<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>MS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>National Archive, Kathmandu</institution>
                        <repository>https://www.klib.gov.np/</repository>
                        <collection>[collection]</collection>
                        <idno>5-333</idno>
                        <idno type="siglum">H</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>
                            <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of
                                commentary]</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->

                            <textLang mainLang="sa-Newa">Sanskrit in Nepalese
                                script.</textLang>
                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <supportDesc material="palm-leaf">
                                <!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. -->
                                <!-- the following <foliation> tags are examples -->
                            </supportDesc>
                        </objectDesc>

                        <scriptDesc>

                            <!--                 <scriptNote xml:id="script-śa-sa"><foreign xml:lang="sa"
                                    >śa</foreign> and <foreign xml:lang="sa">sa</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>
-->

                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="ba"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="va">va</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>

                        </scriptDesc>

                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepala" when="0663">Nepala Saṃvat 663
                                (1465 CE).</origDate>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                        </origin>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2020-10-21" who="Dominik Wujastyk"> Started the file. </change>
            <change when="2021-04-24" who="Harshal Bhatt">Transcribed 3.1</change>
            <change when="2021-04-25" who="Dominik Wujastyk">Converted Devanagari to IAST.
                Adjusted word-breaks.</change>
            <change when="2023-01-31" who="Madhusudan Rimal">Transcribed 3.5</change>
            <change when="2023-02-02" who="Paras Mehta">Transcribed 3.3</change>
            <change when="2023-02-03" who="Harshal Bhatt">Transcribed 3.7</change>
            <change when="2023-02-08" who="Harshal Bhatt">Transcribed 3.9</change>
            <change when="2023-02-08" who="Jane Allred">Transcribed 3.4</change>
            <change when="2023-02-15" who="Vandana Lele">Transcribed 3.2</change>
            <change when="2023-02-15" who="Paras Mehta">Transcribed 3.3 and provided
                updated XML</change>
            <change when="2023-02-16" who="Paras Mehta">Transcribed 3.8</change>
            <change when="2023-02-20" who="Harshal Bhatt">Transcribed 3.10</change>
            <change when="2023-02-23" who="Deepro Chakraborty">Transcribed 3.6</change>
            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage
                tags so that these passages do not show up in the edition as being present
                but empty.</change>
            <change when="2026-03-25" who="Dominik Wujastyk">Added page-begin pb elements  with
                @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>
            <change when="2026-03-26" who="Dominik Wujastyk">Removed intrusive label
                entities. </change>
                
        </revisionDesc>

    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>

            <div n="3" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <pb facs="161" n="158r:3"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.1">athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.3">sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ
                            satvarajastamo<lb/><pc> </pc>lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya
                        jagataḥ sa|| ||<cb/>mbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ
                        kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.4">tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva |
                        talliṅgāc ca mahata<cb/>s tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa
                        trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād
                        ahaṃ<lb/>kārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad
                        yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo
                            vāgghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc> </pc>pāda<pc> </pc>manānsīti
                        | tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca ka<pb
                            facs="162" n="158v"/>rmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ |
                        bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā
                        || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ |
                        rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti<lb n="2"/> | tebhyo bhūtāni
                        vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
                        śa<cb/>bdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
                        vyākhyātāni bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.5">tatra buddhīndriyā<lb/>ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ |
                        karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyā
                        vacanā<cb/>dānānandavisarggaviharaṇāni |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.6">avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety
                        aṣṭau prakṛtayaḥ śe<lb/>ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.7">svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam
                        a<cb/>dhyātmam adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā |
                        ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya |
                        tva<lb/>co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā<gap extent="1"
                            unit="syllable"/>paḥ | pṛthivī ghrāṇasya<cb/> | vāco 'gniḥ |
                        hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir
                        upasthasyeti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.8">tatra sarvva<lb/> evācetanaḥ | eṣa varggaḥ |
                        puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu
                        karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya
                        puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | <pb n="159r" facs="162"
                        />kṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.9">ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ
                        sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy
                        anantau | ubhāv apy ani<lb/>tyau | ubhāv apy aparau ubhāv apy
                        aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv i<cb/>ti || ekā tu prakṛtir acetanā
                        triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
                        vahava<lb/>s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
                        prasa<cb/>vadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.10">tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva
                        evaite ca vi<lb/>śeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti |
                        tadañjanatvāt tanma<lb/>yatvāc ca tadgu<unclear
                            reason="eccentric_ductus">ṇa</unclear> eva puruṣo bhavatīty
                        eke bhāṣante</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.11">vaidyake tu ||
                        <caesura/>
                         svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa<lb/>riṇāmas tatheśvaraḥ |
                        <caesura/>
                         yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthu<cb/>darśiṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.12">tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
                        <caesura/>
                         tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.13">tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
                        <caesura/>
                         bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.14">yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir
                            ukta<pb n="159v" facs="163"/> iti | bhautikāni cendriyāṇy
                        āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.15">bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ
                        svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya<lb/>m iti sthitiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.16">na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante ||
                        sarvvagatā<cb/> kṣetrajña nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv
                        anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti<lb/> |
                        āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca |
                        tiryagyo<cb/>nimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ
                        tu ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśū<lb/>kṣmāś cetanāvantaḥ
                        śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ sannipāteṣv
                            abhi<cb/>vya<unclear>jya</unclear>nte | yato 'bhihitam
                        pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa
                        karmma<lb/>puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.17">tasya khalu sukhaduḥkhecchā<cb/>dveṣaprayatnaḥ
                        prāṇāpānau nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo
                        vicāraṇānusmṛtijñānam a<lb/>dhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.18">sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā
                        satyan dharmma āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir
                        anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥ<pb n="160r" facs="163"
                            />kha<pc> </pc>vahulatā<pc> </pc>pradānaṃ duḥśīlatvam
                        akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti
                        || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho
                        'jñānaṃ durmme<lb/>dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.19">antarikṣās tu śabdaśa<cb/>bdendriyaṃ
                        sarvvacchidrasamūho viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ
                        sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarī<lb/>raspandanaṃ
                        laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇasantāpo<cb/>
                        bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca
                        rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta<lb n="4"
                        />ś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho
                        gurutā ca |</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.20">ta<cb/>tra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo
                        vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā
                        pṛthivī ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.21"> bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         anyonyāni praviṣṭāni<cb/> sarvvāṇy etāni nirddiśet |
                        <caesura/>
                         sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.22">aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi<lb/>kārāś caiva
                        ṣoḍaśa |
                        <caesura/>
                         kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.trailer">śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||</l>
                </div>

                <div n="2" type="adhyāya">
                    <!--
                        A )  Additions: 3.2.6a  to 3.2.6l,    
3.2.10 to 3.2.10z, 3.2.10a1, 3.2.10a2, 3.2.10a3 & 3.2.10a4
3.2.14a,  3.2.32a,  3.2.36a to 3.2.36j
3.2.37a to 3.2.37e

B) Missing verses:

3.2.2,  3.2.11ab, 13ab,  16,  15cd,  
3.214  third line,
3.2.21ab,  29,  30,  38ab,  48,  49,  58

C) Special notes :

1) 3.2.11cd is placed after 3.2.32 (a)
2) 3,2,12ab is after 3.2.11cd
3) 3,2,17,   18, 19,  20 are  after 12ab
4) 3.2.14ab is after 15ab
5) 3.2.14cd is after 3.2.13cd
6) 3.2.24, 25,26, 27  & 28  are placed after 3.2.16
7) The last line of 3.2.31 is after 3.2.28 and the rest of the text is missing.
8) 3.2.32 is after 3.2.31
9) 3.2.33 is after 3.2.30
                    -->
                    <l xml:id="SS.3.2.1"> athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>
                    <milestone n="159r : 6" unit="digital_image"/>


                    <l xml:id="SS.3.2.3"> vāta<pb n="160v" facs="164"/><pc
                            > </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<pc> </pc>śoṇita<pc
                            > </pc>kuṇapa<pc> </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc
                            > </pc>pūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc> </pc>mūtra<pc
                            > </pc>purīṣa<pc> </pc>retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni
                        bhavanti | </l>
                    <l xml:id="SS.3.2.4"> teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena |
                        pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣma<lb n="2"/>varṇṇavedanaṃ
                        śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ | śoṇitena<cb/> | kuṇapañ ca
                        raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ
                        pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ<lb n="3"/> pittamārutābhyāṃ |
                        mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇa<cb/>pa<pc
                            > </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>retasaḥ
                        kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.5"> ārttavam api tribhi<lb n="4"/>r ddoṣaiḥ
                        śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś
                        copa<cb/>sṛṣṭam avījan na bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir
                        vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi<pc> </pc>pūtipūya<pc> </pc>prakā<lb
                            n="5"/>śan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6"> bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śu<cb/>kradoṣās trī
                        snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān
                        tathaivottaravastibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6.1"> tatra vā<lb n="6"/>tātmake retasi
                        bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka<pc
                            > </pc>rā<unclear>snā</unclear><pc> </pc>devadāru<pc> </pc>sarala<pc> </pc>vipakvan
                        tailan tad uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima<pc
                            > </pc>mātu<unclear>laṅga</unclear><pc> </pc>phala<pc> </pc>saindhava<pc> </pc>kṣāra<pc> </pc>vasukava-<pb
                            n="160r" facs="164"/>sira<pc> </pc>siddha<unclear>ṃ</unclear>
                        sarppiḥ pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6.2"> pittātmake retasi
                        payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
                        sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam
                        anuvāsanaṃ | <lb n="2"/> tad evottaravastiñ ca vidadhyāt |
                            kāṇḍekṣu<pc> </pc>śvadaṃṣtrā<pc> </pc>guḍūcī<pc
                            > </pc>madhu<cb/>parṇṇī<pc> </pc>bhṛṇa<pc
                            > </pc>pañcamūla<pc> </pc>siddhaṃ sarppiḥ pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.6.3"> śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ
                        | <lb n="3"/> pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad
                        evottarava-<cb/>stiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda<pc
                            > </pc>kāśmaryāmalaka<pc> </pc>pippalī<pc
                            > </pc>vasuka<pc> </pc>vasira<pc> </pc>siddhaṃ ghṛtam
                        prayacchet pā-<lb n="4"/>nārthaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.7"> bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir
                            bhbhiṣa<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>k choṇita<pc
                        > </pc>retasi | dhātakīpuṣpakhadira<pc
                            > </pc>dāḍimārjjuna<pc> </pc>sādhitaṃ || </l>
                    <l xml:id="SS.3.2.8"> kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-<lb n="5"
                        />sārādisādhitaṃ || granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā
                        pi<cb/> bhasmani || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.9"> parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ ||
                        prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇareta<lb n="6"/>si || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10ab"> viṭprabhe pāyayet sarppiś
                        citrakośīrahiṅgubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add1"> snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv a<unclear
                            extent="1" reason="illegible" unit="char"/>teṣu paṇḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add2"> asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyakaṭutiktā<pb n="161v" facs="165"/>nāṃ drvyāṇām atisevanāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add3"> tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan
                        tathā |
                        <caesura/>
                         vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add4"> tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet
                        |
                        <caesura/>
                         yathai<lb n="2"/>voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add5"> tatrā<add place="top margin"
                        >śaṇa</add><!-- not sure about the insertion -->vātātmake
                        bhaṅgābha<cb/>dradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
                        <caesura/>
                         payasyā kāśmarya<pc> </pc>phala<pc> </pc>kṣīra<pc
                            > </pc>vidārī<pc> </pc>kṣīrodaka<pc> </pc>siddhaṃ vā kṛ<lb
                            n="3"/>sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add6"> madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāya<cb/>m ācamanaṃ ||
                        pittātmake cārttave |</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add7"> kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam
                        pāyayet | madhukapuṣpa-<lb n="4"/>kāśmaryaphalakvātham
                            <unclear>phā</unclear>nitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ
                        yonyā<cb/>n dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake
                        bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-<lb n="5"/>yayet |
                        kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭu<cb/>cūrṇṇam vā
                        kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
                        lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ || </l>
                    <lb n="6"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add8"> granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ
                        śvetasurasām prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet |
                        teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add9"> kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣā<pb
                            n="161r" facs="165"/>yaṃ pāyayet ||
                        kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
                        eva prayacchet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add10"> khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet |
                        tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte<lb n="2"/>
                        vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10.add11"> kṣaudrayuktaṃ
                        surā<unclear>ṣṭā</unclear><!-- not sure whether deleted --><cb/>ṣṭrārocanākalkam
                        bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12cd"> bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                        <lb n="3"/> vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.13cd"> kuryāt kalkam pi<cb/>cūṃś cāpi pathyāny
                        ācamanāni ca || </l>

                    <!--   to here -->

                    <l xml:id="SS.3.2.14cd"> durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15ab"> pibed bhadraśriya<lb n="4"/>kvāthañ
                        candanakvātham eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14ab"> granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ
                        vṛ<cb/>kṣakāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14.add1"> kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām
                        pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.24"> evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.25"> ṛtau <g ref="#newa-comma"/> pra<lb n="5"
                            />thama<pc> </pc>divasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ
                            snānānulepanālaṅkāra<pc> </pc>vi<cb/>lekhana<pc
                        > </pc>virahitān divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pātābhyaṅga<pc
                            > </pc>nakha<pc> </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc
                            > </pc>hasana<pc> </pc>kathanātiśabda<pc> </pc>śrava<lb n="6"
                        />ṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ |
                        snānānulepanād duḥśīlaḥ | va<unclear>dhi</unclear>raḥ | añjanād
                        andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgā<unclear>t</unclear> kuṣṭhī |
                            nakhāvakarttanā<unclear>t</unclear><milestone
                            facs="dscn3140 fol 162.jpg upper" unit="jpeg"/><pb n="162v"
                            facs="166"/> kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ |
                        mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet
                        || darbhbha<pc> </pc>saṃstaraṇa<pc> </pc>śāyinīṃ
                            karatala<pc> </pc>śa<unclear>rā</unclear>va<pc> </pc>parṇṇānām
                            anyatama<pc> </pc>bhojinīṃ haviṣyaṃ<lb n="2"/> tryahaṃ bharttā
                        rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata<pc
                        > </pc>vastravā<cb/>sinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti<pc
                        > </pc>vācanām bharttāran darśayed<del>|</del> api | tat kasya
                        hetoḥ? || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.26"> pūrvvam paśyed ṛtu-<lb n="3"/>snātā yādṛśan
                        naram aṅganā | tādṛśañ janayet putram bharttāran darśa<cb/>yet
                        tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.27"> tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
                        karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-<lb n="4"/>ṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.28"> tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ
                        śālyodanam a<cb/>bhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān
                        nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhivi<unclear>śvāsya</unclear>
                            vika<lb n="5"/>lpam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
                        dvādaśyāñ copeyā-<cb/>d </l>




                    <l xml:id="SS.3.2.31b">
                        <!--  most of 31 is missing.  Saut du même au même from the start of 30 to the end of 31.                      -->
                        ataḥ | param māsād upeyāl | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.32"> labdha<pc> </pc>gar<unclear>bha<pc
                            > </pc>nni</unclear> va ca | teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇā<pc
                            > </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅgā<pc
                            > </pc>saha<unclear>de</unclear>vā<pc> </pc>viśva<pc
                        > </pc>devānām a<lb n="6"/>nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā
                        bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na
                        cainan niṣṭhīved iti || <g ref="#newa-old-gap-filler"/>
                    </l>

                    <milestone n="dscn 3140 fol 162" unit="digital_image"/>



                    <l xml:id="SS.3.2.11cd">
                        <pb n="163r" facs="166"/> ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12ab"> śukram icchanti kecit tu
                            kṣau<unclear>dra</unclear>tailasamaprabhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.17"> śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
                        tad ārtavam praśansanti<lb n="2"/> yac cā<unclear extent="1"
                            unit="char"/> na virajyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.18"> tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv a<cb/>pi |
                        asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.19"> asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ
                            |<lb n="3"/> atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.20"> dāhaḥ pralāpaḥ<cb/> pāṇḍutvan tandrā rogāś ca
                        vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.21cd"> doṣair āvṛtam ā<lb n="3"/>rggatvād ārttavan
                        naśyati striyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.22"> tatra māṃsa<pc> </pc>kulatthāmla<pc
                        > </pc>tila-<cb/>māṣasurā hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca
                        dadhiśuktañ ca bhojane | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.23"> kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-<lb n="5"
                        />ṇacikitsitaṃ ||
                        <caesura/>
                         tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittava<cb/>t | </l>



                    <l xml:id="SS.3.2.33"> dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād
                        vidhipūrvvakaḥ ||
                        <caesura/>
                         kṣettrabījodaka<unclear>tṛ</unclear>ṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā<lb
                            n="6"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.34"> evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
                        <caesura/>
                         bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35"> tatra tejodhātur varṇṇānām prabhava<del>ḥ</del>
                        iti kṛtvā | yadā ga<unclear>rbbhot</unclear>pattāv
                            <unclear>apā</unclear>abdhātu<pb n="163v" facs="167"/>prāyam
                        āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ
                        kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam
                        āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa<lb n="2"/>vo
                        bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sa<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>rppa<pc> </pc>vṛścika<pc
                        > </pc>galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra
                        dṛṣṭibhāgam apratipannan te<lb n="3"/>jodhātur jjātyandhaṃ karoti
                        | tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ | śle<cb/>ṣmānugataṃ śuklākṣaṃ |
                        pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.1"> bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         viśu<lb n="4"/>ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
                        <caesura/>
                         jāyate nayane tasya-<cb/> nimne kṛṣṇe site tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.2"> pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane
                        |
                        <caesura/>
                         haripiṃglasamjñā vai<lb n="5"/> jā<unclear cert="medium"
                            >ye</unclear>te tasya locane || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.3"> vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-<cb/>ti
                        locane |
                        <caesura/>
                         tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35.4"> raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo<lb
                            n="6"/>cane ||
                        <caesura/>
                         kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.36"> ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate
                        |
                        <caesura/>
                         prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37"> bīje tu vāyunā bhi<pb n="163r" facs="167"/>nne
                        dvau jīvau kukṣim āgatau |
                        <caesura/>
                         yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37.1"> miśrībhāve yadā puṃso reta<unclear>s
                            subahu</unclear>nirmmalaṃ |
                        <caesura/>
                         tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37.2"> miśrī<lb n="2"/>bhāve striyāś caiva
                        bahuśukraṃ yadā bhavet |
                        <caesura/>
                         kanyādvayan tadā<cb/> nārī sūyate nātra saṃśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.38"> āsekyo nā<unclear>ma</unclear> bhavati
                        strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
                        <caesura/>
                         sa śuklaṃ prāsya-<lb n="3"/> labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.39"> yaḥ pūtiyonau jāyeta sa<cb/>
                        saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate
                        balaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.40"> sve gude brahmacaryād yā strī<lb n="4"/>ṣu
                        svāsu pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu
                        cā<cb/>paraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.41"> dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
                        īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇ<unclear>ḍha</unclear>kaṃ śṛṇu pañca<lb
                            n="5"/>maṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.42"> kaumāryāṃ ya<unclear>s tv ṛ</unclear>tau mohād
                        aṅganeva pravartate | tatra strīce-<cb/>ṣṭitākāro jāyate
                            ṣaṇ<unclear>ḍha</unclear>saṃjñakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.43"> ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
                        tatra kanyā yadi<lb n="6"/> bhavet sā bhaven naraceṣṭitā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.44"> āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas
                        tathā | saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ
                            ṣaṇ<unclear>ḍha</unclear>saṃjñakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.45"> anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā-<pb
                            n="164v" facs="168"/> sirā || harṣāt sphuṭatvam āyāṃti
                            dhva<unclear>jo</unclear>cchrāyan tato bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.46"> ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
                        strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.47"> yadā tu nārī-<lb n="2"/> nārī ca
                        maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram anyonyam ana<cb/>sthis
                        tatra jāyate || </l>




                    <l xml:id="SS.3.2.50"> sarppa<pc> </pc>vṛścika<pc
                            > </pc>kuṣmāṇḍa<pc> </pc>vikṛtākṛtayas tu te |
                        <caesura/>
                         garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-<lb n="3"/>kṛto bhṛśaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.51"> garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
                        bhave-<cb/>t kubjo thavā kū<sic>ni</sic> paṅgur mmūko tha
                        mirmmiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.52"> mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
                            vātādī<lb n="4"/>nām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.53"> malālpatvād ayogāc ca<cb/> vāyo<add
                            place="above">ḥ</add> pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na
                        garbhbhasthaḥ karoti ha || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.54"> jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-<lb n="5"/> ca
                        kaphaveṣṭite | vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ
                        prarodi-<cb/>ti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.55"> niśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṃkṣobhaḥ svapnāṅ
                        garbhbho 'tha gacchati | mātur
                            nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha<lb n="6"/>vān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.56"> sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
                        taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.57"> bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti sttāna<pc> </pc>bahulāḥ pūrvva<pb n="164r" facs="168"
                        />jātismarā narāḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.2.trailer">iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||</l>

                </div>



                <div n="3" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.3.3.1"> athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.3.3"> saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare<lb n="2"
                        />ṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty a<sic>nu</sic>nā viśeṣeṇa
                        parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.4"> tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus
                        samīrayati | tatra te<lb n="3"/>jo'nila<pc> </pc>sannipātāc
                        chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato
                        'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate
                        kṣettrajñaś cetayitā spra<lb n="4"/>ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā
                        rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity
                        evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād
                            a<lb n="5"/>kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir
                        ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo
                        garbbhāsayam anupraviśati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.5"> tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta<lb n="6"
                        />vabāhulyāt strī sāmyād ubha<unclear reason="illegible">yor
                            napuṃ</unclear>sakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6ab"> tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6.1"> tatra prathame divase ṛtumatyāṃ
                        maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati | yac ca tatrādhīyate
                        garbbhaḥ sapra<milestone n="!--dscn3143 fol 165 (1st half)--"
                            unit="digital_image"/>savato vipadyate | dvitīye <damage
                            extent="4" unit="char">ti</damage><damage extent="2"
                            unit="char">vā</damage>gṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam
                        asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet |
                        na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ <lb n="2"/>
                        bhavati | yathā nadyām pratisro<unclear extent="4"
                            reason="illegible" unit="char">tasi pla ci</unclear>dravyaṃ
                        pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan tasmāt
                        trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
                            dṛṣṭvānārtta<lb n="3"/>vā bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6cd">adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.9">bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dine vyatīte niya<subst><del>taṃ</del><add>maṃ<metamark
                                    place="above">3</metamark></add></subst> saṃkucaty
                        ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.7"> pīnaprasaṃ<lb n="4"/>navadanāṃ
                        praklinnātmamukhadvijāṃ |
                        <caesura/>
                         narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.8">
                            sphuradbhujakucaśroṇinā<unclear>bhyūru</unclear><pc
                            > </pc>jaghana<pc> </pc>sphicāṃ ||
                        <caesura/>
                         harṣautsukyaparāṃś caiva <lb n="5"/> vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.10"> māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
                        īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.11"> tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a<lb n="6"
                        />sṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.12"> yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
                        puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.13"> tatra sadyo<pc> </pc>gṛhīta<milestone
                            n="!--dscn3143 fol                             165 (2nd half)--"
                            unit="digital_image"/>garbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
                            sakthi<pc> </pc>sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
                        kharasphuraṇaṃ yonyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14ab"> bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyu<sic>ṅga</sic>mas tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.15cd"><lb n="2"/> prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā
                        liṃgam ucyate || </l>

                    <!--       -->

                    <l xml:id="SS.3.3.16"> tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam
                        atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam
                            utkaṭa<lb n="3"/>kāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ
                        śoṇitamokṣaṇañ cākāle <sic>nā</sic> seveta | </l>



                    <l xml:id="SS.3.3.18"> tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye
                        śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhū<lb n="4"/>tānāṃ saṃjāto ghanañ
                        jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced
                        arbbudam bhavati || tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā
                        abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
                        caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
                        pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
                        garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte <gap extent="5"
                            reason="damage" unit="char"/> kasmāt tatsthānatvād garbbhaś
                        caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti | <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <milestone n="dscn3144 fol 166 (1st half)" unit="digital_image"/>
                        dvihṛdayā ca nārī bhavati <gap extent="5" reason="damage"
                            unit="char"/> nimittāny ācakṣate |
                            dvauhṛdayavimānanā<unclear>n ja</unclear>vjakūnīṃ <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/><lb n="2"/> ṣaṇḍam
                        vāmanavikṛtākṣam ana<unclear extent="3" reason="damage"
                            unit="char">kṣam vā nā</unclear>rī sutañ janayati | tasmāt sā
                        yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ
                        cirāyuṣañ janayati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.19"> bhavati cātra || <lb n="3"/> indriyārthām̐s tu
                        yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s
                        tām bhiṣag āhṛtya dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.20"> samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
                            alabdhadauhṛdāga<lb n="4"/>rbbhe labhate cātmani vā bhayam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.21"> yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā |
                        prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathaindriye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.22"> rājā sandarśane yasyā <unclear
                            reason="possibly daur">dau</unclear>hṛ<lb n="5"/>dañ jāyate
                        striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.23"> dukūlapaṭṭa<pc> </pc>kauṣeya<pc
                        > </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā | alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā
                        prasūyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.24">
                        <lb n="6"/> āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
                        devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ
                        hiṃsāśīlaṃ prajāyate || </l>
                    <milestone facs="dscn3144 fol 166.jpg lower" unit="digital_image"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.25"> godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣu<pb n="167r"
                            facs="170"/><unclear>psu</unclear>r
                        mmā<unclear>ra</unclear>ṇātmakaṃ || gavāṃ māṃsena balinaṃ
                        sarvvakleśasahaṃ sutaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26ab"> māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ
                        sutaṃ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.3.28"> ato nukteṣu yā <unclear>nā</unclear>rīm
                            abhi<sic ana="dhdhā">dhyā</sic>yati dauhṛdam | ||
                        <caesura/>
                         śarīrā<lb n="2"/>hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.29"> karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar
                        bbhavet | yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.30"> pañcame manaḥ pratibu<lb n="3"/>ddhataram
                        bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ ||
                        aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati ||
                        nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā<lb n="4"/>gadheyan
                        tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ
                        jāyate | atho nyathā vikārī bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.31"> mātus tu khalu rasavahāyān <sic>nābhyāṃ</sic>
                            ga<lb n="5"/>rbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | <unclear
                            reason="damage">sāsya</unclear> mātur āhārarasavīryam
                        abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati |
                        asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān <lb n="6"/>prabhṛti
                            sarvvaśarīrānu<unclear reason="damage">sāriṇī</unclear>nāṃ
                            ra<unclear reason="damage">sa</unclear>vahānāṃ tiryaggatīnān
                        dhamanīnām upasnehena jīvayati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.32"> garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ
                        sambhavatīty āha <milestone facs="dscn3145 fol 167.jpg top"
                            unit="digital_image"/><pb n="167v" facs="171"/> śaunakas
                        tanmūlatvāt | pra<unclear reason="damage">dhānendri</unclear>yāṇāṃ
                        hṛdayam iti kṛtavīryaḥ | buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti
                        pārāsaryas tato varddhate dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti <lb
                            n="2"/> mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ce<unclear reason="damage"
                            >ṣṭāyāḥ |</unclear> garbbhasya śarīram iti || subhūtigautamas
                        tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak
                        sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga<lb n="3"/>pat sambhavanti | kāle
                        garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac
                        ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśa<add place="top_margin"
                            >ra</add><pc> </pc>mānsāsthi<pc> </pc>majjānaḥ pṛthak pṛthag
                        dṛśyante <lb n="4"/> kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante
                        || sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti
                        | etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha<lb n="5"/>sya
                        tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis
                        tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo
                        nāstīti kevalan tu <lb n="6"/> saukṣmyān nābhivyajyante |
                        yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.33"> tatra pitṛjamātṛja<pc
                            > </pc>rasa<unclear>jā</unclear>tmaja<pc> </pc>satvasātmyajāni
                        śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśasmaśru<pc
                            > </pc>danta<pc> </pc>na<milestone
                            n="!--dscn3145 fol 167 (2nd half)--" unit="digital_image"
                            />kha<pc> </pc>romāsthi<pc> </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni
                        pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā<pc> </pc>hṛnnābhi<pc
                        > </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
                        balavṛddhir vvarṇṇasthi<lb n="2"/>tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi
                        jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra
                        vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya<lb n="3"
                        />jaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.34"> tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ
                        | dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati |
                        bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu <lb n="4"/> dauhṛdam
                        abhidhyāyati | svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni
                        punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram
                        iyam prajanayi<lb n="5"/>ṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ || yasyāḥ
                        pārśvadvayam avanata<cb/>m purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ
                        ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā ma<lb n="6"
                        />dhye nimno droṇīprābhūtam uda<gap n="4" reason="damage"
                            unit="char"/> yugmaṃ prasūyata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.35"> bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.36">
                        <milestone facs="dscn3146 fol 168.jpg top" unit="digital_image"
                            /><pb n="168v" facs="172"/> a<unclear reason="damage"
                            >ṅgapra</unclear>tyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
                        aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya
                        vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.trailer">
                        <lb n="2"/> iti śārī<unclear>ratṛtī</unclear>yo 'dhyāyaḥ || </l>

                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.3.4.1">athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.3"> agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="3"/>ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti
                        prāṇāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.4"> tasya khalu śukraśo<cb/>ṇitasyābhipacyamānasya
                        kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo
                            vabhā<lb n="4"/>sinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati |
                        pañcavidhāñ ca cchā<g ref="#broken-danda"/><cb/>yām prakāśayati |
                        sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma
                            ṣoḍaśabhāgapramā<g ref="#broken-danda"/><lb n="5"/>ṇā | tṛtīyā
                        śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāga<cb/>pramāṇā |
                        pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma
                        vrīhipramāṇā | saptamī śu<lb n="6"/>kradharā nāma
                        vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam
                        aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.5"> kalāḥ khalv api sapta sambhavanti
                        dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.6">
                        <pb n="169r" facs="172"/>yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu
                        dṛśyate | tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.7"> snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā
                        | śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś cāpi ka<lb n="2"/>lābhāgām vidur vvudhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.8">tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā
                        māṃ<cb/>sasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.9"> bhavati ||
                        <caesura/>
                         yathā viṣamṛṇālāni vi<lb n="3"/>varddhante samantataḥ | bhūmau
                        paṃkodakasthāni tathā mānse sirā<cb/>dayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.10"> dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas
                        tasyā śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛ<lb n="4"/>tplīhnoś ca
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.11"> || <abbr>bha</abbr><ex cert="medium">vati
                            cātra</ex> ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣī<g ref="#broken-danda"
                        /><cb/>ram āsrayet |
                        <caesura/>
                         mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.12"> tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha<lb n="5"/>lu
                        sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.13">
                        <cb/>
                        <abbr>bha</abbr><ex cert="medium">vati cātra</ex> ||
                        <caesura/>
                         sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
                        <caesura/>
                         athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.14">
                        <lb n="6"/>caturthī śleṣmadharā nāma yā <unclear quantity="2"
                            reason="damage" unit="akṣara">sarva</unclear><pc
                        > </pc>sandhiṣu sarvvaprāṇapratām bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.15">
                        <abbr>bha</abbr><ex cert="medium">vati cātra</ex> || snehābhyakte
                        yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante
                        saṃśliṣṭā śleṣmaṇā tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.16">
                        <pb n="169v" facs="173"/> pañcamī purīṣadharā nāma
                            <unclear>yā</unclear> caturvvidham apy annam āmāśayāt
                        pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
                        pakvāsayasthā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.17">
                        <abbr>bha</abbr><ex cert="medium">vati cātra</ex> ||
                        <caesura/>
                         yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā<lb n="2"/>ntrāṇi samāsritāḥ |
                            uṇḍuka<unclear reason="eccentric_ductus">stha</unclear>m
                        vibhajate malam maladharāᳵ ka<cb/>lāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.18"> ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham
                        aśitapītakādita līḍham iti pacati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.19"> bhavati cātra ||<lb n="3"/> aśitaṃ khāditaṃ
                        pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ || taj jīryati <g ref="#broken-danda"
                        /><cb/> yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.20"> saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ
                        sarvvaśarīravyāpinī <g ref="#broken-danda"/><lb n="4"/> bhavati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.21"> bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣura<cb/>se yathā |
                        <caesura/>
                         śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.22"> dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="5"/>py avāṅ |
                        <caesura/>
                         mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate || </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.24"> gṛhīta<cb/>garbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ
                        vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām
                        ārttavaṃ <lb n="6"/>na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty
                        ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ
                            co<sic>rddha</sic>tarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyete
                        | tasmād garbbhiṇyaḥ pī<g ref="#broken-danda"/><milestone
                            unit="jpg" facs="dscn3147 fol 169.jpg"/><pb facs="173"
                            n="170r"/>nonnatapayodharā bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.25"> yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ
                        phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.26"> bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ <lb
                            n="2"/> prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś
                        cāpy anudhāva<cb/>ti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.27"> tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ
                        | tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.28ab"><lb n="3"/> jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā
                        vedayate rasān || </l>




                    <l xml:id="SS.3.4.31.2"> śoṇitakaphapra<cb/>sādajaṃ hṛdayaṃ |
                        yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ
                        || tasmim̐s ta<lb n="4"/>masāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti || </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.33"> nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upa<g
                            ref="#broken-danda"/><cb/>diśanti | sā svabhāvataḥ
                        sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi
                            tamobhū<g ref="#broken-danda"/><lb n="5"/>yiṣṭhaḥ śleṣmā
                        pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty ana<g
                            ref="#broken-danda"/><cb/>vabodhinī sā pralayakāle
                        tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām a<lb
                            n="6"/>nimitta satvabhūyiṣṭhānām ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām
                        anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.34"> bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ
                        suśruta dehinām | tamobhi<pb n="170v" facs="174"/>bhūte tasmiṃs tu
                        nidrā viśati dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.35"> nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
                        <caesura/>
                         svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.36"> pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra<lb
                            n="2"/>bhuḥ || rajoyukte<add place="top-margin"/>na manasā
                            gṛ<unclear>hṇīte</unclear> rthāṃ śubhāśubhāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.37"> karaṇānāṃ tu <cb/>vaiguṇye tamasābhipravarttate
                        | asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.38"> sarvvarttuṣu ca divā<g ref="#broken-danda"/><lb
                            n="3"/>svapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api
                        pratiṣiddho <cb/>vāla<pc> </pc>vṛddha<pc
                            > </pc>kṣatakṣīṇa<pc> </pc>madya<pc> </pc>pīta<pc
                            > </pc>strīyāna<pc> </pc>vāhanādhva<pc> </pc>karmma<pc
                        > </pc>pariśrāntānām | abhuktavatāṃ medomā<lb n="4"
                        />rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api
                        khalu<cb/> jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis
                        tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ <lb n="5"/>
                        sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt
                        kāsaśvāsapratiśyāyaśirogau<cb/>ravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
                        bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva do<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="5"/>ṣāḥ prādur bbhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.39"> bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād
                        rātrau divāsvapnañ ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ
                        svapnamitaś caret || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.40"> tathā hy aro<unclear n="1" reason="smudged"
                            unit="char">ga</unclear>ḥ sumanā va<pb n="171r" facs="174"
                        />lavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet
                        samāśataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.56"> mūrcchā pittatamaḥ prāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ
                        | tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā <lb n="2"/>|| </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.42"> nidrānāśonilāt pittātmanas tāpāt kṣayādapi |
                        abhi<cb/>ghātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.43"> nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam
                        || gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.44"> śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṃskṛtaiḥ
                        || bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.45"> rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca ||
                        drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.46"> śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca ||
                        nidrānāśe tu kurvīta tathā'nyānyapi buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.47">nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
                            laṃ<lb n="3"/>ghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.48"> kaphamedovi<g ref="#broken-danda"
                        /><cb/>ṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam | divāsvapnaś ca
                        bhṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.49"> indriyārthe<lb n="4"/>ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ
                        gauravaṃ klamaḥ | nidrārttasyaiva yasyehā <g ref="#broken-danda"
                        /><cb/> tasya tandrā vinirddiśet || </l>













                    <l xml:id="SS.3.4.57"> garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmā
                        turāhāranimittā <unclear>ca</unclear> parivṛddhi<lb n="5"
                        />rbbhavati || </l>





                    <l xml:id="SS.3.4.60"> bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca
                        vardhante na <cb/> kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti
                        dhanvantarer mmataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.61"> śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="6"/> dvāv imau sadā | svabhāvam
                        prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.62"> tisraḥ prakṛtayo bhavanti
                        vātapittakaphanimittāḥ || <g ref="#newa-placeholder-mark"/></l>

                    <l xml:id="SS.3.4.63"><pb n="171v" facs="175"/> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
                        <caesura/>
                         prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu || <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/></l>

                    <l xml:id="SS.3.4.64">
                        <lb n="2"/> tatra vāta prakṛtijāgarūkaḥ śītadveṣī
                        durbbhagastenonā<cb/>ryo mastarogāndharvvaḥ | sphuṭitakaracaraṇau
                        rūkṣālpakeśaḥ smaśruḥ kaṭhimakrodhī dantakhādī a<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="3"/>lpavalo 'lpāyuś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.65"> bhavati cātra || adhṛtiradṛ<cb/>ḍhāsauhṛdayaḥ
                        kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭano
                            navasthitā<g ref="#broken-danda"/><lb n="4"/>tmā nabhasi ca
                        gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.66"> avyavasthita<cb/>matiś calacitto
                        mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ
                            mārutaprakṛ<lb n="5"/>tireṣa manuṣyaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.68"> pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho<cb/>
                        durggandhī pītaḥ kālo vā |
                        śithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭapādapāṇitalo du<lb n="6"
                        />rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhuguṣṇadveṣī
                        kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.69"> bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhya
                        vaktā tejasvī samiti<pb n="172r" facs="175"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>ṣu durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ
                        kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.70"> na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="2"/>teṣu ca sāṃvanadānaruciḥ |
                        bhavatīha sadā vyathitāsyagati<cb/>ḥ sa bhaved iha
                        pittakṛtaprakṛtiḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.72"> śleṣmaprakṛtis tu
                            dūrvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā<lb n="3"/>ṇḍānām
                        anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | <cb/> kṛtajño
                        dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃściragrāhī dṛḍhavairodīrghāyuś ca
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.73"> snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
                        lakṣmī<cb/>vān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san
                        sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed api ca jalā<lb n="5"/>śrayān
                        manojñāṃ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.75"> dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanaḥ pari<g
                            ref="#broken-danda"/><cb/>gaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ
                        pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca kaphaprakṛti<lb
                            n="6"/>ḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.4.77"> dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
                        saṃsarggantam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś cayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.78"> prakopo vānyato bhāvo kṣayo vā nopajāyate |
                        prakṛtīnāṃ svabhā<pb n="172v" facs="176"/>vena jñāyante tu
                        gatāyuṣaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.79"> viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
                        tadvat prakṛtibhir ddehas taj jātatvān na vādhate || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.80"> prakṛtir iha narāṇāṃ
                        <unclear>bhau</unclear>tikī kecid āhuḥ pavanadahana<lb n="2"
                        />toyaiḥ kīrttitā<unclear
                            reason="erased text                             underneath"
                            >stā</unclear>s tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthiva<cb/>ś
                        cet kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.81"> śaucamāstikyam ābhyāso vedeṣu<g
                            ref="#broken-danda"/><lb n="3"/> gurupūjanaṃ |
                        priyātithitvamijyā ca vrahmakāyasya lakṣa<g ref="#broken-danda"
                        /><cb/>ṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.82">
                        <g n="5" ref="#newa-old-gap-filler"/> sauryam ājñā mahābhāgyaṃ
                        satataṃ śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā<lb n="4"
                        />hendraṃ kāyalakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.83"> sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari<cb/><g
                            n="10" ref="#newa-old-gap-filler"/> keśatā | priyodakatvañ ca
                        tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.84"> madhyasthatā <lb n="5"/>sahiṣṇutvam
                        arthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktiś ca kauve<cb/>raṃ
                        kāyalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.85"> gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
                        vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kā<lb n="6"/>yalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.86"> prāptakārī dṛḍhotthāno dhrtimān smṛtimāñ chuciḥ
                        | rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.87"> vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ |
                            jñānavi<lb n="173r"/>jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.88"> saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodhame |
                        aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.89"> ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satva<lb n="2"
                        />mīdṛśaṃ || ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma
                            vā<unclear>kya</unclear>tā | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.92"> bhṛśa<cb/>mātmastavaś cāpi rākṣasaṃ
                        kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.93">strīlau<g ref="#broken-danda"/><lb n="3"
                        />lupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṃgrahaḥ || tīkṣṇam
                        āyāsavaku<cb/>laṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.90"> vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
                        asamvibhāgam alasan duḥ<lb n="4"/>śīlamasūcakam | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.94"> laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidu<cb/>r
                        nnaram ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.91"> pravuddhakāmāmasevī vā jasrāsāhāra eva ca |
                        amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya<g ref="#broken-danda"
                            /><lb n="5"/>te || ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha
                        me || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.95"> durmmedha<g ref="#broken-danda"/>stvaṃ mandatā
                        ca svapna maithunanity atā | nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ <g
                            ref="#upadhmaniya"/>pāśavā guṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.96"> anavasthita<lb n="5"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>tā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ
                        toyakāmatā || parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.97"> satvavudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
                            <pb n="173v" facs="177"/>
                        <g ref="#newa-placeholder-mark"/> priyārthakāmarahitaḥ satva
                        vānaspate sthitaḥ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.98"> ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
                        vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri<lb n="2"/>yāṃ cared iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.trailer"> iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ || </l>
                </div>


                <div n="5" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.3.5.1"> athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <milestone facs="dscn3151fol173.jpg_top.jpg" unit="jpeg"/>



                    <l xml:id="SS.3.5.3"> śukraśoṇitaṅ garbhāsa<subst>
                            <add place="margin_upper">ya</add>
                        </subst>stham ā<lb n="3"/>maprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity
                        ucyate || tad acetanāva<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>sthitam
                        vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī
                        saṃhanti | ākāśam vivarddhayati<lb n="4"/> | evam vivarddhitaḥ sa
                        yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādi<cb/>bhir upetas tadā
                        śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ |
                        madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.4">
                        <lb n="5"/> ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
                            mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>nāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā ca
                            sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>jānukurpparavāhuprabhṛtayo
                        dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
                        <caesura/>
                         ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo
                        maladharoś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.8"> āsayās tu vātapittaśle<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><pb n="dscn3151fol173_bottom.jpg" facs="177"
                        />ṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.9"> sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām
                        arddhavyāyāmahīnāni | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.10"> śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava
                            srotānsi<lb n="2"/> narāṇām vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām
                        aparāṇi ca trīṇi | <cb/> dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.11"> ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta
                        eva hasta<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>grīvāpṛṣṭheṣu |
                        tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava pra<cb/>rohā
                        grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām
                            nita<lb n="4"/> mvam ūruvandhotkapiṇ<unclear/>dīnāñ ca </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.12"> māṃsasirāsnā yvasthidhaman<cb/>nījālāni praty
                        ekaṃ catvāri tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam
                        idaṃ <lb n="5"/> śarītaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.13"> ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.14"> mahatyo mānsa<cb/>rajjavals catasraḥ
                        peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca
                        dve | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.15"> sapta sīmanyasta<lb n="6"/>tra vibhaktāḥ śirasi
                        pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.16"> caturddaśās<unclear/> saṃhatās teṣāṃ trayo
                        gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><milestone
                            facs="dscn3152fol174_top.jpg" unit="jpeg"/>
                        <pb facs="178" n="174v"/>tau | trikaśirasorekaikaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.17"> caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās
                        te khalv akadaśaikeṣāṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.18"> triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino
                        pabhāṣante | śalyatantreṣu trīṇy a<lb n="2"/>va śatāni | teṣāṃ
                        saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu | saptadaśotta<cb/>raṃ śataṃ
                        śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty ūrddvan triṣaṣṭhir |</l>


                    <l xml:id="SS.3.5.19"> ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/> triṇi tāni pañcadaśa
                        talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pā<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>rṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ |
                        triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita<lb n="4"
                        />rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
                        gudabhaganita<cb/>mveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve
                        ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve
                        akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanā<cb/>ḍyāṃ catvāti | dve
                        hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni
                        gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira<lb n="6"/>sīti | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.20"> tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad
                        yathā || kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
                        jānu<unclear/>rpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśi<milestone
                            facs="dscn3152fol174_bottom.jpg" unit="jpeg"/><pb facs="178"
                            n="175r"/>raḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
                        ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu
                        valayāni | bhavati cātra || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.21"> yathā hi sāro vṛkṣa<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="2"/>sya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
                        <caesura/>
                         evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriya<cb/>te tu taiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.22"> tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         asthīni na viśyanti sāro<unclear/>ṣa vidhīyate <lb n="3"/> || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.23"> māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis
                        tathā |
                        <caesura/>
                         asthīny ā<cb/>lambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.24"> sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca | </l>





                    <l xml:id="SS.3.5.26"> saṃkhyātās tu dve śate <g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>daśottare teṣāṃ śākhā
                        aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>ty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas
                        trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai<lb
                            n="5"/>kaḥ saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena
                        itarasakthi vāhu<cb/> ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu
                        caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi |
                            <lb n="6"/> tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
                        hṛdayaklomā<unclear/>sa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā |
                        dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ |
                        dvau dvauva<g ref="#newa-gap-filler"/><milestone
                            facs="dscn3153fol175_top.jpg" unit="jpeg"/>
                        <pb facs="191" n="175v"/>rtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
                        gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau
                        śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.27"> ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
                            <lb n="2"/> korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī
                        vāyasatuṇḍama<cb/>ṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām
                        aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
                            kakṣavaṃkṣaṇada<lb n="3"/>śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
                        pīṭhagudabhaganitamveṣu sā<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>mudrāḥ |
                        grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī
                        saṃjñāḥ | hanvorūbhaya<subst>
                            <add place="margin_upper">ta</add>
                        </subst>stu<lb n="4"/> vāyasa tuṇḍāḥ |
                        kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍala<cb/>saṃjñāḥ |
                        srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
                        vyākhyātāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.28">
                        <lb n="5"/> bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
                            parikīrti<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>tāḥ |
                        <caesura/>
                         peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.29"> nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>khāsu ṣaṭ chatāni | dve
                        śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
                        pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | <milestone
                            facs="dscn3153fol175_bottom.jpg" unit="jpeg"/><pb facs="179"
                            n="176r"/> tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva
                        jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe |
                        pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasa<lb
                            n="2"/>kthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ |
                        pā<cb/>rśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ |
                        mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatā<lb n="3"/>ni vyākhyātāni
                        bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.30">
                        <cb/> bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān
                        nivodha me |
                        <caesura/>
                         pratānavanti vṛtāni<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>
                        susirāṇi pṛthūni ca || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.31"> pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>dhi<subst>
                            <add place="margin_upper">ṣu</add>
                        </subst> cāpy atha |
                        <caesura/>
                         vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.32"> āmapakvāsayānteṣu susirā<lb n="5"/>ṇi pṛthūni
                        ca |
                        <caesura/>
                         pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras<unclear/>
                        <cb/> ca || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.33"> naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir
                        yutāḥ |
                        <caesura/>
                         bhaved bhārasahā <unclear/> dṛḍhasandhisamāśritāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.34">
                        <lb n="6"/> eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.35">
                        <milestone unit="jpeg" facs="dscn3154fol176_top.jpg"/><pb
                            facs="180" n="175v"/> na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca
                        sandhayaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.36"> yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sa guḍhāṃ śalyamu<lb n="2"/>dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.37"> pañca peśīśatāni tāsā<cb/>ñ ca catvāt iṃ
                        śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ
                        catvāriṃśat || ekaikasyāṃ <lb n="3"/> pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ
                        pañcadaśa | pañcadaśaprape<cb/>de pādopari | kurccasanniviṣṭās
                        tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśa<lb n="3"
                        />tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam eka<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>smin sakthini bhavantye na itara
                        sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
                            vṛṣa<lb n="5"/>śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca |
                        dve vasti śira<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>si | saptodare
                        nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ |
                        pārśvayor daśa | dve vakṣa<lb n="6"/>si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt
                        sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca
                        tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve
                        joṣṭhayoḥ | <milestone unit="jpeg"
                            facs="dscn3154fol176_bottom.jpg"/><pb facs="180" n="177r"
                        />nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
                        karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
                        peśīśatāni puṃsām bhavanti | </l>





                    <l xml:id="SS.3.5.39"> strīṇāñ caturddaśāsya<lb n="2"/>dhikā | daśa
                        tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauva<cb/>ne tāsāṃ
                        parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte
                        bhyantarataḥ | dve mukhāsri<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"
                        />te ca | vṛtte dve garbbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ
                            prave<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>śinyaḥ | tisra eva
                        garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati | </l>








                    <l xml:id="SS.3.5.42"> marmmasirādhamanīsrotasām anyatra<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/> vibhāgaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.43"> bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis
                        tri<cb/>r āvartā prakīrtitā |
                        <caesura/>
                         tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.44"> yathā rohitamatsya<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="5"/>sya mukham bhavati rūpataḥ |
                        <caesura/>
                         tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśa<cb/>yyām vidurvvudhā || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.45"> ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye
                        striyāḥ |
                        <caesura/>
                         sa yoniṃ yāti śira<lb n="6"/>sā svabhāvāt prasavam prati || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.46"> tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
                        <caesura/>
                         śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit || <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                    </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.47"><milestone facs="dscn3155 fol 177.jpg"
                            unit="jpeg"/><pb n="177v" facs="181"/> tasmān nisaṃśayaṃ
                        jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
                        <caesura/>
                         dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.48"> pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.49"> tasmāt samasta<cb/>gātram avihatam
                        adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ
                            muñja<pc> </pc>valvajaiḥ pañjarastham a<lb n="3"/>prakāśe deśe
                        kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/> kṛtvośīra<pc
                            > </pc>tṛṇa<pc> </pc>veṇu<pc> </pc>kurccādīnām anyatamena
                        śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān
                        yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā || </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.50"> ślo<cb/>kau ||
                        <caesura/>
                         na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
                        <caesura/>
                         dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir e<add place="margin"
                                >va<metamark>3</metamark></add> vā | </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.51"> śarīre <lb n="5"/> cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu
                        viśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ <cb/> vyapohyārabhate kriyām iti || || </l>

                    <p xml:id="SS.3.5.trailer"> iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || || </p>

                </div>

                <div n="6" type="adhyāya">

                    <milestone n="177v5" unit="digital_image"/>
                    <l xml:id="SS.3.6.1"> athātaḥ pra<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"
                        />tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.6.3"> saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni
                        marmmāṇi bhavanti | tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi |
                        snāyumarmmāṇi, asthima<pb n="178r" facs="181"/><lb n="1"/>rmmāṇi |
                        sandhimarmmāṇi | na khalu
                        māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti ||
                        yasmān nopalabhyante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.4"> tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac
                            chirā<lb n="2"/>marmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv
                        asthimarmmāṇi <cb/>| viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat
                        saptottaram marmmaśataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.5"> eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti <lb n="3"
                        />| etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau <del rend="erased">ca</del>
                        bhavataḥ | udarorasor ddvā<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>daśa |
                        caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.6"> tatra sakthimarmmāṇi |
                            kṣipratalahṛdayakurccakū<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"
                        />rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipa<cb/>ñ
                        ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy
                        anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā<lb n="5"/>bhir hṛdayaṃ
                        stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ce<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu |
                        kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
                        pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="6"/>ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau
                        mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau |
                        dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca
                        sīmantāḥ | catvāri śṛṃ<pb n="178v" facs="182"/><lb n="1"
                        />gāṭakānyeko 'dhipatir iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.7"> tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni |
                        māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ
                            śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū<lb n="2"
                        />lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohi<cb/>tākṣāṇy
                        ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ |
                        kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhuro<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="3"/>tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphala<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>kaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
                            jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta<lb
                            n="4"/>kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.8"> tāny etāni marmmāṇi <cb/>pañcavidhāni bhavanti
                        || tad yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi |
                        viśalyaghnāni | <lb n="5"/>vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti ||
                        tatra sadyaḥprāṇaharā<cb/>ṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi
                        trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃ<lb n="6"/>śad
                        vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.9"> bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.10"> vakṣomarmmā<pb n="179r" facs="182"/><lb n="1"
                        />ṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.11"> nitambāv iti caitāni<g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <lb n="2"/>kālāntaraharāṇi tu |
                        <caesura/>
                         utkṣepau sthapaṇī caiva<metamark function="yati">,</metamark>
                        viśalyaghnā<cb/>ni nirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.12"> lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
                        <caesura/>
                         kukundare kakṣadhare vidhure <lb n="3"/>sakṛkāṭike || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.13"> ansānsaphalakāpāṅge<metamark function="yati"
                            >,</metamark> nīle manye phaṇe<cb/> tathā |
                        <caesura/>
                         vaikalyakaraṇāny āhu<metamark function="yati">,</metamark>r
                        āvarttau dvau tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.14"> gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve
                            kurccaśirāṃ<lb n="4"/>si ca |
                        <caesura/>
                         rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
                        <caesura/>
                        <cb/>pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.15"> marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi<lb n="5"
                        />sandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti |
                        marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān āpadyante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.16"> tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agnigu<pb
                            n="179v" facs="183"/><lb n="1"/>ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti |
                        viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramu<lb n="2"/>khāvaruddho yāvad atra
                        vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu <cb/>śalye |
                        marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty
                        uddhṛtaśalyo mriyate | vaika<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"
                        />lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca
                        prā<cb/>ṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni
                        viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca<lb n="4"/>bhautikīñ ca rujām apare tv
                        āhuḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.17"> kecid āhur mmānsādīnāṃ <cb/>samastānāṃ
                        samṛddhānāñ ca samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ
                        ca samavāya<lb n="5"/>kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu
                        viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva
                        rujākarāṇīti || <pb n="180r" facs="183"/><lb n="1"/>yataś
                        caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.18"> bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre<metamark function="yati"
                            >,</metamark> prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         snāyvasthi<lb n="2"/>māṃsāni tathaiva sandhī<metamark
                            function="yati">,</metamark> santarppayantyopacayanti dehaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.19">
                        <cb/>tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur
                        abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mā<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="3"/>tariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.20"> rujābhibhū<cb/>tas tu tataḥ śarīraṃ<metamark
                            function="yati">,</metamark> pralīyate naśyati cāsya saṃjñā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.21"> etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.22"> tatra sadyaḥprāṇa<lb n="4"/>haram ante viddhaṃ
                        kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇahara<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>m ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca
                        vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ<g ref="#newa-old-gap-filler"/>
                        vedanāñ janayaṃ<lb n="5"/>ti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati
                        | rujām vā karoti ru<cb/>jākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.23"> tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt
                        mārayanti | kālānta<g ref="#newa-gap-filler"/>raprāṇaharāṇi pakṣāt
                        māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti |
                            viśalyaprāṇaharāṇi<g ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <pb n="189v" facs="184"/><lb n="1"/><unclear cert="unknown"
                            reason="faded">vaikalyakarāṇi ca kadācid
                        atyabhi</unclear>hatāni mārayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.24"> uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
                        tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mma<unclear reason="faded">dhye
                            kṣipraṃ nāma marma <gap n="9" reason="faded" unit="char"
                            /></unclear>
                        <lb n="2"/>madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya
                        talahṛdayan nāma <cb/>marmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
                            kṣipratyopariṣṭā<unclear reason="faded">d aṅgulam ubhayataḥ
                            kūrcco nāma | <gap n="7" reason="faded" unit="char"
                            /></unclear><lb n="3"/>ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ
                        kūrccaśiro nāma tatra rujā<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>śophau
                        bhavataḥ || pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra <unclear
                            reason="faded">rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā<gap n="2"
                                reason="faded" unit="char"/></unclear>
                        <lb n="4"/>pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma
                        tatra śoṇitakṣa<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ye maraṇaṃ |
                        jaṃghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | <unclear
                            reason="faded">jānos tryaṅgulād ūrddhva<gap n="5"
                                reason="faded" unit="char"/></unclear>ṇir nnāma marmma
                        tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ū<unclear
                            reason="faded">rū</unclear>ma<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>dhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ |
                        ūrvvyās <unclear reason="faded">tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa<gap n="4"
                                reason="faded" unit="char"/></unclear>le lohitākṣan nāma
                        marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā ||
                        vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma<g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <pb n="181r" facs="184"/><lb n="1"/>tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca
                        bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini
                            gulphajānuvaṃkṣaṇaci<lb n="2"/>ṭipāni tāni bāhau
                        maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | <cb/>yathā ca
                        pādajaṃghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ
                        hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="3"/>nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma
                        marmma | e<cb/>vaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma |
                        yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma <lb n="4"
                        />| evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra
                        viddheṣu ta <cb/>evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe
                        kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="5"/>ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi
                            vyākhyātā<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ni bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.25"> ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy
                        anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthū<lb n="6"
                        />lāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ |
                        alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bbastir nnāma
                        marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrā<pb
                            n="181v" facs="185"/><lb n="1"/>py ubhayato viddhe maraṇam
                        ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto
                        rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma
                        tatrāpi sadyo maraṇaṃ | <lb n="2"/>stanayor mmadhyam
                        adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastama<cb/>sām adhiṣṭhānaṃ
                        hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād
                        dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle <lb n="3"/>nāma marmaṇī | tatra
                        kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayo<cb/>r ūrddhve
                        stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā
                        kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="4"/>stāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
                        marmmaṇī | tatra pū<cb/>yabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
                        ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra
                            vāta<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>pūrṇṇakoṣṭhatayā
                        kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarora<cb/>sor dvādaśa
                        marmmāṇi vyākhyā<add place="bottom margin">tā<metamark
                                function="line-number-from-bottom">2</metamark></add>ni
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.26"> ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
                        tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ <lb n="6"/>pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī
                        kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo
                        hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam
                        ubhayato kukundare <pb n="182r" facs="185"/><lb n="1"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>nāma marmmaṇī | tatra
                        sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati |
                        śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā<lb n="2"
                        />rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
                        daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe
                        jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva<lb n="3"/>sandhī
                        nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate |
                        <cb/>stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī |
                        tatra śoṇitātipravṛttinimittai<lb n="4"/>r upadravair mmriyate |
                        pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃba<cb/>ndhe 'nsaphale
                        nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye
                            'ṃśapīṭhaskandhasaṃ<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>dhāne
                        krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā
                        <cb/>bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.27"> ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
                        tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle
                        dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam
                        arasagrāhitā ca bhavati | <pb n="182v" facs="186"/><lb n="1"
                        />grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra
                        sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
                        calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure <lb
                            n="2"/>nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam
                        ubhayataḥ srotomā<cb/>rggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma
                        marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor
                            adha<lb n="3"/>ḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī
                        | tatrāndhyadṛṣṭyupaghā<cb/>to vā | bhruvoḥ pucchayor upary
                        anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ |
                        bhruvor antare <lb n="4"/>upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī |
                        tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghā<cb/>to vā | āvarttaśaṃkhayor upari
                        keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo
                            <lb n="5"/>vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir
                        nnāma marmma | tatro<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>tkṣepavat
                        pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī |
                        tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma<lb n="6"/>raṇaṃ |
                        ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ
                        sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
                        maraṇaṃ | mastakābhyantaram upa<pb n="183r" facs="186"/><lb n="1"
                        />riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma
                        | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni
                        saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.28"> bhavanti cātra <lb n="2"/>ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaika<cb/>maṅgulamitā
                        stanamūlagulphāḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ
                        saha <lb n="3"/>kurpparābhyāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.29"> hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni
                        catvāri <cb/>pañca ca gale daśa yāni ca dve ||
                        <caesura/>
                         tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni<metamark function="yati"
                            >,</metamark> śeṣāṇy avaihi pariva<lb n="4"/>rtti tato
                        gulārddhaṃ || </l>



                    <l xml:id="SS.3.6.31"> cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānā<del
                            rend="erased">ṃ</del>m ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
                        <caesura/>
                         chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> nāleṣu vṛ<lb n="5"/>ttamathiteṣu yathotpalāni || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.32"> kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca
                        bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti vāyuḥ |
                        <caesura/>
                         evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramatha<pb
                            n="183v" facs="187"/><lb n="1"/>nād iva paṅkajāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.33"> marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād
                        dhi marmmasu hatā na bhavanti marttyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.34"> jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te
                        prāpnuvanti vikalatvam asaṃśa<lb n="2"/>yaṃ hi ||
                        <caesura/>
                         sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śa<cb/>stravihataiś
                        ca śarīradeśaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.35"> chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān
                        na marmmapatitā vivi<lb n="3"/>dhāḥ prahārāḥ ||
                        <caesura/>
                         agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
                        <caesura/>
                        <cb/>prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ<metamark function="yati">,</metamark>
                        santi bhūtātmanā saha || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.36"> tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                        <lb n="4"/>indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.37"> rujaḥ sutī<cb/>vrā vividhā bhavanty asuhate
                        nare ||
                        <caesura/>
                         hate kālāntare cāpi<metamark function="yati">,</metamark> dhruvo
                        dhātukṣayo nṛṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.38"> tato dhātukṣayā<lb n="5"/>j jantur vvedanābhiś
                        ca naśyati |
                        <caesura/>
                         hate vaikalyajanake<metamark function="yati">,</metamark> kevalaṃ
                        vaidyanaipuṇāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.39"> śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.40">
                        <pb n="184r" facs="187"/><lb n="1"/>rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni
                        vividhā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvanty ante ca vaikalyaṃ<metamark function="yati">,</metamark>
                        kuvaidyavaśago yadi || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.41"> chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
                        <caesura/>
                         upaghātam vijānīyāt <lb n="2"/>marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.42"> marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo
                        '<cb/>lpātyayo vāpi niratyayo vā |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu<metamark function="yati"
                            >,</metamark> vaikalyam arcchanty atha vā mriyante || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.43">
                        <lb n="3"/>marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye
                        vividhā narāṇām |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
                        || ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.trailer">iti śārīre ṣa<lb n="4"/>ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0
                        ||</l>

                    <milestone n="184r4" unit="digital_image"/>


                </div>




                <div n="7" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.3.7.1">athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śā<cb/>rīram
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <milestone n="dscn3161 fol 183" unit="digital_image"/>



                    <l xml:id="SS.3.7.3">sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram
                        ārāma iva jalaharaṇī<lb n="5"/>bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir
                        upasnihyate cākuñcanaprasāraṇā<cb/>bhir vviśeṣair
                        ddrumapatrasevanīnām iva cāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan
                        tataḥ prasaranty urdhva<lb n="6"/>m adhas tiryak ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.4">bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||<pb n="184v"
                            facs="188"/></l>



                    <l xml:id="SS.3.7.6">tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu
                        daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa
                        raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga<lb
                            n="2"/> tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva
                        pittavahāḥ pi<cb/>ttasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ |
                        kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni
                            bhavanti<lb n="3"/> |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.7">tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ
                            sirā<del>ḥ</del><cb/> bhavanti | etenetarasakti vāhū ca
                        vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śro<lb
                            n="4"/>ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare
                        daśa va<cb/>kṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau
                        jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasra<lb n="5"
                        />ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
                        śaṃkha<cb/>yoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
                        vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva<lb n="6"/> vibhāgaḥ
                        śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8">bhavanti cātra ||<pb n="185r" facs="188"/></l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8.0">yadā vāyur aduṣṭas tu sevate
                            sva<unclear>va</unclear>hāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8.1">kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇām̐ś cāpi<lb n="2"/> sirāḥ pavanasvaścaran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.9">yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā<cb/> pratipadyate
                        |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.9.1"><add>yadā tvakupitam pittaṃ sevate<lb n="3"/>
                            svavahāḥ sirāḥ |
                            <caesura/>
                             avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bho<cb/>janaṃ
                        ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.3.7.10">bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi<lb n="4"/>rāś caran
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.11">yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ
                        pratipadyate<cb/> |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.11.1">yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ<lb
                            n="5"/>prapadyate |
                        <caesura/>
                         āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.12">sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ
                        |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca<lb n="6"/>ran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.13">yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.13.1">yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tadāsya<pb n="185v" facs="189"/> samyag jānāti sparśānāṃ tu
                        śubhāśubhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.14">varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.15">yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si<lb n="2"/>rāḥ
                        pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambha<cb/>vāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.15.1">apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
                        <caesura/>
                         kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa<lb n="3"/>yaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.16">na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmā<cb/>ṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.17">praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān
                            |<lb n="4"/>
                        <caesura/>
                         dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā
                        <unclear>hya</unclear>taḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.18">tatrāruṇā<cb/> vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                        <gap extent="1" unit="line"/>
                        <caesura/>
                         asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.19"><lb n="5"/>ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv
                        avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.3.7.21">śākhāsu<cb/> ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad
                        eva tu |
                        <caesura/>
                         jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.19cd">vaika<lb n="6"/>lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt
                        tāsāṃ dhruvam bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22">tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti |
                        tāsāṃ jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve
                            lohitākṣa<pb n="186r" facs="189"/> saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ |
                        etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ
                        ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ |
                        dve dve vaṃkṣaṇaci<lb n="2"/>ṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca |
                        aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin<cb/> pārśve tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato
                        dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe<lb
                            n="2"/> pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
                        ūrddhvagāminye dve pa<cb/>riharet | tāvantya evodare tāsāṃ
                        meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ<lb
                            n="4"/>d vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve
                        stanamūle saṃśri<cb/>te tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś
                        catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e<lb n="5"/>
                        va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti <cb/>
                        catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām
                        aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva
                        vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau<pb n="186v" facs="190"/>
                        tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj
                        jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
                        catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare<lb n="2"
                        /> tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ |
                        tāsā<cb/>m ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ
                        keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś
                        caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pa<cb/>ñ ca pañca | tāsāṃ
                        śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
                        śaṃkhasandhigatām ekai<lb n="4"/>kām pariharet | dvādaśamūrddhani
                        tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīma<cb/> manteṣv ekaikām adhipatau
                        parihared iti ||</l>


                    <l xml:id="SS.3.7.22.add1">bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa<lb n="5"/>rīriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22.add2">spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma
                        samāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca<lb n="6"/> yāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.22.add3">vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ
                        bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.23"> vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ
                        sirāḥ ||<pb n="187r" facs="190"/>
                        <caesura/>
                         pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.trailer"> iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||</l>

                    <!-- 
       Missing verses - 2, 5, 18cd, 20, 24
       
       Additional verses - 8.0, 9.1, 11.1, 13.1, 15.1, 23.1 - 3 
       -->
                </div>


                <div n="8" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.3.8.1"> athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3"> tatra bālasthavirabhīrurūkṣa<lb n="2"
                            />kṣata<unclear>kṣī</unclear>ṇamadyādhvastrīkar<unclear>ṣi</unclear>tānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
                            sirānavyadhyā<lb n="3"/>ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
                        vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād
                        vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā<lb
                            n="4"/>yuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3a"> pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
                        vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3b"> yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ<lb n="5"/>ṣṭāś
                        cāyantritāyantritā notthitā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.4"> śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ |
                        teṣv apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ
                            vyadha<lb n="6"/>yet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.5"> pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam
                        apratiṣiddhaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.6"> tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā
                        doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā
                        yathākālam upa<milestone n="dscn3165 fol 187" unit="jpeg"/><pb
                            facs="191" n="187v"/>sthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān
                        abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
                        yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
                            vidhivacchastra<lb n="2"/>mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.7"> tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na
                        pravāte na ca durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā
                        kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.8"> tatra vyadhyasirāṃ puru<lb n="3"/>ṣaṃ pratyād
                        ity amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor
                        nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm
                            anyayo<unclear
                            ana="visarga seems to be inserted later slightly above the line."
                            >ḥ</unclear> sthāpayitvā yantra<lb n="4"/>śāṭakena parikṣipya
                        grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena
                        śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham
                            asṛk<unclear>srā</unclear>vaṇārthañ ca yantram pramā<lb n="5"
                        />ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet |
                        uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
                        īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi<lb n="6"/>tvā
                        vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet |
                        upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃ<sic ana="seems cancelled"
                        >ṣṭha</sic>guṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ
                        vidhyet | <unclear>gṛ</unclear>dhrasīviśvacyo<milestone
                            facs="dscn3165 fol 187" unit="jpeg"/><pb facs="191" n="188rv"
                        />rākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya
                        udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām
                        avalambamānasya <lb n="2"/> pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ
                        | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni
                        dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyā<unclear>m̐</unclear>ś ca
                            sirotthāpana<lb n="3"/><unclear>he</unclear>tūn buddhyāvekṣya
                        śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.9"> māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ
                        nidadhyād vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram a<lb n="4"
                        />sthnām upari kuṭhārikayā || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.10"> bhava<sic
                            ana="perhaps there is an anusvara here">ṃ</sic>ti cātra ||
                        vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle
                        madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.11"> dviprakārapramathitadhārayā <lb n="5"/>
                        yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca
                            suviddhā<unclear>n</unclear>tāṃ vinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.12"> yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā
                        | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre <unclear>pra</unclear>varttate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.14"> kṣīṇasya <lb n="6"/> bahudoṣasya
                        mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani
                        vāyunaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.15"> saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na
                        cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet || </l>



                    <l xml:id="SS.3.8.17">
                        <milestone facs="dscn3166 fol 188" unit="jpeg"/>
                        <pb facs="191" n="188v"/>tatra
                        pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
                        rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet
                        | ślīpadeṣu yathoktaṃ <lb n="2"/> kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
                        sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule
                        apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari
                        caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ<lb n="3"/>dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe
                        śroṇipratisamantāt pravāhikā<sic
                            ana="perhaps the anusvāra is cancelled">ṃ</sic>yāṃśūlinyāṃ
                        parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
                        etenetarasakthibāhūvyākhyātau || <lb n="4"/> viśeṣatas tu
                        vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
                        dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
                            gṛdhrasyāmi<lb n="5"/>va vipa<unclear>ṃ</unclear>cyām
                        vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca |
                        etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor
                        bbāhumadhye eke <lb n="6"/> vadanty aṃsamadhye
                        trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām
                        anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām
                            apa<milestone facs="dscn3166 fol 188" unit="jpeg"/><pb
                            facs="192" n="189r"/>smāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde |
                            jihvāroge<metamark cert="high"
                            function="to_indicate_insertion_in_some_line_of_the_digital_image"
                            place="above">dī 3</metamark>ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
                        dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt
                        karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe <lb n="2"/> nāsārogeṣu
                        nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
                        a<unclear>kṣcā</unclear>mayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā | etām
                        eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu | </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.18"> tatra durvvi<lb n="3"/>ddhātividdhākuñcitā
                        piccitā kuṭṭitā apra<unclear>sru</unclear>tānutīrṇṇā
                            a<unclear>n</unclear>teviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā
                        anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā
                            <lb n="4"/> vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
                        marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.19"> tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ
                        sravati | tatra ru<lb n="5"/>jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā
                        nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
                            praviśatyatipra<unclear>vṛ</unclear>ttirvvā bhavati sātividdhā
                        nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku<lb n="6"
                        />ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
                        anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabha<sic
                            ana="two oblique lines above it perhaps indicating that it is cancelled"
                            >yā</sic><metamark cert="high"
                            function="to_indicate_insertion_in_some_line_of_the_digital_image"
                            place="below">sma</metamark>mūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
                            apra<unclear>srū</unclear>tā nāma tī<milestone
                            facs="dscn3167 fol 189" unit="jpeg"/><pb facs="192" n="189v"
                        />kṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
                        alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā
                        nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākū<lb n="2"/>ṇitā
                        nāma | dutthānabandhodve<sic ana="ṣi">pi</sic>ṇyāśoṇitasaṃmoho
                        bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā
                        avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo<lb n="3"/>ṇitā
                        kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
                        tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
                        hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava<lb n="4"/>sthitaviddhā
                        vidrutā nāma | vyadhapradeśasya
                            bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamā<unclear>ṇa</unclear>vyadhā
                        raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
                            sirāmarmma<lb n="5"/>snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau
                        vaikalyam maraṇam vā bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.20"> bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti
                            calā<unclear>hye</unclear>tāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
                            parivartta<lb n="6"/>nte tasmād yatnena tāḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.21"> ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite |
                        bhavanti vyāpada<unclear>s</unclear>tv etā bahavaś
                            cā<unclear>p</unclear>y upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.22"> snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā
                            lepa<unclear>n</unclear>air a<milestone
                            facs="dscn3167 fol 189" unit="jpeg"/><pb facs="193" n="190r"
                        />pi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.23"> sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate
                        | yathā samyak praṇihitā bastiḥ kā<lb n="2"/>yacikitsite ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.8.24"> tatra
                        snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
                        pariharttavyāni ||
                            krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā<lb n="3"
                        />mayānāsanāni
                        sthānacaṃkramaṇaśītavātātapa<unclear>ci</unclear>ruddhāsātmyājīrṇṇāny
                        ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.25">
                        <lb n="4"/> bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ
                        padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.8.trailer"> iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ <lb n="5"/> ||
                    </l>
                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.3.9.1">athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ
                        vyākhyā<cb/>syāmaḥ ||</l>

                    <milestone facs="dscn3167 fol 189" unit="jpeg"/>
                    <!--                    Missing verses
2, 6.1, 13.1

Additional verses
13.2, 13.3
                    -->


                    <!--
                    -->

                    <l xml:id="SS.3.9.3">caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu
                        nābhiprabhavāḥ | tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirā<lb n="6"
                        />dhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi
                        ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi
                        sirāśceti | kasmād vyañja<pb n="190v" facs="194"/>nānyatvāt
                        mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ <unclear
                            cert="low" reason="faint smudge">tu</unclear>
                        parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
                        vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha<lb n="2"/>vati
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.4">tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa
                        cādho<cb/>gāminyaś catasras tiryaggāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.5">ūrddhvagāḥ | khalu<lb n="3"/> śabda<pc
                            > </pc>sparśa<pc> </pc>rūpa<pc> </pc>rasa<pc
                            > </pc>gandha<pc> </pc>praśvāsocchvāsa<pc
                            > </pc>prekṣita<pc> </pc>kṣut<pc> </pc>jṛ<cb/>mbhita<pc
                            > </pc>hasita<pc> </pc>kathita<pc> </pc>ruditādīn viśeṣān
                        abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam<lb n="4"/>
                        abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu
                        vāta<cb/>pittaśleṣmaśoṇitarasān <del>vahata</del> dve dve vahatas
                        tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ<lb n="5"/>hīte |
                        dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapi<cb/>ti
                        dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ
                        stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara<lb n="6"/>sya stanayor abhivahatas
                        tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
                        udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yā<pb
                            n="191r" facs="194"/>pyante ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.11">bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
                        <caesura/>
                         pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
                        <caesura/>
                         paṃcatvam āyānti vināśakāle ||</l>


                    <l xml:id="SS.3.9.7"
                            >a<subst><del>vyā</del><add>dho</add></subst>gamā<add
                            place="above">tā</add>s tu<lb n="2"/>
                        vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśaya<cb/>m
                        abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād
                        vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ||<lb n="3"/> ūrddhvagānān
                        tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | <cb/> tatra
                        mūtrapurīṣasvedām̐ś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā
                        prajāyante tāṃs triśat | tā<lb n="4"/>sān tu
                        vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa |<cb/> dve
                        annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim
                        abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |<lb n="5"/> evaṃ raktam
                        abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥ<cb/>sarataḥ
                        sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam
                        arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃ<lb n="6"/>vibhāgā vyākhyātāḥ
                        | tābhir adho nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni
                        dhāryante | </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.8">bhavati cātra
                        <caesura/>
                         adhogatā<add place="below">mā</add>s tu kurvvanti karmmāṇy etāni
                        sarvvaśaḥ | <pb n="191v" facs="195"/>
                        <caesura/>
                         tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.9">tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā
                        sahasradhā ca bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ
                        gavākṣitaṃ vi<lb n="2"/>vaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni
                        romakūpaprativaddhāni<cb/> yaiḥ sveda prasravati rasaś
                        cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva
                            cābhyaṃgapariśekāva<lb n="3"/>gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram
                        abhiprapadyante |<cb/> tvaci vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ
                        śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgaga<lb
                            n="4"/>tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.9.add">bhavataś cātra ślokau ||<cb/>
                        <caesura/>
                         dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
                        <caesura/>
                         jāgratāṃ svapatām vāpi vaha<unclear>tī</unclear>ndriyagocare
                            ||<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.3.9.10">yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
                        <caesura/>
                         tathaiva<cb/> tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||</l>

                    <!-- 11 is given after 6 -->

                    <l xml:id="SS.3.9.12"> ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ
                            vyākhyāsyāmaḥ<lb n="6"/> | tāni tu
                        prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
                        adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś
                        ca dhama<pb n="192r" facs="195"/>nyas tatra viddhasya
                            krośana<pc> </pc>vinamana<pc> </pc>bhramaṇāni saṃjñānāśo
                        maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca
                        dhamanyaḥ | tatra viddha<lb n="3"/>sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ
                        | talliṅgaś ca raktavahe dve ta<cb/>yor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra
                        viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca<lb
                            n="4"/> | mānsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca
                        nāḍyas ta<cb/>tra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor
                        mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛ<lb/>kkau ca tatra
                        viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca<cb/> | mūtravahe
                        dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhavastitā
                        mūtranirodhastavdhameḍhratā ca<lb n="6"/> | purīṣavahe dve tayor
                        mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho durggandhatā
                        grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca |
                        tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā pra<pb n="192v" facs="196"
                        />sekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā prādurbbhāvo
                        maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ
                        tu kṣatavidhānenopakramed iti | </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.13.add1">ślokau ||<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
                        <caesura/>
                         mahadbhayam<cb/> avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.13.add2">yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved
                        rājasammataḥ |
                        <caesura/>
                         pūjārho bhi<lb n="3"/>ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||</l>




                    <p ana="trailer">iti dhamanī<cb/>vyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
                        ||</p>
                </div>

                <div n="10" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.3.10.1">athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā<lb n="4"
                        />khyāsyāmaḥ ||</l>

                    <milestone n="dscn3170 fol 192" unit="digital_image"/>
                    <!--Missing verses

6, 11, 14-17, 28, 29, 30, 33-36, 38-43, 44ab, 55cd, 56, 58, 66

 Addition

70.1, 70.2,

Notes

Half part of 57 found after 64-->
                    <!--
                    
-->
                    <l xml:id="SS.3.10.3">tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi
                        se<cb/>nnityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā
                        śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca bhavitavyaṃ | malina<lb
                            n="5"/>vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
                        durggandhadurddaśanāni<cb/> ca dūrata eva pariharet | vahin
                        nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā<lb
                            n="6"/>sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet |
                        udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ
                        cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham vyāpādayanti | na ca
                            tailābhyaṅgotsā<pb n="193r" facs="196"/> danādīni niśeveta |
                        na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca
                        samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt
                        | hṛdyaṃ drava<lb n="2"/>madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ
                        saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sā<cb/>mānyam etad ā prasavakālāt
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.4">viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu
                        māseṣu madhura<lb n="3"/>śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe
                        māse payo nava<cb/>nītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ
                        saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa<lb n="4"
                        />mātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame pṛthak
                        parṇyādisiddha<cb/>m evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ
                        vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu<lb n="5"
                        />ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartha<cb/>m
                        anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet
                        | anulome hi vāyau su<lb n="6"/>kham prasūyate | nirupadravāś ca
                        bhavanti | ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś
                        copahared ā prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham
                            anupadravā<pb n="193v" facs="197"/> prasūyate |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.5">navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet |
                        praśaste tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
                        svetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanya<lb n="2"
                        />grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca paryavanaddhaṃ
                        sa<cb/>mupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram
                        vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala<lb n="3"/>sampannam
                        vidheyaṃ |</l>
                    <!--
                    -->

                    <l xml:id="SS.3.10.7">tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ
                        prati<cb/>samantād vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate |
                        yonimukhāc ca śleṣmā </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.8">prajāyiṣyamāṇāṃ tu<lb n="4"/>svabhyaktām
                        uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa<cb/> ghṛtāṃ yavāgūṃ
                        kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane
                            sthitāmābhugnasakthinī<lb n="5"/>m uttānām aśaṅkanīyās tisraś
                        catasraḥ pariṇatavayasaḥ |<cb/> vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ
                        paricareyuriti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.9">athāsyā viśikhāntaram anulomāyā<lb n="6"/>m
                        anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti
                        | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ |
                        vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhā<pb n="194r" facs="197"
                        />bhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati
                        |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte
                        garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta
                        śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapa<cb/>nnagāḍhataram
                        āviśalyabhāvāt |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.10">tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |</l>
                    <!--
                    -->

                    <l xml:id="SS.3.10.12">jātasyolvaṃ viśodhyā<lb n="3"/>syaṃ
                        saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvā<cb/>
                        kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.13">atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā<lb n="4"/>sya
                        jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena
                        suvarṇṇa<cb/>maṅgulyā nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor
                        anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāya<lb n="5"/>m anupānam pāyayet |
                        valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pa<cb/>ñcarātram vā || ata
                        ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |</l>



                    <l xml:id="SS.3.10.18">prāyaścainām prabhūte<lb n="6"/>noṣṇodakena
                        pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.19">bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
                        <caesura/>
                         sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātva<pb n="194v" facs="198"
                            />pakarṣa<unclear>rṇā</unclear>t ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.20">tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā
                        |
                        <caesura/>
                         parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.21">athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ<lb
                            n="2"/>keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā
                        lāvukṛtavedha<cb/>nasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair
                        yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla<lb n="3"/>kalkena vāsyāḥ
                        pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalā<cb/>ṅgalakīmūlakalkam vā
                        madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi<lb n="4"/>
                        ppalyādikalkam vā madyena |
                        siddhārthakakuṣṭhailālā<cb/>ṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet
                        | etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile<lb n="5"
                        />nottaracūrṇṇavastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.22">prajā<cb/>tāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ
                        raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yava<lb n="6"
                        />kṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā
                        surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram
                        vā khādayet |<pb n="195r" facs="198"/> pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
                        bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.23">atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā<lb
                            n="2"/>s tṛtāyāṃ śāyayīta | nimva<pc> </pc>pīlu<pc
                            > </pc>paruṣaka<pc> </pc>śākhā<cb/>bhiś cainaṃ parivījayet |
                        mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
                            rakṣoghnai<lb n="3"/>r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
                        pāṇipādaśirogrīvāsvava<cb/>sujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra
                        prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi<lb n="4"
                        />topāsanīyañ cāvekṣyeta </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.24">tato daśamyāṃ mātāpitarau<cb/>
                        kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ |
                        yathābhipretaṃ nakṣatran nāma<lb n="5"/> vā |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.25">tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet |
                        kṛṣāmasthū<cb/>lām vayaḥsthāmam avyādhitām
                        prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
                            nījīvavatsāṃ<lb n="6"/>vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
                        bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
                        tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tā<pb n="195v"
                            facs="199"/>viṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ
                        | ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
                        cchādayitvā maraṇam āpāda<lb n="2"/>yanti | atha praśastāṃ
                        śirasnātā mahadvāsasām uda<cb/>ṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ
                        kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.26">ca<lb n="3"/>tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ
                        kṣīravāhināṃ |<cb/>
                        <caesura/>
                         santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.27">piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā<lb n="4"
                        />nane |
                        <caesura/>
                         dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ ya<cb/>thā ||</l>


                    <l xml:id="SS.3.10.31">athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
                            yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī<lb n="5"/>rapiṇyāka
                        rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavi<cb/>dārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
                        vidadhyāt |<lb n="6"/> atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta
                        taccecchītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ
                            gacchatya<milestone facs="dscn3173 fol 195 lower" unit="jpeg"
                            /><pb n="196r" facs="199"/>phenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate
                        sīdati vā tacchuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.32">bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||</l>


                    <l xml:id="SS.3.10.37">duṣṭaṃ<cb/>prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ
                        prādurbbhavanti | teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au<lb
                            n="3"/>ṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ
                        vidadhyā<cb/>t | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ
                        | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā<lb n="4"/>yādīnām
                        ātmanyeva na dhātryāḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.3.10.44">vālā<cb/>nāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet
                        kriyāṃ |
                        <caesura/>
                         rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo<lb n="5"/>rhitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.45">kṣīrāhārasya
                        siddhārthakavacāpayasyāśā<cb/>rivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
                        sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā<lb n="6"
                        />triphalāsiddhaṃ | annād asya
                        dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tena<pb
                            n="196v" facs="200"/>
                            kumārasyārogyavalamedhāyūṃ<unclear>ṣi</unclear> bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.46">vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ
                        tarjjayet sahasā vā na pravodhayed vitrāsabhayāt | <lb n="2"
                        />sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān nopave<cb/>śayet
                        kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m
                        abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni<lb n="3"
                        />tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.47">bhavati cātra<cb/> ||
                        <caesura/>
                         nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
                        <caesura/>
                         noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu<lb n="4"/> vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.48">kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |<cb/>
                        <caesura/>
                         dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.49">ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi<lb n="5"
                        />taṃ</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.50">nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ |
                        upasarggabhayā<cb/> grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.51">atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa<lb
                            n="6"/>saṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca
                        paritudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty
                        ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭau<pb n="197r"
                            facs="200"/>ṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti
                        durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
                        sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta<lb n="2"/> re
                        vakṣyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.52">śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ
                        grā<cb/>hayet |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.53"> athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām
                        patnīm āvahen <unclear>mi</unclear>tradharmmārthakāma<lb n="3"
                        />prajāḥ prāpsyāmīti ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.54">bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         ūnaṣoḍaśavarṣā<cb/>yām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
                        <caesura/>
                         yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.55">jāto<lb n="4"/>vā ni ciraṃ jīved vā
                        durvvalendriyaḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.3.10.57.1">tatra pūrvoktai<cb/>ḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati
                        garbbha | garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti |
                            raktadarśa<lb n="5"/>nañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair
                        upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham
                        vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlā<lb n="197v"/><unclear
                            extent="3" unit="syllables"/>nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ
                        cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
                        mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ |
                                <unclear>kṣaudraśarka<lb n="2"/>rāmiśram pāyayet
                            |</unclear> mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
                        hiṃ<cb/>gusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
                            kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa<unclear extent="12" unit="syllables"/><lb
                            n="3"/>gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
                        yathālābhaṃ<cb/>nyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
                            utpalādikase<unclear extent="2" unit="line"/><pb n="198r"
                            facs="201"/>di siddham vā |
                        vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate
                        rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.58"> māsānumāsikam <unclear extent="7" unit="char"
                            >ata ūrdhvaṃ vakṣyā</unclear>maḥ</l>

                    <!--  the text of MS H is continous from māsānumāsikam...  to madhukuṃ -->

                    <l xml:id="SS.3.10.59"><lb n="2"/>madhukaṃ śālivījañ ca payasyā
                        suradāru ca |
                        <caesura/>
                         aśmantaka<cb/>ḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.60">vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
                        <caesura/>
                        <unclear>anantā<lb n="3"/></unclear> śārivā rāsnā
                            <unclear>padmam</unclear> madhukam eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.61">vṛhatīdvayakāśma<cb/>ryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhu<unclear>yaṣṭikā
                            ||</unclear></l>

                    <l xml:id="SS.3.10.62">śṛṅgāṭaka<unclear>mvi</unclear><lb n="4"/>saṃ
                        drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
                        <caesura/>
                         vatsaite saptayogāḥ syu<cb/>r arddhaślokasamāpanāḥ ||
                        <caesura/>
                         yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.63">kapittha<unclear>vilva<lb n="5"
                        /></unclear>vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
                        <caesura/>
                         mūlāni kṣīrasi<cb/>ddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.64">navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
                        <caesura/>
                        <unclear>payas tu <lb n="6"/></unclear><unclear extent="5"
                            unit="syllables"/> śritaśītam praśasyate ||</l>


                    <l xml:id="SS.3.10.65">sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
                        <caesura/>
                         evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.2">
                        <unclear extent="7" unit="syllables"> vyavasthi</unclear><unclear
                            extent="5" unit="syllables">ga</unclear><pb facs="202"
                            n="198v"/>vyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte
                        lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed
                        yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni va<lb n="2"/>styudaraśūle
                        purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā |
                        vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ
                        sotikālam ava<lb n="3"/>tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā
                        snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
                        prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā<lb n="4"/>nyam
                        udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet |
                        vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati |
                        mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃ<lb n="5"/>haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś
                        copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam
                        ādhmāpayaty udaran tat kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā <lb
                            n="6"/>pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit pravilīyamānam
                        āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ |
                        nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya<pb facs="202" n="199r"/>
                        ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.67"> atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye
                        ccharddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam
                        mṛdu vida<lb n="2"/>dhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca
                        mṛduvīryaṅ garbbhāvi<cb/>ruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.68"> suvarṇṇaṃ <add place="above-margin"
                            >rṇṇacū</add>sukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         matsyākṣakaḥ<lb n="3"/>śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.69">arkkapuṣpī madhughṛ<cb/>taṃ cūrṇṇitaṃ kanakan
                        tathā |
                        <caesura/>
                         suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70">catvāro 'bhihitāḥ<lb n="4"/> prāsyā
                        arddhaślokasamāpanāḥ |
                        <caesura/>
                         kumārāṇām vapur mmedhā<cb/> valārogyakarāḥ śubhā iti || <unclear
                            extent="1" unit="char"/></l>

                    <p ana="trailer3.10">iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '<lb n="5"
                        />dhyāyaḥ || o ||</p>

                    <l xml:id="SS.3.10.70.1">bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan
                        tathā |
                        <caesura/>
                         garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70.2">marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva<pb
                            n="199v" facs="203"/> ca |
                        <caesura/>
                         dhamanīvyākaraṇa <unclear>caiva</unclear>
                            garbbhiṇyā<unclear>pūryate daśa ||</unclear></l>

                    <l xml:id="SS.3.trailer">|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ || </l>

                </div>


            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.archive.org/iiif/5-333/manifest.json"/>
    </facsimile>

    <!-- MS image numbers 161- 202 -->

</TEI>
