                         vaikalyakaraṇāny āhu<metamark function="yati">,</metamark>r
                        āvarttau dvau tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.14</label>
                        <caesura/>
                         gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
                        <caesura/>
                         pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.15</label>
                        <caesura/>
                         marmmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu
                        svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tāṃs tān
                        bhāvān āpadyante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.16</label>
                        <caesura/>
                         tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ
                        kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho yāvad
                        atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye |
                        marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty
                        uddhṛtaśalyo mriyate | vaikalyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt
                        sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
                        agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca
                        rujām apare tv āhuḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.17</label>
                        <caesura/>
                         kecid āhur mmāṃsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
                        sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca
                        samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi |
                        trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś
                        caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.18</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre<metamark function="yati"
                            >,</metamark> prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī<metamark function="yati"
                            >,</metamark> santarppayantyopacayanti dehaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.19</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
                        vivarddhamānas tu sa mātariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.20</label>
                        <caesura/>
                         rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ<metamark function="yati"
                            >,</metamark> pralīyate naśyati cāsya saṃjñā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.21</label>
                        <caesura/>
                         etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
                        kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati |
                        viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ
                        janayaṃti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti
                        rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.23</label>
                        <caesura/>
                         tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti |
                        kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi
                        kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi <unclear cert="unknown"
                            reason="faded">vaikalyakarāṇi ca kadācid
                        atyabhi</unclear>hatāni mārayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.24</label>
                        <caesura/>
                         uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
                        pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma <gap n="9"
                            reason="faded" unit="char"/> madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye
                        pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
                            kṣipratyopariṣṭā<unclear reason="faded">d aṅgulam ubhayataḥ
                            kūrcco nāma | <gap n="7" reason="faded" unit="char"
                            /></unclear>ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro
                        nāma tatra rujāśophau bhavataḥ || pādajaṅghayos tu sandhāne gulpho
                        nāma tatra <unclear reason="faded">rukastabdhasakthitā ca kuṇatā
                                vā<gap n="2" reason="faded" unit="char"/></unclear>
                        pārṣṇim prati jaṅghāmadhyendrabastir nnāma marmma tatra
                        śoṇitakṣaye maraṇaṃ | jaṅghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra
                        khañjatā bhavati | <unclear reason="faded">jānos tryaṅgulād
                                ūrddhva<gap n="5" reason="faded" unit="char"
                        /></unclear>ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā
                        ca | ūrūmadhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ |
                        ūrvvyās <unclear reason="faded">tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa<gap n="4"
                                reason="faded" unit="char"/></unclear>le lohitākṣan nāma
                        marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā ||
                        vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma tatra sāṃḍhyam
                        alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi
                        vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu
                        yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau
                        maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṅghayos
                        tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ
                        sandhau maṇibandho nāma marmma | yathā ca jaṅghorvvoḥ sandhāne
                        jānu nāma marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma
                        marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma |
                        evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu
                        ta evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā |
                        kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare ceti | evam etāni
                        catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.25</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
                        vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra
                        sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor
                        bastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte
                        tatrāpy ubhayato viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo
                        bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye
                        śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor
                        mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām
                        adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor
                        adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma marmaṇī | tatra
                        kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve stanarohite
                        nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ
                        | aṃsakūṭayor adhastāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
                        marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso
                        nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra
                        vātapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny
                        udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.26</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam
                        ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī |
                        tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
                        jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma marmmaṇī
                        | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati |
                        śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe
                        nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca |
                        adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag
                        ūrddhvajaghanāt pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra
                        śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ
                        pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra
                        śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari
                        pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī |
                        tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye
                        'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra
                        tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa
                        pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.27</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
                        kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve
                        ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam
                        arasagrāhitā ca bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā
                        nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma
                        marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato
                        'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ |
                        ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe
                        nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ
                        pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī |
                        tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary
                        anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ |
                        bhruvor antare upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy
                        āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau
                        nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīve
                        noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma |
                        tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma
                        marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ |
                        ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ
                        sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
                        maraṇaṃ | mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto
                        romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
                        evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.28</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā
                        stanamūlagulphāḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ
                        saha kurpparābhyāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.29</label>
                        <caesura/>
                         hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale
                        daśa yāni ca dve ||
                        <caesura/>
                         tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato
                        gulārddhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.30"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.31</label>
                        <caesura/>
                         cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānām ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg
                        alpam eti |
                        <caesura/>
                         chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.32</label>
                        <caesura/>
                         kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca
                        karoti vāyuḥ |
                        <caesura/>
                         evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva
                        paṅkajāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.33</label>
                        <caesura/>
                         marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na
                        bhavanti marttyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.34</label>
                        <caesura/>
                         jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam
                        asaṃśayaṃ hi ||
                        <caesura/>
                         sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca
                        śarīradeśaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.35</label>
                        <caesura/>
                         chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā
                        vividhāḥ prahārāḥ ||
                        <caesura/>
                         agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ<metamark function="yati">,</metamark>
                        santi bhūtātmanā saha || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.36</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.37</label>
                        <caesura/>
                         rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
                        <caesura/>
                         hate kālāntare cāpi<metamark function="yati">,</metamark> dhruvo
                        dhātukṣayo nṛṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.38</label>
                        <caesura/>
                         tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
                        <caesura/>
                         hate vaikalyajanake<metamark function="yati">,</metamark> kevalaṃ
                        vaidyanaipuṇāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.39</label>
                        <caesura/>
                         śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.40</label>
                        <caesura/>
                         rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.41</label>
                        <caesura/>
                         chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
                        <caesura/>
                         upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.42</label>
                        <caesura/>
                         marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā
                        |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā
                        mriyante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.43</label>
                        <caesura/>
                         marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām
                        |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
                        || ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.trailer">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.6.trailer</label>
                        <caesura/>
                         iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||</l>

                </div>




                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 7]</head>

                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
                        5-333, waiting to be edited.</note>

                    <l xml:id="SS.3.7.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.3</label>
                        <caesura/>
                         sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
                        jalaharaṇībhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
                        cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva tāsām
                        pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty ūrdhvam adhas
                        tiryak ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.4</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.5"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.6</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa
                        pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu
                        vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati |
                        tāvanty eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ |
                        kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirā bhavanti |
                        etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ
                        gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe
                        tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat
                        tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś
                        catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
                        śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
                        vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām evam
                        etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.8</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8.0">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.8.0</label>
                        <caesura/>
                         yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.8.1</label>
                        <caesura/>
                         kriyānām apratighātam amohaṃ buddhikarmmaṇāṃ |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.9</label>
                        <caesura/>
                         yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.9.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.9.1</label>
                        <caesura/>
                         yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.10</label>
                        <caesura/>
                         bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.11</label>
                        <caesura/>
                         yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.11.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.11.1</label>
                        <caesura/>
                         yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
                        <caesura/>
                         āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.12</label>
                        <caesura/>
                         sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.13</label>
                        <caesura/>
                         yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.13.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.13.1</label>
                        <caesura/>
                         yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.14</label>
                        <caesura/>
                         varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.15</label>
                        <caesura/>
                         yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.15.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.15.1</label>
                        <caesura/>
                         apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
                        <caesura/>
                         kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.16</label>
                        <caesura/>
                         na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.17</label>
                        <caesura/>
                         praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
                        <caesura/>
                         dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.18</label>
                        <caesura/>
                         tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                        <gap extent="1" unit="line"/>
                        <caesura/>
                         asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.19</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.20"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.21</label>
                        <caesura/>
                         śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
                        <caesura/>
                         jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.19cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.19cd</label>
                        <caesura/>
                         vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā
                        tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa
                        saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau |
                        evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām
                        aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ
                        kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika
                        ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
                        caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
                        ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari
                        romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd vakṣasi tāsāṃ
                        caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve dve
                        pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe
                        stambheṣv ity e va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu
                        bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ
                        tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya
                        eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu
                        sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām
                        adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir nnāsāyāṃ
                        tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca tāluny ekā
                        ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet |
                        lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor
                        ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca |
                        tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva
                        tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām
                        utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22.add1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22.add1</label>
                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22.add2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22.add2</label>
                        <caesura/>
                         spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22.add3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22.add3</label>
                        <caesura/>
                         vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.7.23</label>
                        <caesura/>
                         vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
                        <caesura/>
                         pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.trailer">iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||</l>


                </div>


                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 8]</head>

                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
                        5-333, waiting to be edited.</note>

                    <l xml:id="SS.3.8.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
                        sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ
                        śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā |
                        garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vā garbbhasya
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.3a</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
                        <caesura/>
                         vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.3b</label>
                        <caesura/>
                         yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.4</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu
                        cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.5</label>
                        <caesura/>
                         pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam
                        annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ
                        sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś
                        carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā
                        nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastramādāya
                        yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca
                        durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite
                        niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ
                        hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayo<unclear
                            ana="visarga seems to be                             inserted later slightly above the line."
                            >ḥ</unclear> sthāpayitvā yantraśāṭakena parikṣipya grīvāyām
                        anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ
                        grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramāṇena
                        pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet |
                        uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
                        īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari samyag
                        yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃ<sic
                            ana="seems cancelled">ṣṭha</sic>guṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ
                        samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet |
                        gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya
                        śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ
                        sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ |
                        avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām |
                        ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca
                        sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca
                        vidadhyād iti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.9</label>
                        <caesura/>
                         māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram
                        vā | ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.10</label>
                        <caesura/>
                         bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale |
                        hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.11</label>
                        <caesura/>
                         dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā
                        tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.12</label>
                        <caesura/>
                         yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu
                        viddhāsu duṣṭam agre pravarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.13"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.14</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe
                        visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.15</label>
                        <caesura/>
                         saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc
                        cheṣaṃ saṃśamanair jjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.16"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.17</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
                        rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet
                        | ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ |
                        gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād
                        dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṅgule
                        gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt
                            pravāhikā<sic ana="perhaps the anusvāra is cancelled"
                        >ṃ</sic>yāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
                        etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu
                        vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
                        dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
                        gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām
                        vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve
                        bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye
                        trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām
                        anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām
                        apasmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvāroge<metamark
                            cert="high"
                            function="to_indicate_insertion_in_some_line_of_the_folio"
                            place="above">dī 3</metamark>ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
                        dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt
                        karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre |
                        timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṅgī vā |
                        etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu | </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā
                        anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā
                        śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ
                        punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ
                        duṣṭavyadhyā bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.19</label>
                        <caesura/>
                         tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā
                        śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma |
                        pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā
                        bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ |
                        kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
                        anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabha<sic
                            ana="two oblique lines above it                             perhaps indicating that it is cancelled"
                            >yā</sic><metamark cert="high"
                            function="to_indicate_insertion_in_some_line_of_the_folio"
                            place="below">sma</metamark>mūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
                        aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
                        alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā
                        nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma |
                        dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
                        anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt
                        ipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgrahakarī śastrahatā nāma |
                        tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
                        hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā nāma
                        | vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
                        raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
                        sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam
                        vā bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.20</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ |
                        matsyavat parivarttante tasmād yatnena tāḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.21</label>
                        <caesura/>
                         ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā
                        bahavaś cāpy upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.22</label>
                        <caesura/>
                         snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair api | yāṃty āśu
                        vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.23</label>
                        <caesura/>
                         sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak
                        praṇihitā bastiḥ kāyacikitsite ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.8.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.24</label>
                        <caesura/>
                         tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair
                        mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni ||
                        krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke
                        manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.25</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ
                        yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.8.26"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.trailer">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.8.trailer</label>
                         iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>



                <div n="9" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 9]</head>

                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
                        5-333, waiting to be edited.</note>

                    <l xml:id="SS.3.9.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.3</label>
                        <caesura/>
                         caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra
                        kecid āhur ācāryāḥ | sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā
                        eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyag atrocyate | anyā
                        eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjanānyatvāt
                        mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
                        parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
                        vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.4</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ khalu nābhiprabhavāṇām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś
                        catasras tiryaggāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.5</label>
                        <caesura/>
                         ūrddhvagāḥ khalu śabda<pc> </pc>sparśa<pc> </pc>rūpa<pc
                            > </pc>rasa<pc> </pc>gandha<pc> </pc>praśvāsocchvāsa<pc
                            > </pc>prakṣita<pc> </pc>jṛmbhita<pc> </pc>hasita<pc
                            > </pc>kathita<pc> </pc>ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ
                        śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā
                        jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān dve dve
                        vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte |
                        dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti
                        dvābhyāṃ pratibudhyate | dve asravāhinyo dve stanyaṃ striyā
                        vahataḥ stanasaṃśritā eva | śukraṃ narasya stanayor abhivahatas
                        tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
                        udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣabāhavo dhāryante yāpyante
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
                        <caesura/>
                         pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti |
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā
                        <caesura/>
                         paṃcatvam āyānti vināśakāle ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.6"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.7</label>
                        <caesura/>
                         adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu
                        pittāśayam abhiprapannās tatrastham annapānarasam abhipakvam
                        auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ūrddhvagānān
                        tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra
                        mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā
                        prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve
                        dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau | antrāśrite toyavahe dve
                        dve mūtrabastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ
                        raktam abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ
                        sthūlāntrapratibaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam
                        arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir
                        adho nābheḥ pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīni dhāryante | </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.8</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.9</label>
                        <caesura/>
                         tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante |
                        tās tv asaṃkhyeyā | tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham
                        ātatañ ca | tāsāñ ca mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ sveda
                        prasravati rasaś cābhisantarppayati antar bbahiś ca | tābhir eva
                        cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram
                        abhiprapadyante tvaci vipakvāni | tābhir eva ca sparśaṃ śubham
                        aśubham vā gṛhṇīte | tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ
                        savibhāgā vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.9.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.9.add</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra ślokau ||
                        <caesura/>
                         dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ |
                        <caesura/>
                         jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||<anchor
                            n="SS.3.9.9.add-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.9.9.add" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.9.9.add-n1" xml:lang="en">This verse is
                                unique to the Nepalese version and is supported in witness
                                H. It is hard to parse, partly because of the plurals in
                                the first pāda and the singular in the second. Some
                                transmission problem is signalled by the need for the
                                emendation of H's <foreign xml:lang="sa">evās
                                    tāḥ</foreign> and <foreign xml:lang="sa"
                                    >vahatī</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.9.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.10</label>
                        <caesura/>
                         yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
                        <caesura/>
                         tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tāni
                        tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
                        adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | teṣāṃ prāṇavahe dve,
                            tayor<anchor n="SS.9.9.12-n1"/> mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca
                        dhamanyas | tatra viddhasya krośana<pc> </pc>vinamana<pc
                        > </pc>bhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | udakavahe dve tayor
                        mmūlam dvayaṃ āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddhasya
                        prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ talliṅgaś ca | raktavahe dve tayor
                        mūlaṃ yakṛtplīhānau | tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā
                        dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca | māṃsavahe dve tayor mmūlaṃ
                        snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas | tatra viddhasya śvayathur
                        mmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ
                        kaṭīvṛkkau ca | tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś
                        ca | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ bastimeḍhrañ ca | tatra
                        viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhastabdhameḍhratā ca | purīṣavahe
                        dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca | tatra viddhasyānāho
                        durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau
                        vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaibyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke
                        cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedād rujāprādurbbhāvo maraṇañ ca
                            |<anchor n="SS.3.9.12-n2"/> srotoviddhan tu
                        pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed
                        iti | </l>

                    <ab corresp="#SS.3.9.12" type="apparatus">
                        <list type="Emendations">
                            <item corresp="#SS.3.9.12.1-n1" xml:lang="en">I insert
                                    <foreign xml:lang="sa"> prāṇavahe dve, tayor</foreign>
                                from the vulgate here, to make sense of the sentence and
                                the corrollary in the next sentence.</item>
                            <item corresp="#SS.3.9.12-n1" xml:lang="en">We emend witness
                                H's <foreign>sevanīcheddā prādurbhāvo</foreign> to the
                                vulgate's reading. Perhaps there was an eye-skip from
                                    <foreign>[chedā]-ā</foreign> to
                                    <foreign>[ruj]-ā</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.9.13"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.13.add1">
                        <label xml:lang="en">13.add1</label>
                        <caesura/>
                         ślokau ||
                        <caesura/>
                         ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
                        <caesura/>
                         mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.13.add2">
                        <label xml:lang="en">13.add2</label>
                        <caesura/>
                         yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
                        <caesura/>
                         pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.trailer">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.9.trailer</label>
                         iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||</l>
                </div>

                <div n="10" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 10]</head>

                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
                        5-333, waiting to be edited.</note>

                    <l xml:id="SS.3.10.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.1</label>
                        <caesura/>
                         || athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.2"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra garbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
                        hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca
                        bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
                        durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
                        nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca
                        krodhāyāsakarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca pariharet |
                        udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ
                        cānnanopayuñjīta yāni ca garbham vyāpādayanti | na ca
                        tailābhyaṅgotsādanādīni niseveta | na cāyāsayec charīraṃ
                        pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ
                        nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ
                        dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet
                        sāmānyam etad ā prasavakālāt |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.4</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu
                        madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo
                        navanītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
                        svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet |
                        saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbhaḥ | aṣṭame
                        khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu
                        tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham
                        anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet
                        | anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti |
                        ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā
                        prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā
                        prasūyate |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.5</label>
                        <caesura/>
                         navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
                        tatreṣṭāgāraṃ brāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktakṛṣṇeṣu
                        bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat
                        mayañ ca paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
                        udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannam
                        vidheyaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.6"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.7</label>
                        <caesura/>
                         tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati
                        | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.8</label>
                        <caesura/>
                         prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
                        kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
                        kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīmuttānām
                        aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ
                        kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.9</label>
                        <caesura/>
                         athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyañjyāt | brūyāc
                        cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ
                        | anāgatā svāviṣu pravāhamāṇāḥ | badhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ
                        mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā
                        janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte
                        garbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥ supravāheta
                        śanaiḥ śanais tato garbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram
                        āviśalyabhāvāt |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratilomam anupānaṃ pāyayet śosayet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.11"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.12</label>
                        <caesura/>
                         jātasyolbaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃ nāḍīm
                        baddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇābaddhya kumārasya grīvāyām
                        vadhnīyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.13</label>
                        <caesura/>
                         atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi
                        madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā
                        lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi
                        kaṣāyam anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram
                        pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret
                        snehanity ā ca syāt |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.14"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.15"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.16"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.17"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.18</label>
                        <caesura/>
                         prāyaś cainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet
                        krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.19</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
                        <caesura/>
                         sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.20</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
                        <caesura/>
                         parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.21</label>
                        <caesura/>
                         athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā
                        pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā
                        kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ
                        pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor
                        anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā 'pi ppalyādikalkam vā
                        madyena |
                        siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet
                        | etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiś
                        cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.22</label>
                        <caesura/>
                         prajātāyās tu bastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ
                        karoti sa makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena
                        pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka
                        trijātakakustumburumiśram vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
                        bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.23</label>
                        <caesura/>
                         atha bālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta |
                            nimba<pc> </pc>pīlu<pc> </pc>paruṣaka<pc> </pc>śākhābhiś
                        cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet |
                        dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair dhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
                        pāṇipādaśirogrīvāsv avasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret
                        | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.24</label>
                        <caesura/>
                         tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau
                        svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran
                        nāma vā |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.25</label>
                        <caesura/>
                         tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām
                        vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām
                        avyasanaṃ nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
                        bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
                        tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās
                        tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti bālasya viśeṣataḥ | ūrdhvastanī
                        karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā maraṇam
                        āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām udaṅmukhīm
                        upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena
                        mantreṇābhimantrya ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.26</label>
                        <caesura/>
                         catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
                        <caesura/>
                         santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.27</label>
                        <caesura/>
                         piben bālo 'mṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
                        <caesura/>
                         dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.28"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.29"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.30"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.31</label>
                        <caesura/>
                         athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
                        yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka
                        rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
                        vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta tac cec chītalam
                        amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchaty aphenilaṃ
                        matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tac chuddham iti vindyāt | tena
                        kumārasyārogyaṃ bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.32</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
                        <caesura/>
                         doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.33"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.34"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.35"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.36"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.37</label>
                        <caesura/>
                         duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādur bhavanti | teṣu ca
                        yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya
                        kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād
                        asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām
                        ātmany eva na dhātryāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.38"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.39"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.40"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.41"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.42"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.43"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.44</label>
                        <caesura/>
                         bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
                        <caesura/>
                         rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.45</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrāhārasya
                        siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ
                        pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ |
                        annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga-
                        drākṣādisiddhaṃ tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.46</label>
                        <caesura/>
                         bālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā
                        na prabodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped
                        vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam
                        anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate
                        nityamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.47</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
                        <caesura/>
                         noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.48</label>
                        <caesura/>
                         kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
                        <caesura/>
                         dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.49</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.50</label>
                        <caesura/>
                         nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā
                        grahopasarggebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.51</label>
                        <caesura/>
                         atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati ||
                        nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati
                        jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
                        sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo
                        yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ
                        grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.52</label>
                        <caesura/>
                         śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.53</label>
                        <caesura/>
                         athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
                        mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.54</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
                        <caesura/>
                         yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.55</label>
                        <caesura/>
                         jāto vā na ciraṃ jīved vā durbalendriyaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.56"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.57.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbhaḥ |
                        garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ ca |
                        tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca |
                        alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne
                        savātapārśvaśūlānāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati
                        garbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
                        mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ |
                        kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
                        hiṅgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
                        kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
                        yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkan vā pāyayet |
                        utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā,
                        udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa
                        śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ
                        dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ
                        madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad
                        evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā |
                        bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate
                        rujasu garbhaś cāpy āyyate ||<anchor n="SS.3.10.57.1-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.3.10.57.1" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item corresp="#SS.3.10.57.1-n1" xml:lang="en">Passage 3.10.57
                                in the vulgate is split in the Nepalese version into two
                                parts. In witness H, the second part of this passage
                                appears after 3.10.65. Witness H is partially illegible
                                here and the text has been emended based on the
                                vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.3.10.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.58</label>
                        <caesura/>
                         māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.59</label>
                        <caesura/>
                         madhukaṃ śālibījañ ca payasyā suradāru ca |
                        <caesura/>
                         aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.60</label>
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
                        <caesura/>
                         anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.61</label>
                        <caesura/>
                         vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvaco ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.62</label>
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
                        <caesura/>
                         vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
                        <caesura/>
                         yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.63</label>
                        <caesura/>
                         kapittha<unclear>vilva</unclear>vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
                        <caesura/>
                         mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.64</label>
                        <caesura/>
                         navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
                        <caesura/>
                         payas tu śritaśītam praśasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.65</label>
                        <caesura/>
                         sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
                        <caesura/>
                         evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.57.2</label>
                        <caesura/>
                         vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā
                        bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ
                        pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmet yāvanto māsā garbhasya
                        tāvantyahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed
                        ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate
                        garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā
                        krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām prayacchet |
                        kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam udūkhalamusalenābhihanyāt
                        | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ
                        samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃhaṇīyaḥ
                        payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham
                        anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
                        yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit
                        pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
                        pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam
                        prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.66"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.67</label>
                        <caesura/>
                         atha garbbhiṇī vyādhyutpannāvātyayec charddayen
                        madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu
                        vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ
                        garbbhāviruddhāṃś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.68</label>
                        <caesura/>
                         suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.69</label>
                        <caesura/>
                         arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
                        <caesura/>
                         suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.70</label>
                        <caesura/>
                         catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
                        <caesura/>
                         kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti || <unclear
                            extent="1" unit="char"/></l>

                    <l xml:id="SS.3.10.trailer">iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo
                        'dhyāyaḥ || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.70.1</label>
                        <caesura/>
                         bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbhasaṅkramaṇan tathā |
                        <caesura/>
                         garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.70.2</label>
                        <caesura/>
                         marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
                        <caesura/>
                         dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.trailer">|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ ||</l>

                </div>

            </div>

        </body>
    </text>
</TEI>
