<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Śārīrasthāna</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2025-08-05</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) The Suśruta Project</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2025</date>

            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed
                    from Y. T. Ācārya's 1938 Bombay edition|</note>
            </notesStmt>

            <sourceDesc>


                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja
                        Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Revised third edition</edition>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the text of the
                        commentaries from this edition.</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                    <!--  <msContents>
                        <msItem>
                            <filiation corresp="#A">A</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>-->
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2025-07-16" who="Tyler Neil">Provided initial raw text
                file|</change>
            <change when="2025-07-17" who="Dominik Wujastyk">Added initial TEI/XML
                encoding|</change>
            <change when="2025-07-17" who="Dominik Wujastyk">Fixed the xml:ids. Validating
                XML|</change>
            <change when="2025-08-15" who="Dominik Wujastyk">Completed harmonizing this
                1938 file with the 1931 file: word-spacing, xml:ids, spelling and
                typos.</change>
            <change when="2025-08-15" who="Dominik Wujastyk">Removed Ācārya's avagrahas
                after long ā (vā'pi &gt; vāpi, etc.).</change>
            <change when="2026-02-14" who="Dominik Wujastyk">commented out the filiation
                so that siglum A isn't bold. We aren't including the 1931 edition in our
                collations, normally.</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2026-05-01">Completed update of pb elements pointing to IIIF images</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>

            <div n="3" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <pb facs="422" n="327a"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.1"> athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
                        1</l>


                    <l xml:id="SS.3.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.3"> sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ
                            sattvarajastamo<pc> </pc>lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ
                        saṃbhavahetur avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānām
                        adhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3|| </l>

                    <pb facs="422" n="328b"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.4"> tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva |
                        talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa trividho
                        vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṅkārāt
                        taijasasahāyāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante,
                        <caesura/>
                         tad yathā --
                        <caesura/>
                         śrotra<pc> </pc>tvakcakṣurjihvā<pc> </pc>ghrāṇa<pc> </pc>vāgghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc> </pc>pāda<pc> </pc>manāṃsīti;
                        tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi,
                        ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny eva
                        pañcatanmātrāṇy utpadyante --- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ,
                        rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāḥ
                        -- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni --
                        vyomānilānalajalorvyaḥ; evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā
                        ||4|| </l>

                    <pb facs="423" n="339a"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.5"> tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ;
                        karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni
                        ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.6"> avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety
                        aṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6|| </l>
                    <l xml:id="SS.3.1.7"> svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam
                        adhyātmam; adhidaivatam --- atha buddher brahmā,
                        ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaś candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco
                        vāyuḥ, sūryaś cakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco
                        'gniḥ, hastayor indraḥ, pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir
                        upasthasyeti ||7|| </l>

                    <pb facs="424" n="340a"/>
                    <l xml:id="SS.3.1.8"> tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ
                        pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy
                        acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti,
                        kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.9"> ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye
                        vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau,
                        ubhāv apy aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca
                        sarvagatāv iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī
                        prasavadharmiṇy amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś
                        cetanāvanto 'guṇā abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo
                        madhyasthadharmāṇaś ceti ||9|| </l>

                    <pb facs="424" n="340b"/>
                    <l xml:id="SS.3.1.10"> tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva
                        evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt
                        tanmayatvāc ca tadguṇā eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.11"> vaidyake tu --
                        <caesura/>
                         svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā |
                        <caesura/>
                         pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.12"> tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet |
                        <caesura/>
                         taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.13"> tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā |
                        <caesura/>
                         bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.14"> yato 'bhihitaṃ --- “tatsaṃbhavadravyasamūho
                        bhūtādir uktaḥ” (sū.1); bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante,
                        tathendriyārthāḥ ||14|| </l>

                    <pb facs="426" n="342a"/>
                    <l xml:id="SS.3.1.15"> bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ
                        svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti
                        sthitiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.16"> na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ
                        kṣetrajñā nityāś ca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu
                        nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti; āyurvedaśāstreṣv
                        asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca, tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti
                        dharmādharmanimittaṃ; ta ete 'numānagrāhyāḥ
                        paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sanni<pb
                            facs="426" n="342b"/>pāteṣv abhivyajyante, yato 'bhihitaṃ ---
                        ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.a.1) iti; sa eṣa
                        karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.17"> tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ
                        prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir
                        vijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||17|| </l>

                    <pb facs="427" n="343a"/>
                    <l xml:id="SS.3.1.18"> sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā
                        titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir
                        anabhiṣaṅgaś ca; rājasās tu --- duḥkha<pc
                        > </pc>bahulatāṭanaśīlatādhṛtir ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ
                        dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaś ca; tāmasās tu -- viṣāditvaṃ
                        nāstikyam adharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam
                        akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.19"> āntarikṣāḥ --- śabdaḥ śabdendriyaṃ
                        sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ
                        sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca;
                        taijasās tu --- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā
                        paktir amarṣas taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyās tu --- raso
                        rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca;
                        pārthivās tu --- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti
                        ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.20"> tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ,
                        sattvarajobahulo 'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā
                        pṛthivīti ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.21"> ślokau cātra bhavataḥ --
                        <caesura/>
                         anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet
                        <caesura/>
                         sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||21|| </l>

                    <pb facs="428" n="344a"/>
                    <l xml:id="SS.3.1.22"> aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu |
                        <caesura/>
                         kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1|| </l>
                </div>


                <div n="2" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.3.2.1"> athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||1||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.3"> vāta<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<pc
                        > </pc>kuṇapa <pc> </pc>granthi<pc> </pc>pūtipūya<pc
                            > </pc>kṣīṇa<pc> </pc>mūtrapurīṣa<pc> </pc>retasaḥ
                        prajotpādane na samarthā bhavanti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.4"> teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ
                        pittena, śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca
                        raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ
                        pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāg uktaṃ pittamārutābhyāṃ,
                        mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapa<pc
                            > </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc
                            > </pc>kṣīṇa<pc> </pc>retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ,
                        mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.5"> ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ
                        pṛthagdvandvaiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api
                        doṣavarṇavedanādibhir vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi<pc
                            > </pc>pūtipūya<pc> </pc>kṣīṇamūtrapurīṣa<pc> </pc>prakāśam
                        asādhyaṃ , sādhyam anyac ceti ||5|| </l>

                    <pb facs="429" n="345a"/>
                    <l xml:id="SS.3.2.6"> bhavanti cātra --
                        <caesura/>
                         teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet |
                        <caesura/>
                         kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.7"> pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa<pc
                        > </pc>retasi | dhātakīpuṣpakhadira<pc> </pc>dāḍimārjuna<pc
                        > </pc>sādhitam ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.8"> pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam |
                        <caesura/>
                         granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.9"> parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam |
                        <caesura/>
                         prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10ab"> viṭprabhe pāyayet siddhaṃ
                        citrakośīrahiṅgubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10cd"> snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham
                        anuvāsitam ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.11ab"> yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.11cd"> sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ
                        madhugandhi ca ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12ab"> śukram icchanti, kecit tu tailakṣaudranibhaṃ
                        tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12cd"> vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.13ab"> strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.13cd"> kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni
                        ca ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14ab"> granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi
                        ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14cd"> durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathārtave
                        ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15ab"> pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva
                        ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15cd"> śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam
                        ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.16"> yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu |
                        <caesura/>
                         annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||</l>

                    <pb facs="430" n="346a"/>
                    <l xml:id="SS.3.2.17"> śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam |
                        <caesura/>
                         tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.18"> tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
                        <caesura/>
                         asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.19"> asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.20"> dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca
                        vātajāḥ |
                        <caesura/>
                         taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.21ab"> raktapittavidhānena yathāvat samupācaret </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.21cd"> doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ
                        ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.22"> tatra matsya<pc> </pc>kulatthāmla<pc
                        > </pc>tilamāṣasurā hitāḥ |
                        <caesura/>
                         pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.23"> kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam |
                        <caesura/>
                         tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.24"> evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.25"> ṛtau prathama<pc> </pc>divasāt prabhṛti
                        brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pāta<pc
                            > </pc>snānānulepanābhyaṅga<pc> </pc>nakha<pc
                            > </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc> </pc>hasana<pc
                            > </pc>kathanātiśabda<pc> </pc>śravaṇāvalekhanānilāyāsān
                        pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād
                        andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ ,
                        tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāc
                        cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt
                        , atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ,
                        mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet |
                            darbha<pc> </pc>saṃstara<pc> </pc>śāyinīṃ karatala<pc
                            > </pc>śarāva<pc> </pc>parṇānyatama<pc> </pc>bhojinīṃ
                        haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ
                        caturthe 'hany ahata<pc> </pc>vāsaḥ<pc> </pc>samalaṅkṛtāṃ
                            kṛtamaṅgalasvasti<pc> </pc>vācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat
                        kasya hetoḥ? ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.26"> pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā |
                        <caesura/>
                         tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.27"> tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
                        <caesura/>
                         karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.28"> tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī
                        sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ
                        brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād
                        rātrau sāmādibhir abhiviśvāsya ; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām
                        aṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.29"> eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca |
                        <caesura/>
                         prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.30"> ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām
                        ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.31a">
                        <pb facs="431" n="347b"/> tatra prathame divase ṛtumatyāṃ
                        maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate
                        garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā;
                        tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe tu
                        sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ
                        praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ
                        prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvad etad draṣṭavyam
                        | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ pariharet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.31b"> ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.32"> labdha<pc> </pc>garbhā<pc> </pc>yāś caiteṣv
                        ahaḥsu lakṣmaṇā<pc> </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅga<pc
                            > </pc>sahadevā<pc> </pc>viśva<pc> </pc>devānām anyatamāṃ
                        kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
                        putrakāmāyai , na ca tān niṣṭhīvet ||32|| </l>

                    <pb facs="432" n="348a"/>
                    <l xml:id="SS.3.2.33"> dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād
                        vidhipūrvakam |
                        <caesura/>
                         ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.34"> evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35"> tatra tejodhātur varṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā
                        garbhotpattāv abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti,
                        pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ,
                        toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇam āhāram upasevate
                        garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ity eke bhāṣante | tatra
                        dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tad eva
                        raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ
                        śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti ||35|| </l>

                    <pb facs="432" n="348b"/>
                    <l xml:id="SS.3.2.36"> bhavanti cātra --
                        <caesura/>
                         ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate |
                        <caesura/>
                         visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37"> bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim
                        āgatau |
                        <caesura/>
                         yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.38"> pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet |
                        <caesura/>
                         sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.39"> yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.40"> sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat
                        pravartate |
                        <caesura/>
                         kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="433" n="349a"/> īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.41"> dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate
                        |
                        <caesura/>
                         īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ,
                        <caesura/>
                         ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||41||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.42"> yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate ||
                        <caesura/>
                         tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.43"> ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi |
                        <caesura/>
                         tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.44"> āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas
                        tathā |
                        <caesura/>
                         saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.45"> anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.46"> āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
                        <caesura/>
                         strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.47"> yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana |
                        <caesura/>
                         muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.48"> ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet |
                        <caesura/>
                         ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.49"> māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.50"> sarpa<pc> </pc>vṛścika<pc
                            > </pc>kūṣmāṇḍa<pc> </pc>vikṛtākṛtayaś ca ye |
                        <caesura/>
                         garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.51"> garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite |
                        <caesura/>
                         bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmiṇa eva vā ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.52"> mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtam āpnuyāt ||52|| </l>
                    <pb facs="434" n="350a"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.53"> malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.54"> jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
                        <caesura/>
                         vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.55"> niḥśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṅkṣobha<pc
                        > </pc>svapnān garbho 'dhigacchati |
                        <caesura/>
                         mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.56"> sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
                        <caesura/>
                         taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.57"> bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti sattva<pc> </pc>bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||57|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.58"> karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave |
                        <caesura/>
                         abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| </l>
                </div>


                <div n="3" type="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.3.1"> athātaḥ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||1||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.3"> saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra
                        bhūtānāṃ sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt
                        (parasparānugrahāt,) parasparānupraveśāc ca ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.4"> tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur
                        udīrayati, tatas tejonila<pc> </pc>sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
                        abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt
                        saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā
                        spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī
                        dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nāmabhir
                        abhidhīyate daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo bhūtātmanā
                        sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś ca bhāvair
                        vāyunābhipreryamāṇo garbhāśayam anupraviśyāvatiṣṭhate ||4|| </l>

                    <pb facs="435" n="351a"/>
                    <l xml:id="SS.3.3.5"> tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī,
                        sāmyād ubhayor napuṃsakam iti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6ab"> ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6cd"> adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.7"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām |
                        <caesura/>
                         narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.8"> sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru<pc
                            > </pc>jaghana<pc> </pc>sphicām |
                        <caesura/>
                         harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.9"> niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā |
                        <caesura/>
                         ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.10"> māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam |
                        <caesura/>
                         īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.11"> tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11|| </l>
                    <pb facs="436" n="352a"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.12"> yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
                        <caesura/>
                         puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.13"> tatra sadyo<pc> </pc>gṛhītagarbhāyā liṅgāni ---
                        śramo glāniḥ pipāsā sakthi<pc> </pc>sadanaṃ śukraśoṇitayor
                        avabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14ab"> stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14cd"> akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ
                        ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.15ab"> akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.15cd"> prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate
                        ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.16"> tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam
                        atikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam
                        utkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle
                        vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.17"> doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ
                        prapīḍyate |
                        <caesura/>
                         sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.18"> tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye
                        śītoṣmānilair abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ
                        sañjāyate, yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced
                        arbudam iti; tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante
                        'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati; caturthe
                        sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati,
                        garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto bhavati,
                        kasmāt? tatsthānatvāt | tasmād garbhaś caturthe māsy abhiprāyam
                        indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīm ācakṣate |
                        dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ
                        vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yad yad icchet
                        tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca
                        putraṃ janayati ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.19"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī
                        garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.20"> sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam |
                        <caesura/>
                         alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.21"> yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā |
                        <caesura/>
                         prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||21||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.22"> rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ |
                        <caesura/>
                         arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.23">
                        <pb facs="437" n="353a"/> dukūlapaṭṭa<pc> </pc>kauśeya<pc
                        > </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt |
                        <caesura/>
                         alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.24"> āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate |
                        <caesura/>
                         devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam |
                        <caesura/>
                         darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.25"> godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam |
                        <caesura/>
                         gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26ab"> māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26cd"> varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam
                        ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.27"> mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam |
                        <caesura/>
                         sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.28"> ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam |
                        <caesura/>
                         śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.29"> karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.30"> pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe
                        buddhiḥ, saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame
                        'sthirībhavaty ojaḥ , tatra jātaś cen na jīven nirojastvān
                        nairṛtabhāgatvāc ca , tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet;
                        navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate, ato 'nyathā
                        vikārī bhavati ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.31"> mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ
                        garbhanābhināḍī pratibaddhā, sāsya mātur āhārarasavīryam
                        abhivahati | tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati |
                        asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti
                        sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām
                        upasneho jīvayati ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.32"> garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ
                        saṃbhavatīty āha śaunakaḥ, śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ ;
                        hṛdayam iti kṛtavīryo, buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti
                        pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti
                        mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti
                        subhūtir gautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat tu
                        na samyak, sarvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty āha
                        dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante vaṃśāṅkuravac
                        cūtaphalavac ca; tad yathā --- cūtaphale paripakve
                            keśara<pc> </pc>māṃsāsthi<pc> </pc>majjānaḥ pṛthak pṛthag
                        dṛśyante kālaprakarṣāt, tāny eva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt ;
                        teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva
                        vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣv
                        aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhiḥ, tāny eva
                        kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||32|| </l>

                    <pb facs="438" n="354a"/>
                    <l xml:id="SS.3.3.33"> tatra garbhasya pitṛjamātṛja<pc
                            > </pc>rasajātmaja<pc> </pc>sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni
                        vyākhyāsyāmaḥ | garbhasya keśaśmaśru<pc> </pc>lomāsthi<pc
                            > </pc>nakha<pc> </pc>danta<pc
                            > </pc>sirāsnāyudhamanī<pc> </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni
                        sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajja<pc
                            > </pc>hṛnnābhi<pc> </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni
                        mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca rasajāni,
                        indriyāṇi jñānaṃ vijñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni,
                        sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ, vīryam ārogyaṃ balavarṇau medhā ca
                        sātmyajāni ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.34"> tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ
                        bhavati dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati
                        bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati
                        svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva
                        prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ
                        janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam unnataṃ
                        purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā
                        napuṃsakam iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam udaraṃ sā
                        yugmaṃ prasūyata iti ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.35"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ |
                        <caesura/>
                         mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.36"> aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
                        <caesura/>
                         aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ |
                        <caesura/>
                         te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| </l>
                </div>


                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.4.1"> athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||1||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.3"> agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ
                        pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ ||3|| </l>

                    <pb facs="439" n="355a"/>
                    <l xml:id="SS.3.4.4"> tasya khalv evaṃpravṛttasya
                        śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasy eva santānikāḥ sapta tvaco
                        bhavanti | tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma, yā sarvān varṇān
                        avabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīher
                        aṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā
                        nāma, ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā
                        śvetā nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā;
                        caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā;
                        pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā;
                        ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā,
                        granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā
                        nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad
                        etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe
                        sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyaty udareṣu ---
                        ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyet’ (ci.14) iti
                        ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.5"> kalāḥ khalv api sapta bhavanti
                        dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.6"> bhavataś cātra --
                        <caesura/>
                         yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
                        <caesura/>
                         tathā hi dhātur māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.7"> snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā
                        |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.8"> tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse
                        sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||8|| </l>

                    <pb facs="440" n="356a"/>
                    <l xml:id="SS.3.4.9"> yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.10"> dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ
                        śoṇitaṃ viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.11"> vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrim āvahet |
                        <caesura/>
                         māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.12"> tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānām
                        udarastham aṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.13"> sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate |
                        <caesura/>
                         śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.14"> caturthī śleṣmadharā sarva<pc> </pc>sandhiṣu
                        prāṇabhṛtāṃ bhavati ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.15"> snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu
                        pravartate |
                        <caesura/>
                         sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.16"> pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malam
                        abhivibhajate pakvāśayasthā ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.17"> yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā
                        |
                        <caesura/>
                         uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.18"> ṣaṣṭhī pittadharā ; yā caturvidham annapānam
                        āmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18|| </l>
                    <pb facs="441" n="357a"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.19"> aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām
                        |
                        <caesura/>
                         taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.20"> saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ
                        sarvaśarīravyāpinī ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.21"> yathā payasi sarpis tu gūḍhaś cekṣau raso yathā
                        |
                        <caesura/>
                         śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyād bhiṣagvaraḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.22"> dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy
                        adhaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.23"> kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā |
                        <caesura/>
                         strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.24"> gṛhītagarbhāṇām ārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny
                        avarudhyante garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇām ārtavaṃ na dṛśyate;
                        tatas tad adhaḥ pratihatam ūrdhvam āgatam aparaṃ copacīyamānam
                        aparety abhidhīyate ; śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāv
                        abhipratipadyate, tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti
                        ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.25"> garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau,
                        śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ , śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ
                        ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.26"> asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
                        <caesura/>
                         taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.27"> tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         udare pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.28ab"> kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārāj jihvā prajāyate | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.28cd"> yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi
                        dārayet ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.29"> anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā |
                        <caesura/>
                         medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.30"> sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam ||30||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.31.1"><pb facs="442" n="358a"/> raktamedaḥprasādād
                        vṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau; </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.31.2"> śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi
                        dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca,
                        dakṣiṇato yakṛt kloma ca;
                        <caesura/>
                         tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte sarvaprāṇinaḥ
                        svapanti ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.32"> bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham |
                        <caesura/>
                         jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.33"> nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, sā
                        svabhāvata eva sarvaprāṇino 'bhispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni
                        srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā
                        saṃbhavaty anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu
                        niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānām
                        ardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ
                        ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.34"> bhavataś cātra --
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta ! dehinām |
                        <caesura/>
                         tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.35"> nidrāhetus tamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate
                        |
                        <caesura/>
                         svabhāva eva vā hetur garīyān parikīrtyate ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.36"> pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ
                        |
                        <caesura/>
                         rajoyuktena manasā gṛhṇāty arthāñ śubhāśubhān ||36|| </l>
                    <pb facs="443" n="359a"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.37"> karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite |
                        <caesura/>
                         asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.38"> sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra
                        grīṣmāt, pratiṣiddheṣv api tu
                        bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām
                        abhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca
                        muhūrtaṃ divāsvapanam apratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ
                        jāgaritakālād ardham iṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno
                        nāma; tatra svapatām adharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca, tatprakopāc ca
                        kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni
                        bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadravā
                        bhavanti ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.39"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet |
                        <caesura/>
                         jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.40"> arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ |
                        <caesura/>
                         nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.41"> (nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā
                        divā|)
                        <caesura/>
                         divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |
                        <caesura/>
                         na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.42"> nidrānāśo 'nilāt pittānmanastāpāt kṣayād api |
                        <caesura/>
                         saṃbhavaty abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.43"> nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam |
                        <caesura/>
                         gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.44"> śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.45"> rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi ||45||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.46"> śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca |
                        <caesura/>
                         nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||46||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.47"> nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
                        <caesura/>
                         laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.48"> kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48|
                        <caesura/>
                         divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.49"> indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ
                        klamaḥ |
                        <caesura/>
                         nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49|| </l>
                    <pb facs="444" n="360a"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.50"> pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ |
                        <caesura/>
                         yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.51"> yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.52"> sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā |
                        <caesura/>
                         śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.53"> utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam
                        |
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.54"> vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.55"> ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.56"> mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.57"> garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā
                        ca parivṛddhir bhavati ||57|| </l>

                    <pb facs="444" n="360b"/>
                    <l xml:id="SS.3.4.58"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.59"> ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ |
                        <caesura/>
                         ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||59||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.60"> dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana |
                        <caesura/>
                         dhruvāṇy etāni martyānām iti dhanvantarer matam ||60|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.61"> śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā |
                        <caesura/>
                         svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.62"> sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak,
                        dviśaḥ, samastaiś ca ||62|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.63"> śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ |
                        <caesura/>
                         prakṛtir jāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63|| </l>
                    <pb facs="445" n="361a"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.64"> tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī
                        durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo
                        'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati ||64|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.65"> adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo
                        dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭano 'navasthitātmā viyati ca
                        gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.66"> avyavasthitamatiś caladṛṣṭir
                        mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ |
                        <caesura/>
                         kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ
                        ||66||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.67"> (vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā |
                        <caesura/>
                         gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||</l>

                    <pb facs="445" n="361b"/>
                    <l xml:id="SS.3.4.68"> pittaprakṛtis tu svedano durgandhaḥ
                        pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago
                        valīpalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo
                        madhyabalo madhyāyuś ca bhavati ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.69"> medhāvī nipuṇamatir vigṛhya
                        <caesura/>
                         vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ |
                        <caesura/>
                         suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān
                        <caesura/>
                         saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.70"> na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ praṇateṣv api
                        sāntvanadānaruciḥ |
                        <caesura/>
                         bhavatīha sadā vyathitāsya gatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ
                        ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.71"> (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ |
                        <caesura/>
                         vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ) ||71||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.72"> śleṣmaprakṛtis tu
                        dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ
                        subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur
                        alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca bhavati ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.73"> śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān
                        jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
                        <caesura/>
                         suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān
                        manojñān ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.74"> raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ
                        sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo
                        balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.75"> (dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya
                        cirāt pradadāti bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś
                        ca bhavet sa sadā ||75||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.76"> brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ |
                        <caesura/>
                         tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) ||76||</l>
                    <pb facs="446" n="362a"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.77"> dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||77|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.78"> prakopo vānyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate |
                        <caesura/>
                         prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.79"> viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate |
                        <caesura/>
                         tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.80"> prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ
                        pavanadahanatoyaiḥ kīrtitās tās tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ
                        pārthivaś ca kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ
                        ||80|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.81"> śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
                        <caesura/>
                         priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.82"> māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ
                        śāstrabuddhitā |
                        <caesura/>
                         bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.83"> śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā |
                        <caesura/>
                         priyavāditvam ity etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||83|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.84"> madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau |
                        <caesura/>
                         mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.85"> gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā |
                        <caesura/>
                         vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.86"> prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimāñ
                        chuciḥ |
                        <caesura/>
                         rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||86|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.87"> japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam |
                        <caesura/>
                         jñānavijñānasaṃpannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.88"> saptaite sāttvikāḥ kāyā
                        <caesura/>
                         rājasāṃs tu nibodha me |
                        <caesura/>
                         aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||88|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.89"> ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvam īdṛśam |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇam āyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||89||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.90"> vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram |
                        <caesura/>
                         pravṛddhakāmasevī cāpy ajasrāhāra eva ca ||90||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.91"> amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         ekāntagrāhitā raudram asūyā dharmabāhyatā ||91||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.92"> bhṛśamātraṃ tamaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                        <pb facs="447" n="363a"/>ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā
                        tathā ||92||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.93"> strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ
                        kāyalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         asaṃvibhāgam alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||93|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.94"> lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram |
                        <caesura/>
                         ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥ,
                        <caesura/>
                         tāmasāṃs tu nibodha me ||94|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.95"> durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā
                        |
                        <caesura/>
                         nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.96"> anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā
                        |
                        <caesura/>
                         parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.97"> ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ |
                        <caesura/>
                         vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.98"> ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās
                        tathā
                        <caesura/>
                         kāyānāṃ prakṛtīrjñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||98||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.99"> mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet ||99||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4|| </l>
                </div>


                <div n="5" type="adhyāya">

                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.5.1"> athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.3"> śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham
                        ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ ‘garbha’ ity ucyate | taṃ
                        cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati, teja enaṃ pacati, āpaḥ
                        kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ vivardhayati; evaṃ
                        vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair
                        upetas tadā ‘śarīraṃ’ iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ ---
                        śākhāś catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.4"> ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante -
                        mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā ekaikāḥ,
                        karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo
                        dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa
                        pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4|| </l>
                    <pb facs="448" n="364a"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.5"> tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo
                        malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi
                        vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ
                        sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo
                        yogavahāni srotāṃsi ca ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.6"> tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta,
                        dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava
                        snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate,
                        saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo
                        malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ,
                        catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ, caturdaśa
                        sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti
                        samāsaḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.7"> vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā
                        dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca
                        ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.8"> āśayās tu --- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo,
                        raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ , strīṇāṃ garbhāśayo
                        'ṣṭama iti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.9"> sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ,
                        strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.10"> śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava
                        srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni, etāny eva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi
                        dve stanayor adhastādraktavahaṃ ca ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.11"> ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ,
                        tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ
                        nakhā agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ
                        meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ ,
                        mūrdhoruvakṣoṃ 'sapiṇḍādīnāṃ ca ||11|| </l>
                    <pb facs="449" n="365a"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.12"> māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri;
                        tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni
                        parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.13"> ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor
                        dvau, pādayor dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.14"> mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ ---
                        pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca
                        dve ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.15"> sapta sevanyaḥ ; sirasi vibhaktāḥ pañca,
                        jihvāśephasor ekaikā; tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.16"> caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo
                        gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau,
                        trikaśirasor ekaikaḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.17"> caturdaśaiva sīmantāḥ; te
                        cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas tair yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy
                        uktāḥ saṃghātās te khalv aṣṭādaśaikeṣām ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.18"> trīṇi saṣaṣṭāny asthiśatāni vedavādino
                        bhāṣante; śalyatantreṣu tu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam
                        asthiśataṃ śākhāsu, saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu,
                        grīvāṃ praty ūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante
                        ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.19"> ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni
                        pañcadaśa, talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ,
                        jaṅghāyāṃ dve, jānuny ekam, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin
                        sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ
                        pañca, teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ,
                        pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat,
                        aṣṭāvurasi , dve aṃsaphalake ; grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ
                        catvāri, dve hanvoḥ , <pb facs="450" n="366a"/>dantā dvātriṃśat,
                        nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaṃ, ṣaṭ
                        śirasīti ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.20"> etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā-
                        kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ
                        jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu rucakāni
                        , ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni ,
                        śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.21"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ |
                        <caesura/>
                         asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.22"> tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām || 22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.23"> māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis
                        tathā |
                        <caesura/>
                         asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||</l>
                    <pb facs="450" n="366b"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.24"> sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ , sthirāś ca
                        ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.25"> śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu
                        sandhayaḥ |
                        <caesura/>
                         śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.26"> saṅkhyātas tu daśottare dve śate | teṣāṃ
                        śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ
                        tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te
                        caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin
                        sakthni bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ
                        kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ,
                        urasy aṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu
                        hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ
                        kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalayor netrāśrayau,
                        gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv upariṣṭād
                        bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||26|| </l>
                    <pb facs="451" n="367a"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.27"> ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ-
                        korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ
                        | teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ,
                        kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu
                        sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu
                        tunnasevanyaḥ, hanvor ubhayatas tu vāyasatuṇḍāḥ,
                        kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu
                        śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.28"> asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.29"> nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve
                        śate triṃśac ca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
                        tu pādāṅgulyāṃ ṣaṇ nicitās tās triṃśat , tāvatya eva
                        talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni,
                        catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam adhyardham evam ekasmin
                        sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ
                        kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat;
                        ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava snāyuśatāni
                        vyākhyātāni bhavanti ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.30"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me |
                        <caesura/>
                         pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.31"> pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha |
                        <caesura/>
                         vṛttās tu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.32"> āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu |
                        <caesura/>
                         pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.33"> nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā
                        |
                        <caesura/>
                         bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||33||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.34"> evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.35"> na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca
                        sandhayaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāpāditās tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.36"> yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās
                        tathā |
                        <caesura/>
                         sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36|| </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.37"> pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri
                        śatāni śākhāsu, koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ
                        catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisras tisras tāḥ <pb
                            facs="452" n="368a"/>pañcadaśa, daśa prapade, pādopari
                        kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare
                        viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau , daśa vaṅkṣaṇe, śatam evam
                        ekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau;
                        tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ , sphicoḥ
                        pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare , nābhyām ekā,
                        pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa
                        vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ
                        yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ , ekaikā
                        kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, dve oṣṭhayoḥ, dve
                        nāsāyāṃ , dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ, karṇayor dve, catasro
                        lalāṭe, ekā śirasīti ; evam etāni pañca peśīśatāni ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.38"> bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.39"> strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ
                        stanayor ekaikasmin pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ;
                        apatyapathe catasraḥ --- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve,
                        mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ,
                        śukrārtavapraveśinyas tisra eva | pittapakvāśayayor madhye
                        garbhaśayyā, yatra garbhas tiṣṭhati ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.40"> tāsāṃ
                        bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ
                        sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva
                        bhavanti ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.41"> bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
                        <caesura/>
                         strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.42"> marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ
                        ||42|| </l>
                    <pb facs="453" n="369a"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.43"> śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā |
                        <caesura/>
                         tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.44"> yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ |
                        <caesura/>
                         tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.45"> ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye
                        striyāḥ |
                        <caesura/>
                         sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.46"> tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.47"> tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya
                        vāñchatā |
                        <caesura/>
                         śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.48"> pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.49"> tasmāt samastagātram aviṣopahatam
                        adīrghavyādhipīḍitam avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam
                        āvahanty āmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja<pc
                            > </pc>valkala<pc> </pc>kuśa<pc> </pc>śaṇādīnām
                        anyatamenāveṣṭitāṅgam aprakāśe deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ
                        coddhṛtya, tato dehaṃ saptarātrād uśīra<pc> </pc>bāla<pc
                            > </pc>veṇu<pc> </pc>balvaja<pc> </pc>kūrcānām anyatamena
                        śanaiḥ śanair avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān
                        aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.50"> na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo
                        vibhuḥ |
                        <caesura/>
                         dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.51"> śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād
                        viśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5|| </l>
                </div>


                <div n="6" type="adhyāya">

                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.6.1"> athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.6.3"> saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi
                        pañcātmakāni bhavanti; tad yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi,
                        snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi ceti | na khalu
                        māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmān
                        nopalabhyante ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.4"> tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat
                        sirāmarmāṇi, saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāv asthimar<pb
                            facs="454" n="370a"/>māṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tad
                        etat saptottaraṃ marmaśatam ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.5"> teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti,
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa
                        pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.6"> tatra sakthimarmāṇi
                        kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi
                        viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu
                        gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau ceti |
                        pṛṣṭhamarmāṇi tu
                        kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau
                        ceti | bāhumarmāṇi tu
                        śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi
                        kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ
                        catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe
                        dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā sthapanī
                        pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.7"> tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni
                        māṃsamarmāṇi,
                        nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ
                        sirāmarmāṇi,
                        āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ
                        snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi,
                        jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś
                        ceti sandhimarmāṇi ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.8"> tāny etāni pañcavikalpāni bhavanti; tad yathā -
                        -- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni,
                        vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
                        ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi
                        viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.9"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam |
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo hatāni tu ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.10"> vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.11"> nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
                        <caesura/>
                         utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.12"> lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ |
                        <caesura/>
                         kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.13"> aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā |
                        <caesura/>
                         vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.14"> gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve
                        kūrcaśirāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān |
                        <caesura/>
                         kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.15">
                        <pb facs="455" n="371a"/>marmāṇi
                        māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa
                        prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān bhāvān
                        āpadyante ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.16"> tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu
                        kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni,
                        agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa
                        kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad
                        antarvāyus tiṣṭhati tāva jīvati, uddhṛtamātre tu śalye
                        marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo
                        jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo vā jīvati);
                        vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvāc chaityāc ca
                        prāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni,
                        viśeṣataś ca tau rujākarau; pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke
                        ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.17"> kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ
                        vivṛddhānāṃ samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā
                        kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi , trihīnānāṃ
                        vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato
                        'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17|| </l>
                    <pb facs="456" n="372a"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.18"> caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā
                        marmasu sanniviṣṭāḥ | snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya
                        dehaṃ prati yāpayanti ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.19"> tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato
                        vāyur abhistṛṇoti | vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ
                        pratanoti kāye ||19||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.20"> rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate
                        naśyati cāsya saṃjñā |
                        <caesura/>
                         ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet
                        ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.21"> etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.22"> tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa
                        mārayati, kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyam āpādayati,
                        viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ kālāntareṇa
                        kleśayati rujāṃ ca karoti, rujākaram atīvravedanaṃ bhavati ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.23"> tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān
                        mārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api tu
                        kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi
                        ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.24"> ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ ---
                        tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra
                        viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye
                        pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatra rujābhir maraṇaṃ;
                        kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya
                        bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ,
                        tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ, tatra rujaḥ
                        stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indrabastiḥ,
                        tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra
                        khañjatā; jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī , tatra
                        śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra
                        śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvam adho vaṅkṣaṇasandher
                        ūrumūle lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā;
                        vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā vā
                        bhavati; evam etāny ekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni |
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu yāni sakthni
                        gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ;
                        yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapam evaṃ <pb facs="457"
                            n="373a"/>vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta
                        evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ,
                        kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāsu
                        marmāṇi vyākhyātāni ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.25"> ata ūrdhvam udarorasor marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ
                        --- tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma
                        marma, tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ
                        mūtrāśayo bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte, tatrāpy
                        ubhayato bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati,
                        sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor madhye sirāprabhavā
                        nābhiḥ, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor madhyamadhiṣṭhāyor
                        asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi
                        sadya eva maraṇaṃ; stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ
                        stanamūle, tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate;
                        stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stana<pb facs="457"
                            n="375b"/>rohitau , tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ
                        ca mriyate; aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau nāma,
                        tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau
                        vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā
                        kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam; evam etāny udarorasor dvādaśa marmāṇi
                        vyākhyātāni ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.26"> ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ ---
                        tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe,
                        tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate; pārśvayor
                        jaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra
                        sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭopaghātaś ca; śroṇīkāṇḍayor upary āśayāc
                        chādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśoṣo
                        daurbalyāc ca maraṇaṃ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau
                        jaghanapārśvamadhyayos tiryag ūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī,
                        tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlād ṛjūbhayataḥ
                        pṛṣṭhavaṃśasya <pb facs="458" n="374a"/> bṛhatī, tatra
                        śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mriyate; pṛṣṭhopari
                        pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas trikasaṃbaddhe aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ
                        svāpaśoṣau ; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ 'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau,
                        tatra stabdhabāhutā; evam etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi
                        vyākhyātāni ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.27"> ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ ---
                        tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye
                        vyatyāsena , tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyām
                        ubhayataś catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ
                        sandhāne kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite
                        vidhure, tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgam ubhayataḥ
                        srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe, tatra gandhājñānaṃ;
                        bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato 'pāṅgau, tatrāndhyaṃ
                        dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari nimnayor āvartau nāma,
                        tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor antayor upari
                        karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayor upari
                        keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt patitaśalyo vā
                        noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī, tatrotkṣepavat; pañca
                        sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma,
                        tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ;
                        ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ
                        śṛṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyomaraṇaṃ ;
                        mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ,
                        tatrāpi sadya eva | evam etāni saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni
                        marmāṇi vyākhyātāni ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.28"> bhavanti cātra ślokāḥ --
                        <caesura/>
                         urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ
                        stanapūrvamūlam |
                        <caesura/>
                        <pb facs="459" n="375a"/> viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ
                        trīṇy eva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.29"> hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri
                        pañca ca gale daśa yāni ca dve |
                        <caesura/>
                         tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato
                        'ṅgulārdham ||29||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.30"> etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa
                        karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam |
                        <caesura/>
                         pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ
                        parivarjanīyam ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.31"> chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ
                        saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato
                        manuṣyāḥ saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.32"> kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ
                        gacchatyatīva pavanaś ca rujaṃ karoti | evaṃ vināśam upayānti hi
                        tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.33"> tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ
                        chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe
                        <caesura/>
                         marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na
                        bhavanti sadyaḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.34"> jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te
                        prāpnuvanti vikalatvam asaṃśayaṃ hi
                        <caesura/>
                         saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiś ca
                        śarīradeśaiḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.35"> chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ
                        na marmasu kṛtā vividhāḥ prahārāḥ
                        <caesura/>
                         somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35|| </l>


                    <l xml:id="SS.3.6.36"> marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ
                        <caesura/>
                         indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.37"> rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate |
                        <caesura/>
                         hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.38"> tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati |
                        <caesura/>
                         hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.39"> śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||39|| </l>
                    <pb facs="460" n="374a"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.40"> rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.41"> chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇād api |
                        <caesura/>
                         upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.42"> marmābhighātas tu na kaścid asti
                        <caesura/>
                         yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu
                        <caesura/>
                         vaikalyam ṛcchanty athavā mriyante ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.43"> marmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye
                        vividhā narāṇām |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
                        ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6|| </l>
                </div>


                <div n="7" type="adhyāya">

                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.7.1"> athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.3"> sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram
                        ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
                        'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām
                        iva tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty
                        ūrdhvam adhas tiryak ca ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.4"> bhavataś cātra ślokau --
                        <caesura/>
                         yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.5"> nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir
                        vyupāśritā |
                        <caesura/>
                         sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.6"> tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo
                        daśa, pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ |
                        tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ
                        bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś ca
                        kaphasthāne, raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ; evam etāni sapta
                        sirāśatāni ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.7"> tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni
                        pañcaviṃśatiḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu
                        koṣṭhe catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve
                        pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, <pb facs="461" n="377a"/> tāvatya evodare,
                        daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ caturdaśa
                        grīvāyāṃ, karṇayoś catasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau
                        netrayoḥ, evam etat pañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ
                        vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām api | viśeṣatas tu
                        pittavāhinyo netrayor daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ
                        kaphavahāś ca | evam etāni sapta sirāśatāni savibhāgāni
                        vyākhyātāni ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.8"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.9"> yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.10"> bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām |
                        <caesura/>
                         saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.11"> yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.12"> snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām
                        |
                        <caesura/>
                         karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||12||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.13"> yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate
                        |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.14"> dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam
                        |
                        <caesura/>
                         svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.15"> yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.16"> na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.17"> praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām
                        |
                        <caesura/>
                         dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.18"> tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ |
                        <caesura/>
                         pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt
                        <caesura/>
                         asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.19"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.20"> sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān |
                        <caesura/>
                         ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.21"> śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
                        <caesura/>
                         pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||21|| </l>
                    <pb facs="462" n="378a"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.22"> tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ
                        jāladharā tvekā, tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve,
                        lohitākṣasaṃjñā caikā, tās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca
                        vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ,
                        tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve viṭapayoḥ , kaṭīkataruṇayoś
                        ca; aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve, tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ
                        pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe
                        pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared
                        bṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato
                        dve dve pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ
                        caturdaśāśastrakṛtyāḥ --- hṛdaye dve, dve dve stanamūle,
                        stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad
                        aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ
                        jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ ,
                        tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ,
                        dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor ubhayato
                        'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet;
                        ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve,
                        vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām aupanāsikyaś catasraḥ
                        pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor
                        netrayoḥ , tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ
                        śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ,
                        tāsāṃ keśāntānugatāś catasra, āvartayor ekaikā, sthapanyāṃ caikā
                        parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ
                        pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet,
                        sīmanteṣv ekaikām, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj
                        jatruṇa ūrdhvam iti ||22|| </l>
                    <pb facs="463" n="379a"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.23"> bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7|| </l>
                </div>


                <div n="8" type="adhyāya">

                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.8.1"> athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3">
                        bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ
                        kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ
                        ca sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś
                        cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.4"> śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās
                        teṣu cāpakveṣv anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ
                        vidhyet ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.5"> pratiṣiddhānām api ca viṣopasarge ātyayike ca
                        sirāvyadhanam apratiṣiddham ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.6"> tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ
                        dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam
                        upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇān abādhamāno
                        vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā
                        nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram
                        ādāya sirāṃ vidhyet ||6|| </l>
                    <pb facs="464" n="380a"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.7"> naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite |
                        <caesura/>
                         sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.8"> tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham
                        aratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya
                        kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī
                        manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari
                        parikṣipyānyena puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena
                        śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt --- dakṣiṇahastena
                        sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti,
                        asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca
                        vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet ; eṣa uttamāṅgagatānām
                        antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ |
                        pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ sthāpayitvānyaṃ
                        pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandher
                        adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ
                        vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnām anyatamena baddhvā vā
                        pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī
                        samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavad yantraṃ baddhvā
                        hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya |
                        śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya |
                        visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ
                        prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyām
                        avalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya meḍhre |
                        unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām | ativyāttānanasya tāluni
                        dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn
                        buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.9"> māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ
                        nidadhyāt, ato 'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena,
                        asthnām upari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.10"> vyabhre varṣāsu vidhyet tu grīṣmakāle tu śītale
                        |
                        <caesura/>
                         hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.11"> samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk |
                        <caesura/>
                         muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11|| </l>

                    <pb facs="465" n="381a"/>
                    <l xml:id="SS.3.8.12"> yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā
                        |
                        <caesura/>
                         tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.13"> mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca |
                        <caesura/>
                         na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.14"> kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayābhihatasya ca |
                        <caesura/>
                         bhūyo 'parāhṇe visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.15"> raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         na cātiniḥsrutaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.16"> balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.17"> tatra pādadāhapāda<pc> </pc>harṣa<pc
                        > </pc>cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu
                        kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet,
                        ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate,
                        kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari
                        caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule,
                        jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ
                        galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatas tu
                        vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato bāhumadhye plīhni
                        kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye
                        (kaphodare ca,) etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām
                        iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ
                        śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye,
                        (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyā
                        vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor antare
                        'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke
                        vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake,
                        adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake,
                        hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro
                        'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca,
                        tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca,
                        gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre,
                        timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā,
                        etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.18">
                        <pb facs="466" n="382b"/>duṣṭavyadhā viṃśatiḥ ---
                        durviddhātividdhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte
                        viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitānutthitaviddhā śastrahatā
                        tiryagviddhāviddhāvyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā
                        sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.19"> tatra yā sūkṣmaśastraviddhāvyaktamasṛk sravati
                        rujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ
                        praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā,
                        kuñcitāyāmapyevaṃ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā
                        piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā
                        kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrutā,
                        tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā,
                        kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā
                        kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ
                        śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṃ,
                        chinnātipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā,
                        tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā
                        hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā,
                        anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo
                        'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā dhenukā,
                        sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā,
                        snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ
                        cāpādayati ||19|| </l>

                    <pb facs="467" n="383a"/>
                    <l xml:id="SS.3.8.20"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.21"> ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite |
                        <caesura/>
                         bhavanti vyāpadaś caitā bahavaś cāpy upadravāḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.22"> snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api |
                        <caesura/>
                         yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.23"> sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.24"> tatra
                        snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ
                        parihartavyāni --
                        krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt,
                        māsam eke manyante | eteṣāṃ vistaram upariṣṭhād vakṣyāmaḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.25"> sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā |
                        <caesura/>
                         avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.26"> avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam
                        |
                        <caesura/>
                         sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| </l>
                </div>


                <div n="9" type="adhyāya">

                    <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.9.1"> athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.3"> caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ |
                        tatra kecid āhuḥ --- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva
                        hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi
                        dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt vyañjanānyatvān
                        mūlasanniyamāt karmavaiśeṣyāt āgamāc ca; kevalaṃ tu
                        parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyāc ca
                        vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva karmasu bhavati ||3|| </l>

                    <pb facs="468" n="384a"/>
                    <l xml:id="SS.3.9.4"> tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnām
                        ūrdhvagā daśa, daśa cādhogāminyaḥ, catasras tiryaggāḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.5"> ūrdhvagāḥ śabda<pc> </pc>sparśa<pc
                            > </pc>rūpa<pc> </pc>rasa<pc> </pc>gandha<pc
                            > </pc>praśvāsocchvāsa<pc> </pc>jṛmbhita<pc
                            > </pc>kṣuddha<pc> </pc>sitakathita<pc> </pc>ruditādīn viśeṣān
                        abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tās tu
                        hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu
                        vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa,
                        śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ
                        ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate, dve
                        cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te eva
                        śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat savibhāgā
                        vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher
                        udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca
                        ||5||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.6"> bhavati cātra ---
                        <caesura/>
                         ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
                        <caesura/>
                         adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.7"> adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho
                        vahanti | tās tu pittāśayam abhiprapannās tatrastham
                        evānnapānarasaṃ vipakvam auṣṇyād vivecayantyo 'bhivahantyaḥ
                        śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca,
                        rasasthānaṃ cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayanti;
                        āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu
                        vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve annavāhinyāv
                        antrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastim abhiprapanne mūtravahe dve,
                        śukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te eva raktam
                        abhivahato visṛjataś ca nārīṇām ārtavasaṃjñaṃ, dve varco
                        nirasanyau sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāv anyās tiryaggāminīnāṃ
                        dhamanīnāṃ svedam arpayanti; tās tv etās triṃśat savibhāgā
                        vyākhyātāḥ | etābhir adhonābheḥ
                        pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante
                        ca ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.8"> bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         adhogamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="469" n="385a"/> tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ
                        yathāyatham ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.9"> tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā
                        śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ,
                        tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni
                        romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedam abhivahanti rasaṃ
                        cābhitarpayanty antar bahiś ca , tair eva
                        cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram
                        abhipratipadyante tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukham
                        asukhaṃ vā gṛhṇīte, tās tv etāś catasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ
                        savibhāgā vyākhyātāḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.10"> yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
                        <caesura/>
                         dhamanīnāṃ tathā khāni raso yair upacīyate ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.11"> pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti |
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā
                        <caesura/>
                         pañcatvam āyānti vināśakāle ||11|| </l>
                    <pb facs="470" n="386a"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.12"> ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam
                        upadekṣyāmaḥ | tāni tu
                        prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣv
                        adhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe
                        dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra
                            viddhasyākrośana<pc> </pc>vinamana<pc> </pc>mohana<pc
                            > </pc>bhramaṇa<pc> </pc>vepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe
                        dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra
                        viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca;
                        udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā
                        sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca
                        dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ
                        talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau
                        raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ , tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro
                        dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayor
                        mūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya
                        śvayathur māṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayor
                        mūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā
                        tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayor mūlaṃ
                        bastir meḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ
                        stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo gudaṃ
                        ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe
                        dve, tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt
                        praseko raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya
                        ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ
                        maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ;
                        bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu
                        pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12|| </l>

                    <pb facs="471" n="387a"/>
                    <l xml:id="SS.3.9.13"> bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
                        <caesura/>
                         strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9|| </l>
                </div>


                <div n="10" type="adhyāya">

                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ |</head>


                    <l xml:id="SS.3.10.1"> athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.3"> garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ
                        prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā
                        śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet,
                        malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni
                        pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ
                        klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ
                        śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca bhāvān
                        uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na
                        cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na cāyāsayeccharīraṃ,
                        pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccam
                        apāśrayopetamasaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ
                        snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad
                        āprasavāt ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.4"> viśeṣatas tu garbhiṇī
                        prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāram
                        upaseveta; viśeṣatas tu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet ,
                        caturthe dadhnā, pañcame payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe
                        payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ ca
                        bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe
                        śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame
                        sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame
                        badarodakena
                        balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet
                        purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ
                        payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau
                        sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhir
                        yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evam upakrāntā
                        snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.5"> navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste
                        tithyādau | tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
                        śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu
                        bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ
                            tanmaya<pb facs="472" n="388a"/>paryaṅkaṃ samupaliptabhittiṃ
                        suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ
                        caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.6"> jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane |
                        <caesura/>
                         saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.7"> tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati
                        samantād vedanā bhavaty abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate
                        yonimukhāc chleṣmā ca ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.8"> prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ
                        kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ
                        svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt
                        pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane
                        sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś catasraḥ striyaḥ
                        pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyur iti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.9"> athāsyā viśikhāntaram anulomam
                        anusukhamabhyajyānubrūyāc caitām ekā --- subhage pravāhasv eti,
                        nacāprāptāvī pravāhasva, tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu
                        śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato
                        garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne
                        gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ
                        vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā
                        janayati ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.10"> tatra pratilomamanulomayet, prāñjalam ākarṣet
                        ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.11"> garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet
                        kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ
                        hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.12"> atha jātasyolbaṃ mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā
                        viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm
                        aṣṭāṅgulam āyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca
                        kumārasya grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.13"> atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya
                        jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayet;
                        tato balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā
                        rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa
                        vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||13|| </l>
                    <pb facs="473" n="389a"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.14"> dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram |
                        <caesura/>
                         catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.15"> tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ
                        mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ,
                        tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ
                        svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.16"> atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ
                        vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ
                        pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ
                        guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād
                        āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ
                        kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena
                        jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena
                        vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā
                        vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.17"> dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor
                        anyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca
                        syāt trirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet
                        trirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ
                        snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.18"> prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena
                        pariṣiñcet, krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.19"> mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
                        <caesura/>
                         sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.20"> tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā
                        |
                        <caesura/>
                         parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.21">
                        <pb facs="474" n="390a"/>athāparā 'patanty ānāhādhmānau kurute,
                        tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet,
                        kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā
                        kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vāsyāḥ
                        pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet,
                        kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet,
                        śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena,
                        siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena
                        vāsthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ
                        dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.22"> prajātāyāś ca nāryā
                        rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā
                        taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau bastiśirasi
                        vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti,
                        sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pakvāśayaḥ,
                        samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti makkallalakṣaṇam |
                        tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet,
                        yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena pippalyādikvāthena vā,
                        pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā
                        pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā
                        bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā
                        trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā
                        pibedariṣṭam iti ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.23"> atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ
                        kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, pīlu<pc
                            > </pc>badarī<pc> </pc>nimba<pc> </pc>parūṣaka<pc
                        > </pc>śākhābhiś cainaṃ parivījayet, mūrdhni
                        cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ rakṣoghnair
                        dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasṛjet,
                        tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ
                        prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.24"> tato daśame 'hani mātāpitarau
                        kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryāt āṃ
                        yadabhipretaṃ nakṣatranāma vā ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.25"> tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ
                        madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ
                        śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ
                        prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ
                        jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato
                        bhūyiṣṭhaiś ca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya |
                        tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ
                        chādayitvā maraṇam āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātam
                        ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ
                        copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamīṣatparisrutamabhimantrya
                        mantreṇānena pāyayet ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.26"> ‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.27"> payo 'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane |
                        <caesura/>
                         dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.28"> ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād
                        vyādhijanma bhavati ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.29"> aparisrute
                        'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ
                        kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet
                        ||29|| </l>
                    <pb facs="475" n="391a"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.30"> krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo
                        bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya
                        yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka-
                        bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni
                        vidadhyāt ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.31"> athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta; tac
                        cecchītalam amalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ
                        gacchaty aphenilam atantum annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham
                        iti vidyāt, tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca
                        bhavati | na ca
                        kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ
                        stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ
                        tīvravegotpattibhayāt ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.32"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         dhātryās tu gurubhir bhojyairviṣamairdoṣalais tathā |
                        <caesura/>
                         doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.33"> mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ |
                        <caesura/>
                         dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.34"> aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate |
                        <caesura/>
                         muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.35"> nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet |
                        <caesura/>
                         bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.36">
                        viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||36||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.37"> teṣu yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ
                        mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāś ca
                        kevalaṃ, kṣīrānnād asyātmani dhātryāś ca pūrvavat, annādasya
                        kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.38"> tatra māsādūrdhvaṃ
                        kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt,
                        kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti
                        ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.39"> yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante
                        'gadaṅkarāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.40"> ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare |
                        <caesura/>
                         stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.41"> na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau |
                        <caesura/>
                         virekabastivamanānyṛte kuryāc ca nātyayāt ||41||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.42"> mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet |
                        <caesura/>
                         tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.43"> pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā
                        <caesura/>
                         vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.44"> mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="476" n="392a"/> gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet
                        kriyām |
                        <caesura/>
                         rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.45"> kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet
                        siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ,
                        kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya
                        dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ
                        ; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.46"> bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ
                        tarjayet, sahasā na pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā
                        nāpaharedutkṣipedvā vātādivighātabhayāt, nopaveśayet
                        kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam anuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ;
                        evam avihatamanā hy abhivardhate nityam udagrasattvasaṃpanno
                        nīrogaḥ suprasannamanāś ca bhavati |
                        vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo
                        durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.47"> nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca |
                        <caesura/>
                         noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.48"> kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā |
                        <caesura/>
                         dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.49"> ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca
                        ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.50"> nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa
                        upasargabhayāt; prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā
                        bhavanti ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.51"> atha kumāra udvijate trasyati roditi
                        naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati
                        dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate
                        phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi
                        jāgarti durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā
                        purā dhātryāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena
                        grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, <title ana="uttaratantra"
                            >vistareṇottare</title> vakṣyāmaḥ ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.52"> śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ
                        grāhayet ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.53"> athāsmai pañcaviṃśativarṣāya
                                <choice><corr>ṣoḍaśa</corr><sic>ṣoḍaśadaśa</sic></choice>varṣāṃ
                        patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.54"> ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim |
                        <caesura/>
                         yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.55"> jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||55||</l>

                    <pb facs="477" n="393a"/>
                    <l xml:id="SS.3.10.56"> ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā
                        vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy
                        evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.1"> tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe
                        garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra śītaiḥ
                        pariṣekāvagāhapradehādibhir upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca |
                        garbhasphuraṇe muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ
                        pāyayet | prasraṃsamāne
                        sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ ca
                        prakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ |
                        vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ
                        payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham;
                        ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati rakte
                        koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ
                        madhunāvalihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā
                        payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā
                        śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā
                        śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā
                        vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ
                        madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad
                        evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā,
                        bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evam
                        upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.2"> vyavasthite ca garbhe
                        gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte
                        lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir uddālakādīnāṃ
                        pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvanty
                        ahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed
                        ariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so
                        'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā
                        snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ
                        pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen
                        madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe
                        viśeṣataḥ sadhānyam udūkhala musalenābhihanyād viṣame vā yān āsane
                        seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na
                        pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payo bhir māṃsarasaiś
                        copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunābhiprapannam avakrāntajīvam
                        ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid yadṛcchayopaśāntaṃ
                        naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva kadācit pralīyamānaṃ
                        nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||57|| </l>

                    <pb facs="478" n="394a"/>
                    <l xml:id="SS.3.10.58"> ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||58|| </l>


                    <l xml:id="SS.3.10.59"> madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca |
                        <caesura/>
                         aśmantakas tilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.60"> vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā |
                        <caesura/>
                         anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||60||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.61"> bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.62"> śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā |
                        <caesura/>
                         vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ |
                        <caesura/>
                         yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.63"> kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā |
                        <caesura/>
                         mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣagaṣṭame ||63|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.64"> navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet |
                        <caesura/>
                         kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam ||64||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.65"> sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca |
                        <caesura/>
                         evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.66"> nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya
                        ūrdhvaṃ prasavam ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||66|| </l>

                    <pb facs="479" n="395a"/>
                    <l xml:id="SS.3.10.67"> atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen
                        madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu
                        vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ
                        garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca kriyā yathāyogaṃ vidadhīta
                        mṛduprāyāḥ ||67|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.68"> sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ
                        vacā |
                        <caesura/>
                         matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.69"> arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā |
                        <caesura/>
                         hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70"> catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv
                        api |
                        <caesura/>
                         kumārāṇāṃ vapur medhā balabuddhivivardhanāḥ ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.trailer"> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ samāptam |</l>
                </div>

            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>
</TEI>
